نوێنەرایەتی ژنەیل لە حکومەت عراقی.. لەناوەین دەستوور و نەوین دەرفەتە سیاسییەیل

شەفەق نیوز - بەغداد

لە ساڵ 2003ەو، عراق ئامادەبوین ژنانەی پلەبەپلەیگ وەخوەی دی، لەناو حکومەتە یەک لە دۊای یەکەیل، لە ری وەرگردن چەن ژنیگ ئەرا پۆستە وەزاری و جیوەجیکارەیل لە کەرتە گرنگەیل جویر تەندروسی و ژینگە و کووچ و ماف مرۆڤ.

باوجی ئی ئامادەبوینە، وەل رەمزی و گرنگییەگەی، وە سنوورداری مەن لە وەراورد وەگەرد قەوارەی رۆڵ کۆمەڵگەیی و سیاسی کە ژن عراقی جیوەجیی کەێد، و وە پابەندبۊگ مەنیە وە هاوکیشەیل رێککەفتنە حزبی و پشککارییە سیاسییەیل زیاتر لە پەیوەندیی وە بنەمای یەکسانی دەرفەتەیل.

 وەگەرد دروسکردن حکومەتە یەک لە دۊای یەکەیل، مشتومڕ لە باوەت نوێنەرایەتی ژنەیل لەناو دەسەڵات جیوەجیکردن گلڵو خوارد، وە تایبەت وەگەرد کەمەوبوین شمارەی وەزیرە ژنەیل لە بڕیگ لە کابینە حکومییەیل، ئەو کارە کە دووارە پرسیارەیل خستەو رۊ لە باوەت رادەی جدیبوین هیزە سیاسییەیل لە وەهیزکردن ژن، و ئەوەگ ئایا بەشداریکردن ژنانە هێمان جوڤر مافیگ شیوەیی وەگەردی رەفتار کریەێد کە رەنگدانەوەی ئامادەبوینیگ راسگانی نییە لە ناوەندەیل بڕیارداین.

ئامادەبوین ژنانە

حکومەتە عراقییەیل دۊای ساڵ 2003 بەشداریکردنیگ ژنانەی زیایبۊ وەخوەیان دین وە شیوەیگ ریژەیی، کە چەن ژنیگ پۆستە وەزارییەیل لە بوارە فرەیل وەرگردن.

 نەسرین بەرواری وە یەکەم ژن هەژمار کریەێد کە پۆستیگ وەزاری دۊای ئاڵشتکاری سیاسی وەرگردگگە، کە پۆست وەزارەت شارەوانی و کارە گشتییەیل لەناوەین ساڵەیل 2003 و 2006 وەرگرد.

 لە ساڵ 2004، ویجدان میخائیل سالم وەزارەت ماف مرۆڤ تا ساڵ 2005 وەرگرد، لە وەختیگ نەرمین عوسمان وەزارەت ژینگە لەناوەین 2004 و 2005 وەرگرد، وەرجە ئەوەگ وەزارەت مافەیل مرۆڤ لە 2005 تا 2010 بگرێدە دەس.

هەرلیوا، سوها شێخلی وەزارەت کووچ و کووچبەرەیل لەناوەین 2005 و 2006 وەرگرد، لە وەختیگ نەوال سامەڕائی پۆست وەزیر دەوڵەت ئەرا کاروبار ژن لەناوەین 2010 و 2011 وەرگرد، و یەیش لە سەردەم حکومەت نووری مالیکی.

 ئیبتیهال زەیدی وەزارەت کار و کاروبار کۆمەڵایەتی ئەرا ماوەی لە 2010 تا 2014 وەرگرد، و هودا سەجاد پۆست وەزیر دەوڵەت لەناوەین 2011 و 2014 وەرگرد.

 لە حکومەت حەیدەر عەبادی، عەدیلە حموود وەزارەت تەندروسی لە 2014 تا 2018 وەڕیەو برد، لە وەختیگ شەیما حەیالی وەزارەت پەروەردە ئەرا ماوەی کوڵیگ لە ساڵ 2017 وەرگرد.

 لە حکومەت محەمەد شياع سودانی (2022–2026) ئامادەبوینیگ ژنانە وەخوەی دی کە وە سێ وەزیر ژن نوێنەرایەتی کریا، کە ئەوانیش تەیف سامی محەمەد ئەرا وەزارەت دارایی، و هیام یاسری ئەرا وەزارەت پەیوەندییەیل، و ئیڤان فایەق یەعقووب ئەرا وەزارەت کووچ و کووچبەرەیل.

باوجی ئی نوێنەرایەتییە کەمەوبوینیگ وەرچەو لە کابینە وەزارییە نیمچەییەگەی سەرۆک وەزیرەیل ئیسە عەلی فالح زەیدی وەخوەی دی، کە متمانە ئەرا تەنیا 14 وەزیر وەرگرد، کە ئامادەبوین ژنانە لەناوی تا ئیسە تەنیا لە یەک وەزیر ژن سنووردار بویە، ئەویش سروە عەبدولواحیدە جویر وەزیر ژینگە.

خوەنستنیگ یاسایی

 لەی باوەتەو، ماڤپەروەڕ محمد جومعە ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئاشکرا کەێد کە دەستوور عراقی وە ئاشکرا دەق لەبان تەرخانکردن کۆتایگ ئەرا نوێنەرایەتی ژنەیل لە ئەنجومەن نوێنەرەیل داگە، باوجی ریژەیگ دیاریکریاگ ئەرا نوێنەرایەتییان لە ئەنجومەن وەزیرەیل دیاری نەکردگە، و لەبان یەیش لە روی یاسایی پەتییەو هقچ دەقیگ دەستووری یا یاسایی نییە کە ریژەیگ دیاریکریاگ ئەرا بەشداریکردن ژنەیل لە کابینە وەزارییەگە بچەسپنێد.

 جومعە لە خود وەخت وتیش: ئەو بنەما گشتییەیلە کە دەستوور عراقی لەبانی وسێد بنەمایەیل یەکسانی و دادپەروەری و جیاوازی نەکردن و یەکسانی دەرفەتەیلن، و گشتیان لە مادە دەستوورییە پابەندکەرەیل دەق لەبانیان دریاگە، کە هیلێد لە سەرۆک ئەنجومەن وەزیرەیل نوێنەرایەتی دادپەروەرانە ئەرا ژنەیل لە وەخت دروسکردن حکومەت بخەێدە وەرچەو وەو شیوە کە رەنگدانەوەی گیان دەستوور و بنەمایەیلی بوود.

و ئی ئاشکراکردنە کێشەیگ یاسایی و سیاسی لە یەک وەخت ئاشکرا کەێد، چۊنکە نەوین دەق پابەندکەر تایبەت وە نوێنەرایەتی ژنەیل وەزارییانە دەر ئەرا لیەکەودان سیاسییەیل واز هیلێد، لە وەختیگ پابەندبوین راسگانی مەنیە وە ئیرادەی هیزە سیاسییەیل و رادەی قەناعەتیان وە گرنگی هاوبەشی ژنانە لە حوکمڕانی.

رێککەفتنە سیاسییەیل

لەلای خوەییش، خانمە پەرلەمانتار ئینعام عەلا ئەلدین ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: نوێنەرایەتی ژن عراقی لە حکومەت و پۆستە وەزارییەیل لەو ئاست خوازیاگە نەویە، وە تایبەت ئەرا ژنەیل ناوڕاس و باشوور، وتیش:  ژنە پەرلەمانتارەیل هەن  کە شایستەی نوێنەرایەتین، باوجی باوەتەگە وە ستەمیگ نیەزانێد ئەوەنەی کە ئەنجام رێککەفتنەیل و رووانگە سیاسییەیل لەناوەین فراکسیۆنەیل بویە.

عەلا ئەلدین وتیش:  ئمڕوو هەوەجەی ئەرا بویین ژنیگ هەس کە نوێنەرایەتی ژنەیل باشوور و فورات ناوڕاس لەناو کابینەی وەزاری بکەێد، و دیاری کرد کە مدوو نەوین ئی نوێنەرایەتییە شایەت پەیوەندیدار بوود وە شیواز هەڵچانن فراکسیۆنە سیاسییەیل، چۊنکە سەرۆک وەزیرەیل فرەجار داوا لە کوتلەیل کەێد هەڵچانیان پیشکەش بکەن، و شایەت ناوەیل ژنانە وە شیوەیگ خوازیاگ نەخریاوێنە رۊ.

 دیاری کەێد کە کەموکوڵییەگە شایەت لە پارتەیلەو بوود کە دەرفەتیگ راسگانی ئەرا ژنەگە نەیانە، و مەرج نییە تەنیا لە سەرۆکایەتی وەزیرەیلەو بوود، دووپاتیش کرد کە ژن عراقی خاوەن توانا و لیهاتگیە ئەرا وەرگردن هەر وەزارەتیگ، و هیچ پۆستیگ وەزاری نییە کە نەتۊنێد لەناوی سەربکەفێد.

 لە باوەت کارکردن ژن لەناو پەرلەمان، عەلا ئەلدین وت: کە ژنە پەرلەمانتارەیل رۆڵ یاسادانانیان لە ری دەسە پەرلەمانییەیلەو جیوەجی کەن، و هەر ژنە پەرلەمانتاریگ ماف ئەوە دیرێد کە رای خوەی لە باوەت یاسا جیاجیایەیل بیەێد، چ لەناو دەسەگەی بوود یا لە دەیشتی.

 جویر ئەندامیگ لە لیژنەی کار، دیاری کەێد دەێد کە دەسەگە دوو یاسا ئامادە کردگە ئەرا خستنە ناویان لە خوەنستن یەکەم، کە ئەوانیش یاسای گەنجەیل و یاسای کارن، بیجگە لە سازدان میوانداری و گردەوبوینەیل وەگەرد لایەنە پەیوەندیدارەیل جویر وەزارەت کار و کاروبار کۆمەڵایەتی و فەرمانگەیل چەودیاری و مقیەتیکردن کۆمەڵایەتی.

هەرلیوا، وتیش: ژنە پەرلەمانتارەیل وە شیوەیگ کرداری دەس کردنەسە وەرگردن رۆڵیان لەناو ئەنجومەن نوێنەرەیل لە ری یاسادانان و ریکارە پەرلەمانییەیلەو، باوجی باوەت نوێنەرایەتی وەزاری هێمان ناتەواوە، لەوەر یە نێەتۊنرێد قسە لە باوەت بویین ستەمیگ ئاشکرا بکریەێد وەرجە تەواوکردن کابینە وەزارییەگە.

بەشداریکردن سیاسی

 قەیران نوێنەرایەتی ژنەیل لە حکومەتە عراقییەیلە تەنیا وە شمارەی وەزیرەیل ژن پەیوەندیدار نییە، بەڵکم وە سروشت سیستەم سیاسی و میکانیزمەیل بڕیارداین لەناو پارتەیلە.

چۊنکە فرەی هیزە سیاسییەیل هێمان پشت وە پەیکەرە باوەیل بەسن کە تیرەیگ گەورەتر دەنە پیاوەیل لە دانوسەنین و سەرکردایەتی و پاڵاوتن ئەرا پۆستە جیوەجیکارەیل، کە یەیش رەسین ژنەیل ئەرا دەسەڵات راسگانی سنووردار کەێد.

وەگەرد ئەوە کە سیستەم کۆتای پەرلەمانی ئامادەبوینیگ ژنانەی ئاشکرا لەناو ئەنجومەن نوێنەرەیل داگە، باوجی ئی ئامادەبوینە وە خود رادە لەناو دەسەڵات جیوەجیکردن رەنگ نەیاسەو، چۊنکە پاڵاوتنە وەزارییەیل وە بەندکریای رێککەفتنە حزبی و سەودا سیاسییەیل مینن.

 تایبەتمەنەیل دۊنن کە وەهیزکردن ژن وە روی سیاسییەو تەنیا لە ری زیایکردن شمارەیلەو وەدی نیەتیەێد، بەڵکم لە ری دابینکردن ژینگەیگ سیاسی دادپەروەرانە کە ری وە ژنەیل دەێد ئەرا رکابەری راسگانی، و دەرفەتەیل یەکسان وەپیان دەێد ئەرا رەسین وە پۆستە باڵایەیل دۊر لە کارەیل شیوەیی.