شەفەق نیوز- ئەڵگەردان تایبەت

وەرجە ئەوەگ مۆبایلەیل، و وازییەیل کۆمپیوتەر، و توڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی دەس بگرنە بان بەشیگ گەورا لە وەختەیل زاڕوو و گەنجەیل، کۊچەیل و دەشتەیل و حەوشەی ماڵەیل لە ئیلام فەیلی شانۆیگ بۊ ئەرا رکابەریەیلیگ کە هەوەجە وە ئامرازەیل فرەیگ نەیاشت؛ تەنیا کڵاویگ، و چەن گلە سانیگ، و گردەوبۊنیگ لە دووسەیل، بەس بۊ ئەرا وەختەیل فرەیگ لە وازی و خوەشی وەسەر بوەێ.

وەپای راپۆرتیگ لە ئاژانس "فارس" ئیرانی کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کردیە؛ وازییە میللی و ناوخۆییەیل لە ئیلام فەیلی تەنیا دڵخوەشییگ سادە نەۊن ئەرا وەسەربردن وەخت بیکاری، بەڵکم بەشیگ بۊن لە فەرهەنگ زارەکی، و هۊر گشتی، و شیواز کارلێک کۆمەڵایەتی نەوەیل وەرین؛ وازییەیلیگ کە مناڵەیل فێر شارەزاییەیل چۊ هویردبینی، و سووکی، و هاوکاری، و پابەندبۊن وە یاسایەیل، و قەبووڵکردن داناین و بردنەوە کردن، لە شان چالاکی لەش.

لە ناو ئی وازییەیلە، هەردوگ وازی (کڵاو روانکی) و (پەلان) شوینیگ تایبەت گرن؛ کە دوو وازین خاوەن سروشت جیاجیا، هەر یەکیگیان بڕیگ لە یاسا و زاراوە و شارەزایی تایبەت وە خوەی دیرێد، و هیمان تۊەنریەێد شوینەواریان لە هۊر نەوە کۊنەیل لە ئیلام پەیا بکریەێد.

جەنگ فڕفانن کڵاو

وازی (کڵاو روانکی) یەکیگە لە وازییە ناوخۆییەیل لە ئیلام، و ناوەگەی پەیوەندی وە چەمک "فڕفانن کڵاو"ەو دیرێد، ئی وازییە وە شسوەیگ گشتی  وە شمارەیگ جفت لە وازیکەرەیل وەکاری تیەێد، کە ناوەین 10 تا 12 وازیکەرە.

وازیکەرەیل بەشەو بوون ئەرا دوو تیم، ئەندامەیل تیم یەکەم لەبان زەویەگە وە شیوەی بازنەیی لەبان چوارپەل وسن، و هەر یەکیگیان کڵاویگ خستیەسە سەری، لە وەختیگ تیمەگەی ترەک لە دەیشت بازنەگە وسن و تەقلا دەن یەکیگ لە کڵاوەیل بڕفنن.

وەلی رفانن کڵاوەگە کووتایی کارەگە نییە؛ چۊنکە هەوەجەس وازیکەر پەلاماردەر کڵاوەگە بڕەسنێدە خاڵیگ وەرجەتر دیاریکریاگ کە لە وازیەگە وە (مەرگە) ناوبریاێد.

 تیم نیشتگیش رۆڵ وەرگریکەر دوینێد، و تەقلا دەێد لە قول وازیکەرەیل وسیایگ بوەێد ئەرا ریگری لە سەرکەفتنیان، و ئەگەر یەکیگ لە وازیکەرەیل نیشتگ تۊنست لە پای یەکیگ لە وسیایەیل بوەێد، تیم وسیایگ وازیەگە دانەێد و هەردوگ تیمەگە شوینیان ئاڵشت کەن.

لە وەرانوەر یەیش، ئەگەر رفانەرەگە سەرکەفت لە رەسانن کڵاوەگە ئەرا خاڵ (مەرگە)، تیم پەلاماردەر خاڵیگ وەدەس تیەرێد، و تیم نیشتگ لە زەوی وازیەگە مینێدەو.

 یەکیگ لە خاڵەیل کیشکردن لە وازیەگە تەواو بوود وەختیگ خاوەن کڵاوەگە تۊنێد لە بڕفنی گلیەو بارێد، و لەی شیوە هەردوگ تیمەگە شوینیان ئاڵشت کەن.

وەڕاسگانی، (کڵاو روانکی) تیکەڵەیگە لە تونی، سووکی، توانای بڕیارداین، وەرگری گشتی، و هاوکاری؛ وازییگە هەوەجە کەێد هەر وازیکەریگ، وەگەرد ئاگاداری ئەرا کارەیل خوەی، چەوی وە رەفتار ئەندامەیل تیم رکابەریش بوود.

 وازی (کڵاو روانکی) یەکیگە لە وازییە ناوخۆییەیل ئیلام کە لە کۊنەو لەناو سروشت و بوونەیلیگ چۊ جەژن نەورووز کریاس، و گرنگی پی دریاس چۊ یەکیگ لە چشتەیل کەلەپوور نائامرازی مۆڕاڵی ئەرا پارێزگاگە.

 وازی پەلان

وازی (پەلان) وازییگ میللی ترەکە لە ئیلام کە لە ناوەین تەمەنە جیاجیاگان باو بۊە، و بنەمای رانیەسە بان رکابەری لە ناونی دوو تیم، و هویردبینی لە فڕەداین و نیشانەگردن.

لەی وازییە، وازیکەرەیل بەشەو بوون ئەرا دوو تیم کە هەر یەکیگیان سێ کەسە، و یەک کەس چۊ ناوجیکەر دیاری کریەێد.

 هەوەجەس زەوی وازیەگە تەخت بوود، و وەشیوەیگ گشتی رووبەریگ وە دریژی 40 مەتر و پانی 3 مەتر ئەرای دیاری کریەێد، و لە هەردوگ دیم زەویەگە، سان تەخت وە شیوەیگ وسیاگ دانریەن، و وازیکەرەیل هەر تیمیگ تەقلا دەن سانە وسیایەیل تیم رکابەر بڕمنێد.

 دەسوەپیکردن وازیەگە وە تیروپشک دیاری کریەێد، و لە ری باوەیل تیروپشک لە ناویەن مەردم شیواز (تەڕە و هشکە)ـس.

دۊای دەسوەپیکردن وازیەگە، وازیکەرەیل هەر تیمیگ وە نۆرە سانەیلیان وەرەو سەنگە وسیایەیل تیم رکابەر وەشنن، و ئەگەر فڕەداین وازیکەریگ سان رکابەرەگە بڕمنێد، دەرفەت ئەرای پەیا کەێد جاریگ ترەکیش فڕەێ بەێد.

  ئەگەر تیم دەسپیکەر نەتۊەنێد سانەیل تیم رکابەر بڕمنێد، نۆرەگە چوودە لای تیمەگەی ترەک.

لە رواڵەت، (پەلان) چۊ وازییگ سادە دیارە، وەلی لە راسی هەوەجە وە هویردبینی، زانستن مەودا، کۆنترۆڵکردن هاز وەشانن، و هەماهەنگی لە ناونی ئەندامەیل تیمەگە کەێد.

دۊرتر لە تەنیا وازییگ

گرنگی (پەلان) تەنیا لەبان لایەن دڵخوەشیەگەی نییەووسیەێد، جیگر کەلەپوور فەرهەنگی لە پارێزگای ئیلام، رائید ناسری فەڕ ئۊشێد: "وازی (پەلان) فرەترە لە تەنیا رکابەرییگ؛ ئەوە وینەکیشانن هەماهەنگی، هویردبینی، شارەزایی لەش، و رێوڕەسمە فەرهەنگییەیلە".

 لە باسە فەرهەنگییەیل پەیوەندیدار وە ئی وازییە، (پەلان) هەمیش پەیوەندی وە باوەڕەیل واران‌خوازنەو دیرێد، و لەی دیمەو گوزارشت لە لایەنیگ لە پەیوەندی میژوویی لە ناوەین مەردم و سروشت و زەوی کەێد.

ئی پەیوەندییە لە ناوین وازیەگە و باوەڕە کۆمەڵایەتییەیل و سروشت ئاشکرا کەێد کە ئەراچا نییەتۊەنریەێد وازییە میللییەیل تەنیا چۊ دڵخوەشییگ کۊنە هەژمار بکریەن؛ چۊنکە جارەیلیگ بڕیگ لە باوەڕەیل، زاراوەیل، یاسا کۆمەڵایەتییەیل، و هۊرەیل گشتی ناوچەیگ لەناو خوەیان هەڵگرن.

وازییە میللییەیل لە رخبار فەرامووشکردنن

وەڕێوەبەر گشتی کەلەپوور فەرهەنگی و پیشەسازییە دەسییەیل و گەشتیاری لە پارێزگای ئیلام، فەرزاد شەریفی، باس گرنگی کەلەپوور نائامرازی، و وازییە میللی و ناوخۆییەیلی کرد وە یەکیگ لەو چشتەیلە دریەنە قەڵەم کە بەشیگ لە فەرهەنگ کۆمەڵگا و ناسنامەی ئەندامەیلی نشان دەن.

 وە دەسنشانکردن ئەرا دابونەریت، و خوەراکە ناوخۆییەیل، و پڕتاڵەیل، و پیشەسازییە دەسییەیل، و وازییە میللی و ناوخۆییەیل، شەریفی وت: "بڕیگ لەی چشتەیلە لە رخبار فەرامووشکردنن، و تومارکردنیان وە نیشتمانی تۊنێد ری خوەش بکەێد ئەرا پارێزگاریکردنیان و هیشتنیان و زینگکردنەویان".

 هەمیش وت "ئامانج لە تومارکردن کەلەپوور نائامرازی تەنیا تومارکردن ناونیشانیگ نییە لەناو لیست شوینەوارە نیشتمانییەیل، بەڵکم هەوەجەس زەمینە فەراهەم بکریەێد ئەرا وەکارهاوردن ئی چشتەیلە و ئامادەبۊنیان لە ژیان ئیسە".

ئەراچە وازییە ناوخۆییەیل وە گرنگ هەژمار کریەن؟

 تۊەنریەێد وازییە ناوخۆییەیل وە یەکیگ لە سادەترین ریەیل و دیارترینیان هەژمار بکریەێد ئەرا رەسانن فەرهەنگ لە نەوەیگ ئەرا نەوەیگ ترەک.

زاڕوو مەوقەی وازیکردن تەنیا دڵخوەشی نییەکەێد؛ بەڵکم یاسایەیل فێر بوود، و رێز نۆرەگردن گرێد، و هاوکاری وەگەرد تیمەگە کەێد، و تام داناین زانێد، و وەگەرد کەسەیل ترەک تەقلا دەێد ئەرا وەدیهاوردن ئامانجیگ هاوبەش.

لە وازی (کڵاو روانکی)، گرنگی سووکی و هاوکاری دەرکەفێد، و لە وازی (پەلان)، هویردبینی و فتراق و شارەزایی نیشانەگردن رەنگ دەێدەو.

هەمیش ئی وازییەیلە، لەوەر پەیوەندییان وە ژینگە و فەرهەنگ ناوخۆیی، جیایین وە هەردگ وشە و زاراوەیلیگ کە بەشیگ لە زوان و هۊر زارەکی مەردم ناوچەگە پاریزن.

 لەوەر یە، لەناوچگن وازییگ میللی تەنیا واتەی دەسکیشانن نییە لە ئامرازیگ ئەرا دڵخوەشی؛ بەڵکم شایەت واتەی گومبۊن بەشیگ بوود لە بڕیگ هۊر و وشەیل و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەیل و شیوازەیل کارلێک کە نەوەیل وەرین وەکاری هاوردنە.

رکابەریگ نوو

شیواز ژیان ئمڕوو ئاڵشت بۊە؛ چۊنکە مناڵەیل و گەنجەیل بەشیگ گەورا لە وەختەیل بیکارییان لە فەزای مەجازی، و وازییەیل کۆمپیوتەر، و توڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی وەسەر بەن، و ئاساییە کە فرەیگ لە وازییە کەلەپوورییەیل لەناو گەڕەکەیلیش چۊ جاران دۊنریەن.

پرسەگە رەتکردن تەکنۆلۆجیا نییە؛ بەڵکم ئەوەسە کە شوینیگ ئەرا کەلەپوور فەرهەنگی و وازییە میللییەیل لە شان ئامرازەیل دڵخوەشی نوو پەیا بکەیمن.

تۊەنریەێد وازییەیلیگ چۊ (کڵاو روانکی) و (پەلان) دووارە پیشکەش بکریەن، تەنانەت لە چوارچیوەی بەرنامە فەرهەنگییەیل مەکتەو، و فیستیڤاڵەیل ئاواییەیل، و بەرنامەیل جەژن نەورووز، و چالاکییە گەشتیارییەیل.

لە لایگ ترەک، خود ئی فەزا مەجازییەیلە کە بەشیگ لە وازییە کەلەپوورییەیل لە گۆڕەپان رکابەری دۊرخستنە، تۊنن ئامرازیگ بوون ئەرا زینگەوکردنیان؛ تومارکردن قسەیل کەسەیل وەساڵاچگ، و ئامادەکردن ڤیدیۆیەیل فێرکاری، و دیاریکردن یاسای وازییەیل، و بڵاوکردن وینە و هۊرەیل نەوەیل وەرین تۊنێد ئی کەلەپوورە ئەرا نەوەی نوو فامکریاگ و کیشکەر بکەێد.

لە هۊرەو ئەرا زینگەوکردن

ئەرا پارێزگاریکردن لە وازییە میللییەیل لە ئیلام، هەوەجەس یەکەمجار بناسریەن و وە وردی بەڵگەدار بکریەن؛ وە تومارکردن ناو وازیەگە، و شیواز جیوەجیکردنی، و یاسایەیلی، و زاراوە ناوخۆییەیلی، و ئەو چیرووکە کە پەیوەندی وەپیەو دیرن.

دۊای ئەوە، زینگەوکردن راسگانی وەدی تیەێد وەختیگ ئی وازییەیلە گلەو خوەن ئەرا ژیان مەردم.

رێکخستن فیستیڤاڵە ناوخۆییەیل، و رکابەرییە خوەنەوارەیل، و بەرنامە فەرهەنگییەیل لەناو ئاواییەیل و گەڕەکەیلیش، و فێرکردن وازییەیل ئەرا نەوەی نوو، تۊنێد بەشیگ لەی ریە دروس بکەێد.

شایەت وەختیگ هاتۊد کە (کڵاو روانکی) و (پەلان) لە ئەلبووم هۊرەیل نەوەیل کۊن دەربچن و دووارە گیان وەپیان باێد لەناو کۊچەیل و مەکتەوەیل و فیستیڤاڵەیل و چالاکییە فەرهەنگییەیل لە ئیلام؛ چۊنکە ئەو کەلەپوورە کە وازی وەپی نییەکرێد، ئەگەر توماریش بکریەێد، شایەت وە یەواشی لە هۊر مەردم کپەو بوود.

شەفەق نیوز- ئەڵگەردان تایبەت

کەمانچە یەکیگە لە کۊنترین و گرنگترین ئامێرە مۆسیقاییە کوردی و ئیرانییەیل. ئی ئامێرە تۊنست عاشقانیگ لەناوەین مەردم گشتی و هونەرمەنەیل لە جەهان ئەرا خوەی پەیا بکەێد، کە هونەرمەنەیل ئیرانی -چۊ باڵیۆزەیل ئەرا هونەر و روشنهویری لەی نیشتمانە- لە جەهان گەردن تا لەبانی بژەنن، و بیلن گشتی ئی کەلەپوورە روشنهویرییە بشنەون.

وەپای راپۆرتیگ ئاژانس "فارس" ئیرانی کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانیەسەی، کەمانچە یەکیگە لە دێرینترین و گرنگترین ئامێرە تەڵدارە ئیرانییەیل، و لە دیارترین تایبەتمەندیەیلی ئەوەسە کە قویلی (ملەی) پەردە (بەشکەرەیل ئەرا پلەیل دەنگی) چۊ ئەو مەقامەیلە کە لە گیتار هەس لەخوەی نیەگرێد؛ بەڵکم گریەدارە وە ژەنیار -چۊ ئەوەگ لە کەمان هەس- شوینەیل ورد ئەرا نۆتەیل وە پشت بەسانن وە گووش و هویرەوەری ماسولکەیی دیاری بکەێد.

 ئی کارە ری دەێدە ژەنین رەهەند و مەقامە وردەیل ئەرا مۆسیقای ئیرانی نەریتی، لەوانیش رەهەندە ئاڵشتکارەیل و بووژانن ئاوازەیل (چواریەک دەنگ)، و ئی ئامێرە لە پیشکەشکردن چەن پێکهاتە و مەقامیگ مۆسیقایی وەکاریەێد چۊ: هومایۆن، و ئاواز ئەسفەهان، و چوارگا، و ماهور، بیجگە لە راست پەنجگا.

بەشەیل و پێکهاتەیل ئامێرەگە

 کاسە یا سندووق دەنگ (وە فارسی: کاسه): بەشە چووڵە بنەڕەتییەگەی ئامێرەگەس، و وە شیوەیگ گشتی خڕ یا نیمچە خڕە.

 مل یا باڵ (وە فارسی: دەسته): بەشیگ دریژ و باریکە لە کاسەگە دەرتیەێد و تەڵەیل وەبانیەو رەد بوون.

 پووس: کەل کاسەگە پووشێد و رۆڵ پەڕەی زەنگ رانێد. وە شیوەیگ گشتی پووس سروشتی لە کەمانچەی نەریتی وەکاریەێد.

 ماڵ یا سەر باڵ یا سەرپەنجە (وە فارسی: سرپنجه): کەفێدە کووتایی ملەگە و کلیلەیل رێکخستن (مەلاوی) لەناوی جیگیر کریەێد.

 کلیلەیل یا مەلاوی (وە فارسی: گوشی): ئەرا رێکخستن دەنگی (دۆزان) تەڵەیل وەکاریەێد.

ئەسپەیل یا حوشترەیل (وە فارسی: خرک): پارچەیگە خرێدە بان پووسەگە تا لەرزین تەڵەیل ئەرا سندووق دەنگەگە بڕەسنێد.

 تەڵەیل (وە فارسی: سیم‌ها): کەمانچەی نوو وە شیوەیگ گشتی چوار تەڵ لەخوەی گرێد.

 بنەما یا سمانن خاچی (وە فارسی: میله، پایه): شیشیگ کانزاییە لەڕی کاسەگەو رەد بوود و ئامێرەگە مەوقەی ژەنین لەبانی وسێد لەبان زەوی.

 کەوان (وە فارسی: آرشه): پارچەیگ چووین چەمیاگ یا نەرمە، ریشاڵەیلیگ لە مۊ ئەسپ لەبانی تون کریەێد تا بیەنە قەی تەڵەیل ئامێرەگە.

دیارترین هونەرمەنەیل

هەمیشە کەمانچە یەکیگ لە دیارترین ئامێرە مۆسیقاییە کوردی و ئیرانییەیل بۊە، و فرەیگ لە هونەرمەنەیل ناوبانگیگ فراوان وەدەس هاوردنە وە سەیەی ژەنیان لەبانی، لەوانیش: کەیھان کەلهور، محەمەدڕەزا لوتفی، و عەلی ئەسغەر بەهاری.

کەیھان کەلهور: دانەر مۆسیقایی و ژەنیار کوردی ئیرانییە لە شار کرماشانەو تیەێد. لەبان ئامێرەیل تەمۊرە، سێتار، و شاهکەمان، و وە شیوەیگ تایبەت کەمانچە ژەنێد کە ئامێرە تایبەتمەنییەگەیە.

و کەلهور وەربژێر بۊ ئەرا خەڵات "گرامی" لەبان ئەلبوومەیلی (بی تو سەر نیەوود= بی تو بسر نمی‌شود، هاوار= فریاد، واران= باران، و دیم سنوورەیل جوگرافیا= فراتر از نقشه جغرافیا) کە وە پێگەی دانەر و ژەنیار لەناوی بەشداری کردۊد.

 لە ئاهەنگ بەشەوکردن خەڵاتەیل گرامی 59، چۊ ژەنیار کەمانچە —وەگەرد تیپ "ری ئاوریشم" وە سەرکردایەتی "یۆ-یۆ ما"— خەڵات گرامی ئەرا خاسترین ئەلبووم مۆسیقای جەهانی وەدەس هاورد لەبان ئەلبووم (ئەرا نیشتمان بڕچڕە - Sing Me Home).

محەمەدڕەزا لوتفی: مۆسیقاژەن و دانەر مۆسیقایی لە شار جرجان (گورگان) لەداڵگ بۊە، لەبان ئامێرەیل تار، کەمانچە، سێتار، دەف، و نەی ژەنی. لوتفی لە دامەزرێنەرەیل سەنتەر "چاووش" روشنهویری و هونەری، و تیپ "شەیدا"، و مەکتەو "میرزا عەبدوڵڵا" بۊ.

وەگەرد گۆرانیچڕەیل گەورایگ چۊ غوڵامحوسێن بەنان و محەمەدڕەزا شەجەریان هاوکاری کرد، و پۆست سەرۆک کۆلێژ هونەرە جوانەیل لە زانکۆی تاران ئەرا ماوەی دوو ساڵ گردە دەس، جێ باسە کە هاوسەرەی "قەشەنگ کامکار" یەکەم ژن بۊ کە دۊای شووڕش ئیسلامی چگە بان شانۆ ئەرا پیشکەشکردن نمایشیگ مۆسیقایی زینگ.

عەلی ئەسغەر بەهاری: پایەیگ تر دیار لە میژوو هاوچەرخ ئەرا ئامێر کەمانچە، لە تاران لەداڵگ بۊە، و بنەچەی گلەو خوێدەو ئەرا ئاوایی "بەهار" لە پارێزگای هەمەدان.

بەهاری رۆڵیگ یەکلاییکەر رانی لە چەسپانن و پەرەپیداین شێواز ژەنین نوو لەبان کەمانچە، ئەوەیش لە سەردەمیگ کە ئامێرەگە لەبان کەنار لەهویرچگن بۊ و وە پەراویزخستن تەماشای کریاد چۊ ئامێریگ ئەرا گۆرانیچڕەیل گەردین.

دۊای ژەنینە نایابەیلی لە ئێزگە، سەرپەرشتیارەیل زانکۆی تاران مکیسی کردن ئەرا وتن واتە وە خوەنەوارەیل لەورا، و لە ساڵ 1967، ژەنینیگ زینگ پیشکەش کرد وە مکیس لە ئێزگەی فەرەنساو لە هۆڵ "دی لاڤێل" لە وەرانوەر سێ هەزار کەس.

میژوو و گەشەسەنین کەمانچە

کەمانچە چۊ یەکیگ لە کۊنترین ئامێرە تەڵدارە کەوانییەیل لە فەزای روشنهویری ئیران و دەوڵەتەیل هاوسای چۊ: ئازەربایجان، ئەرمینیا، جۆرجیا، تورکیا، و ناوچەیل جیاجیایگ لە ئاسیای ناوڕاس، و بەشەیلیگ لە خوەرئاوای ئاسیا هەژمار کریەێد. نیەتۊەنیەێد میژووی لەداڵگبۊن وردیگ ئەرا ئی ئامێرە وە ساڵیگ دیاریکریاگ دیاری بکریەێد، لەوەر ئەوەگ وە دریژایی سەدەیەل فرەیگ گەشە کردیە.

کۊنترین نشانەیل ئەرا ئی ئامێرە لە کتاوە کۊنەیل گلەو خوێدەو ئەرا سەدەی چوارەم کووچی؛ کە ئەبا نەسر فارابی لە کتاوەگەی "مۆسیقای گەورا" وە ناو "رەباب" ناسانەی.

ئامێرەگە لە سەرەتاگەی سێ تەڵ لەخوەی گرد، و لە سەردەم قاجاری تەڵ چوارەم خریا بانی تا شیوەی ئیرەنگەی بخوەێد، و سەردەم سەفەوی وە سەردەم زەڕین ئەرا ئامێرە تەڵدارەیل لە ئیران هەژمار کریەێد.

و لە ساڵ 2017 (1396 ک.هـ)، هونەر دروسکردن و ژەنین لەبان کەمانچە لەناو لیست یونسکۆ ئەرا کەلەپوور روشنهویری ناماددی وە ناو ئیران و ئازەربایجان خریا ناو.

شەفەق نیوز/ ئەڵگەردان تایبەت

وەرجە ئەوەگ رووشنایی جەهانی بخریەێدە بان شۊنەوارەیل ئیرانی ناسیاییگ جویر "پێرسپۆلیس" یا "مەیدان نەقش جەهان"، شۊنەوار "چغازەنبیل"، کە کەفێدە باشوور خوەرئاوای ئیران، ری خوەی وە زۊیەو کرد تا بوودە یەکەم شۊنەوار لەی وڵاتە کە لە ساڵ 1979 بخرێدە ناو لیست کەلەپوور جەهانی سەر وە ریخریاگ نەتەوە یەکگرتگەیل ئەرا پەروەردە و زانست و کلتوور (یونسکۆ).

وەپای راپۆرتیگ لە ئاژانس "فارس" ئیرانی کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کردگە، ئی شۊنەوارە کە جیماگەی شار شۊنەواری "دور ئونتاش" نوێنێد، گرنگییگ تایبەت لە میژوو خوەرهەڵات نزیک کویەنە پەیا کەێد، نەک تەنیا لەوەر ئەوەگ دەسکردن ئامادەبۊن ئیرانی لەناو توومارەیل کەلەپوور جەهانی بۊ لە ماوەی گردەوبوین سێیەم دەسەی کەلەپوور سەر وە یونسکۆ، بەڵکم جویر وەچەودییگ زینگ لەبان ئەندازیاری تەلارسازی و شارستانی شارستانیەت ئیلام.

لە دڵ خوزستان

شارەگە لە سەدەی سیانزەهەم وەرجە زاین (نزیکەی 1250 و.ز) وە فەرمان پاشای ئیلامی "ئونتاش ناپیریشا" دامەزريا، تا بوودە ناوەندیگ ئایینی و شارستانی سەنگینیگ لە ناوچەگە، ئمڕوو ئی شۊنەوارە کەفێدە دۊری نزیکەی 40 کیلۆمەتر لە باشوور خوەرهەڵات شار شوش (شوش میژوویی) لە پارێزگای خوزستان.

لە دڵ ئی شارە، زەقورەی گەورەی "چغازەنبیل" دیار دەێد، کە شارەزایەیل شۊنەوار باسی کەن وە یەکیگ لە خاسترین زەقورەیل پارێزیاگ لە جەهان.

لێکۆڵینەوە میژووییەیل نشان دەن کە ئی بینای پاچینەییە لە بنەڕەت لە پەنج قات بۊە وە بەرزییگ کە رەسیە 52 مەتر، هێمان نزیکەی 25 مەتر لەلی تا ئمڕوو وەپاوە مەنیە، کە وەرەنگار مدووەیل رووزگار ئەرا زیاتر لە سێ هەزار ساڵ بۊەسەو.

وەڕێوەبردن زۊوەختە ئەرا ئاو

ئەوەگ "چغازەنبیل" لە چەو زانایەیل وە شۊنەواریگ جیاواز کەێد تەنیا شکۆمەنی تەلارسازی تاکەکەسی نییە، بەڵکم نەخشەسازی شارستانی گشتگیرە ئەرا شارەگە کە وە سێ دیوار ناو یەک دیزاین کریاگە کە دەور پەرستگەیل، کۆشکەیل پاشایەتی، قەورسانەیل، و دامەزراوە خزمەتگوزارییەیل دەێد.

یەکیگ لە دیارترین سیما زانستییەیل ئەرا شۊنەوارەگە سیستەم پیشکەفتگ دابینکردن ئاوە، لەوەر ئەوەگ ئاست ئاو چەم "دز" کە نزیکە لە روی شارەگە نزمتر بۊ، ئەندازیارەیل ئیلامی جوویگ وە دریژی نزیکەی 45 کیلۆمەتر هەڵکەنین ئەرا کیشان ئاو لە چەم "کەرخە"وە. پەیاکردن شۊنەوارییەیل نیشان دەن کە ئاوەگە رشیاسە ناو گوڵەمەیل نیشتن کە تایبەت کریاگە ئەرا پاڵیان وەرجە ئەوەگ بڕشێدە ناو شارەگە لەڕی تووڕیگ لە لویلەیل خەڕگین، ئەوەگ کە توێژەرەیل دۊنن یەکیگە لە کویەنەترین سیستەمەیل پاکەوکردن ئاو لە جەهان کویەن.

لە خوەڵەکوو ئەرا توومارەیل میژوو

لەشان تەلارسازی، شۊنەوارەگە ئەمماریگ بەڵگەنامەییە، کە مینەکارەیل هەزاران پارچە خشت نەخشیکیاگ وە هەردوگ زوان ئیلامی و ئەکەدی پەیا کردنە، کە وردەکارییەیل هویردیگ لەبان باوەڕەیل ئایینی، سیستەمەیل سیاسی، و جویلەی بیناسازی لەو سەردەمە هەڵگردنە.

وەگەرد قەڵا و قایمکارییەیلە، شارەگە لە سەدەی هەفتەم وەرجە زاین (نزیکەی 640 و.ز) لەئەنجام پەلاماریگ کە سوپای ئاشووری وە سەرکردایەتی پاشا "ئاشوور بانیپاڵ" ئەنجامی دا رۊوەڕۊی کووتایی خوەی بۊیەو، کە لەناوی شارەگە ویران کریا و وە شیوەیگ پلەپلە چووڵ کریا تا ئەرا سەدەیل دریژیگ بخریەێدە ژیر لم.

لە پەنجایەیل سەدەی گوزەشتە، شۊنەوارەگە گرنگییگ زانستی فراوان وەرگرد دۊای مینەکردنەیل گشتگیر کە زانای شۊنەوار فەرەنسی "رۆمان گیرشمان" سەرپەرشتی کرد، کە پەردە لەبان وردەکارییەیل ئی ناوەندە ئایینییە لادا، و فرەیگ لە چەمکەیل لەبان توانایەیل تەکنیکی ئەرا شارستانیەتەیل خوەرهەڵات کویەنە ئاڵشت کرد.

ئمڕوویش، شۊنەوار "چغازەنبیل" خاڵیگ کیشانن سەرەکییە ئەرا شارەزایەیل شۊنەوار و گەشتیاری کلتووری، کە ری خوەش کردگە ئەرا دەیان شۊنەوار ئیرانی ترەک کە دۊاتر چگنە ناو لیست یونسکۆ، تا وە یەکەوە بەشیگ دیار لە کەلەپوور مرۆیی هاوبەش بەڵگەدار بکەن.

شەفەق نیوز - دهۆک

فەرمانگەی شوینەوارەیل دهۆک، ئمڕوو چوارشەممە، راگەیان لە پەیاکردنیگ شوینەواری گرنگ لە قەزای ئاکرێ، و ئەوەیش لە مەوقەی کارەیل هەڵکەنین کە وەرجە جیوەجیکردن پرۆژەی دروسکردن پەیکەر کاوەی ئاسنگەر لە ناوچەی سەرێ گرێ لە ناوڕاس شارەگە ئەنجام دریان.

و بێکەس بریفکانی وەڕێوەبەر فەرمانگەگە، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: شوینەگە لە سەرەتاوە ئەرا پرۆژەگە تەرخان کریاوێد، باوجی لێکۆڵینەوە سەرەتاییەیلە نیشان دان کە شوینیگ شوینەواری لەژیری هەس، ئەو کارە کە پاڵ وە ستافەیل فەرمانگەی شوینەوارەیل و کەلەپوور لە ئاکرێ دا تا هەڵکەنینەیل ئەنجام بیەن وە هەماهەنگی وەگەرد لایەن جیوەجیکار پرۆژەگە وەرجە دەسکردن وە کارەیل بنچینەیی.

وتیش: دەرەنجامەیل هەڵکەنینەیل بۊنە هووکار پەیاکردن گوشارگەیگ کۊن کە باوەڕ کریەێد لە رێوڕەسمە ئایینییە تایبەتەیل ئەرا بەرهەمهاوردن شەراو "هۆما" یا "سۆما" وەکار هاتیە، وە دەسنشانکردن ئەرا ئەوەگ شوینەگە گوشارگەیگ گەورە، و پەلەکانەیل سان، و جووەیل ئاوی، و شوینەیل تەرخانکریاگ ئەرا وەکارهاوردن ئاگر گرێدە خوەی.

 بریفکانی وتیش: داتا سەرەتاییەیل نشان دەن کە ئی پەیاکردن شوینەواری گرنگە گلەو خوەێدەو ئەرا نیمەی دۊەم لە هەزارەی یەکەم وەرجە زایین، و دووپات کرد لە وەردەوامبۊن کارەیل لێکۆڵینەوە و شیەوکردن ئەرا دیاریکردن رەهەندە میژوویی و شارستانییەیل ئەرا شوینەگە وە شیوەیگ وردتر.

شەفەق نیوز/ ئەڵگەردان تایبەت

ماڵپەڕ "ئۆکسفۆرد بلۆ"ی بەریتانی رووشنایی خستە بان ئەو گرنگیی سیاسی و میژووییە کە ئەشکەفت شانەدەر لە هەرێم کوردستان دیرێدەی، کە گلەو خواردەو ئەرا بازنەی گرنگیدان جیهانی دۊای ئەوەگ بویە تەوەر فیلمیگ بەڵگەنامەیی کە پلاتفۆرم "نێتفلێکس" نیشانی دا، وە وەسفکردن ئەوە کە شوینە شوینەوارییەگە بویەسە وەچیگ کە هەرێم کوردستان لەلیەو چەوی کەفێدە جیهان ئەرا ناسانن میژوو و کەلەپوورە فەرهەنگییە دێرینەگەی، وەگەرد ئەوە کە دەرفەتیگە ئەرا دەرخستن ناسنامەی کوردی لە گۆڕەپان ناودەوڵەتی.

 راپۆرتەگە کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانیەسەی دیاری کرد، کە پلاتفۆرم "نێتفلێکس" لە ساڵ 2024 فیلمە بەڵگەنامەییەگەی "رازەیل نیاندەرتاڵ" نیشان دا، کە وەدۊاداچگن ئەرا کارەیل تیمیگ لە زانایەیل شوینەوار بەریتانی و کورد کەێد لە ماوەی هەڵکەنینەیلیان لە ئەشکەفت شانەدەر، ئەو شوینە کە لە پەنجایەیل سەدەی گوزەشتەو خەزینەیگ شوینەواری ناوازە ئاشکرا کرد کە خوەی لە پەیاکردن 10 پەیکەر سوقان نیمچە ساخ ئەرا ئایەم نیاندەرتاڵ نشان دەێد، کە تەمەنیان گلەو خوەێد ئەرا زیاتر لە 40 هەزار ساڵ، کە یەیش پەیاکردن فرەیگ لە چەمکەیل  ژیان ئایمم سەرەتایی و باوەڕەیل و رەفتارە کۆمەڵایەتییەگەی ئاڵشت کرد.

باس لەوە کرد کە میژوو ئەشکەفتەگە و کاروانە شوینەوارییەگەی وە شیوەیگ تونیگ گریە دریانە وە میژوو سیاسی هەرێم کوردستان، لە ناوچەیگ کە شایەت دەیان ساڵ لە جەنگ و تونوتیژی و ئاڵشتکارییەیل سیاسی بویە، وە ئاشکراکردن ئەوە کە کارەیل هەڵکەنین دی تەنیا پرۆژەیگ زانستی نییە، بەڵکم بویەسە دەرفەتیگ سیاسی و فەرهەنگی گرنگ ئەرا وەرپرسەیل کورد وەخاتر خستن رووشنایی وەبان میژوو کوردستان و خەڵکەگەی، و رەسانن پەیامەیلیگ کە پەیوەندی وە ناسنامە و رەسەنی و تایبەتمەندی فەرهەنگی دیرن.

لە پەیاکردن ئەرا بیدەنگی

 راپۆرتەگە دیاری کرد کە یەکەم هەڵکەنینەیل لە ئەشکەفت شانەدەر لەناوەین ساڵەیل 1951 و 1960 وە سەرکردایەتی زانای شوینەوار ئەمریکی دیار رالف سۆلیکی ئەنجام دریا، کە سەرکەفت لە پەیاکردن 9 پەیکەر سوقان ئەرا ئایەم نیاندەرتاڵ، کە یەیش دەسکەفتیگ بوی کە شۆک لە ناوەندە زانستییەیل ئەو وەختە دروس کرد، و پایەی شانەدەر وەجۊر یەکیگ لە گرنگترین شوینە شوینەوارییەیل ئەرا خوەنستن لەبان ئایەم جارانی چەسپان.

باوجی ئەو پیشهاتەیل سیاسی و ئەمنییە کە ناوچەگە وەخوەی دی، بویە هووکار وسانن کارەیل مینەکردن و هەڵکەنین، و ئەشکەفتەگە ئەرا زیاتر لە نیم سەدە دویر لە خوەنستنە مەیدانییەیل مەنەو.

 لە ساڵ 2011، حکومەت هەرێم کوردستان پەیوەندی کرد وەگەرد پرۆفیسۆر گرایم پارکەر، کە سەرۆکایەتی بەش شوینەوارەیل لە زانکۆی کامبریج بەریتانی گردۊدە دەس، ئەرا وەدۊاداچگن توانای گلەوخواردن ئەرا ئەشکەفتەگە و تەواوکردن پرۆژە شوینەوارییەگە لەو شوینە کە کارەیل سۆلیکی وسیان، تا وەگەرد یە هاوبەشییگ لەناوەین زانکۆی کامبریج و وەڕێوەبەرایەتی گشتی شوینەوارەیل لە کوردستان دەسوەپی بکەێد.

باوجی راپۆرتەگە دیاری کرد کە "پرۆژەگە رۊوەڕۊی سەختییەیل گەورەیگ بویەو هەرلە سەرەتایەتی، لەبان دەسکردن وە ئامادەکارییەیل لە ساڵ 2011، کارەیل هەڵکەنین وە شیوەیگ کرداری تەنیا لە ساڵ 2014 دەسوەپی نەکرد، وەرجە ئەوەگ دۊای تەنیا دوو رووژ بووسێد لەوەر هەڕەشە ئەمنییەیل کە لەوەر کشیانن ریخریاگ داعش و نزیکبوینی لە ناوچەگە دروس بوی، کە هیشت تیمە زانستییەگە کارەگە وڵ بکەێد ئەرا مقیەتیکردن بیوەیی ئەندامەیلی".

وتیش: "ئاستەنگەیل تەنیا لەبان رەوش ئەمنی نەوسیان، بەڵکم رەوشە کەشوهەواییە سەختەیل و سروشت شوینە کویەییەگە گردە خوەی، ئەو کارە کە پرۆسەیل هەڵکەنین وە سستی و ئاڵووزی هیشتەو، و لەبان ئەوەیش، تیمەگە لە ساڵ 2015 گلەو خوارد ئەرا شوینەگە، تا دۊای سێ ساڵ یەکیگ لە گرنگترین پەیاکریایە شوینەوارییە نوویەیل وەدی بارێد، لەڕی پەیاکردن پەیکەریگ سوقان نوو نیمچە تەواو ئەرا ئایەم نیاندەرتاڵ".

 وەپای راپۆرتەگە، ئەو رەوشە فرە خاسە لە کەپووڵەگە ری دا وە زانایەیل تا روخسار روی وە وردی دووارە دروس بکەن، هەرلیوا دەریگ واز کرد لەوەرانوەر خوەنستنەیل نوویگ ئەرا کارەیل وەخاکناین و رسوومە رووحییەیل کە شایەت ئایەم نیاندەرتاڵ شوینیان کەفتوود.

میژوویگ کوردی

 دۊنێد کە فامستن لە گرنگیی سیاسی ئەرا ئی پەیاکردنو خوازێد گلەو بخوەیمن ئەرا میژوو کورد نوو، و ئەوەگ وەخوەی دیە لە جەنگە دریژەیل و تەقەلایەیل وەردەوام ئەرا چەسپانن ناسنامەگە و مقیەتیکردنی.

 راپۆرتەگە باس لە چەن وێستگەیگ میژوویی کرد، لەوەخت لیکەفتەیل پەیماننامەی سیڤەر و ئەوەگ دۊای هات لە پەیماننامەی لۆزان لە ساڵ 1923 کە ناوچە کوردییەیل بەشەو کرد لەناوەین چەن دەوڵەتیگ و لەوانەیش بزاڤەیل یاخیبوین کوردی لە سییەیل و چلەیل و شەسەیل سەدەی گوزەشتە وە سەرکردایەتی مەڵا مستەفا بارزانی، و وەردەوامبوین وەرگری تا ساڵ 1975،  و سیاسەتەیل تەعریبکردن و نیشتەجیکردن کە رژیم عراقی وەرین لە ماوەی هەفتایەیل سەدەی گوزەشتە گردەی وەر، دویاین هەڵمەتەیل سەرکوتکردن فراوان لە هەشتایەیل سەدەی بیسەم، لەوانەیش وەکارهاوردن چەکە کیمیاییەیل دژ وە کوردەیل، وە تایبەت لە هەڵەبجە.

 راپۆرتەگە، باس لیکەفتەیل جەنگ کەنداو لە هەردوگ ساڵ 1990 و 1991 و ئەوەگ دۊای هات کرد لە شەپوولەیل کووچکردن وە کۆمەڵ، دۊایین دامەزرانن ناوچەی ئارام و دروسکردن یەکەم پەرلەمان کوردی، تا رەسیە جەنگ دژوە داعش و گشتپرسی سەروەخوەیی ساڵ 2017.

 لەی چواریێوە، دیاری کرد کە پەیاکردن پەیکەرە سوقان نیمچە تەواوەگە لە ساڵ 2018 گرنگییگ تایبەت وەدەس هاوردگە، چۊنکە دەرفەتیگ زیاتر ئەرا هەرێم پەیا کردگە تا تایبەتمەندیی میژوویی و فەرهەنگیی خوەی بچەسپنێد و چیرووکەگەی حوکمڕانی زاتی و یەکگرتگ کۆمەڵایەتی وەهیزەو بکەێد.

وەخت شانازی ئەرا کوردستان

 سۆران ئەمیر سەرۆک بەش شوینەوارەیل مێرگەسۆر وت: "دووارە دروسکردن روخسار (شانەدەر Z)، تەنیا سەرکەفتنیگ زانستی نییە، بەڵکم وەختیگ شانازییە ئەرا گەل کوردستان، چۊنکە ئیمە تەنیا پاسەوان ئەرا میژوو نوو نییمن، بەڵکم خاوەن گوزەشتەی مرۆڤایەتی قۊلیمن".

 راپۆرتەگە باس ئاهەنگیگ کرد کە لە 21 ئایار/ مایۆ 2024 ئەنجام دریا ئەرا رێزگردن لە زانایەیل شوینەوار و لێکۆڵەرەیل و وەرپرسەیل کە بەشداری لە کارەیل هەڵکەیدن و پەیاکردن پەیکەرە سوقانەیل ناو ئەشکەفتەگە کردن، وە ئامادەبوین شمارەیگ گەورە لە وەزیرەیل و وەرپرسەیل لە حکومەت هەرێم، وە دیاریکردن ئەوە ئی ئاهەنگە رەنگدانەوەی خواستیگ ئاشکراس لەلای دامەزراوە کوردییەیل ئەرا چەسپانن پەیوەندییان وە پرۆژە شوینەوارییەگە و دەرخستن رۆڵی لە وەهیزکردن ناسنامەی فەرهەنگی هەرێم.

وتیش: پەیاکریایەیل لە ئەشکەفت شانەدەر گرنگیدانیگ ناودەوڵەتی فراوان کیشاگە، و دەرفەتیگ راسگانی ئەرا کوردستان دروس کردگە تا میژوو و کەلەپوورە شارستانییەگەی کە دریژە کیشێد ئەرا هەزاران ساڵ بناسنێد.

 راپۆرتەگە لە یەکیگ لە وەرپرسەیل کورد وت: "شانەدەر وە یەکیگ لە گرنگترین شوینە شوینەوارییەیل لە جیهان مەنێدەو، باوجی بایەسە لە هۊریشمان بوود کە کوردستان هەزاران شوین ترەک گرێدە خوەی کە پەیوەندیمان وەگەرد گوزەیشتەی کۊنەمان بەسێد".

مۆزەخانەیگ نوو

 دۊنێد کە دەسەڵاتەیل کوردی لەی وەختە کار لەبان دروسکردن مۆزەخانەیگ لە نزیک ئەشکەفت شانەدەر کەن ئەرا مقیەتیکردن و نیشاندان ئەو پەیاکریایەیل شوینەواریە کە پەیوەندی وە شوینەگەو دیرن، و چەوەڕی کریەێد پرۆژەگە تا کۆتایی ئی ساڵە تەواو بکریەێد.

 راپۆرتەگە دریژە وە قسەی دا وە دیاریکردن ئەوە کە بەرهەمهاوردن کوردی لە پرۆژەی ئەشکەغت شانەدەر شایەت رەنگدانەوەی تەقەلایگ بوود لە حکومەت هەرێمەو ئەرا رەسانن دەنگ کورد ئەرا کۆمەڵگەی ناودەوڵەتی لەڕی دەروازەی فەرهەنگ و شوینەوارەیلەو، و دەرخستن کوردستان وە وەسفکردنی ناوچەیگ کە میراتیگ میژوویی و شارستانیی جیاواز دیرێد، و دیاری کرد کە تەقەلای هەرێم کوردستان ئەرا کیشانن گەشتیارەیل و لێکۆڵەرەیل و ئەکادیمییەیل لە گشت ناوچەیل جیهانەو رەنگدانەوەی ئومیدیگە ئەرا دروسکردن ئامادەبوینیگ ئابووری و فەرهەنگی و هۊریی زیاتر سەروەخوەی، وەگەرد ئەو چەوەڕیەیلە کە گرنگیدان جیهانیی زیایبۊ وە ئەشکەفت شانەدەر بوودە مدوو فراوانکردن ئاسووەیل هاوکاری ناودەوڵەتی وەگەرد کوردستان.

 راپۆرتەگە لە کۆتایی پرسیار کرد: "ئایا گشت یە نیشان رویکردن زیایگ وەرەو وەهیزکردن حوکمڕانی زاتی کوردی و دەرخستن پرۆژەی سەروەخوەیی لە ئایندە لەڕی ئامرازەیل فەرهەنگ و کەلەپوور و میژووەو؟"

شەفەق نیوز - نەجەف

دکتۆر شێخ عەباس قورەیشی، سەرۆک ناوەند عراقی ئەرا دۆکیۆمێنتکردن تاوانەیل تونڕەوی، رووژ سێشەممە، ئاشکرای گردەوکردن هەزاران بەڵگەنامە لە ئەرشیف رژیم بەعس و دەزگایەیل ئەمنی و هەواڵگری کرد، کە چەوسیان کوردەیل فەیلی و ئەو وەسەرهاتەیلە کە تویشی بوینە لە کوشتن و بڕین دەرکردن و زەفتکردن مافەیل دۆکیۆمێنت کەێد.

 قورەیشی، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: "ناوەندەگە دەسکرد وە دۆکیۆمێنتکردن ئەو تاوانەیلە کە عراقییەیل تویشیان هاتنە لە زاخۆ لە باکوور تا فاو لە باشوور، لەناویانیش تاوانەیل جینۆساید کە رەسیە کوردە فەیلییەیل و پێکهاتەی ئێزیدی، و تاوان سپایکەر کە نزیکەی 2170 خوەنەوار سەربازی بوینە قوربانی، وەگەرد کۆمەڵکوژی زیندان بادوش و ئەو تاوانەیلە کە داعش وەبان مەدەنییەیل و هوزە عراقییەیل جیوەجیی کرد، هەرلیوا، ئەو تاوانەیلە کە رژیم بەعس وەرانەور کوردەیل وە گشتی و کوردە فەیلییەیل وە تایبەتی جیوەجیی کرد".

دیاری کرد کە "ئامانج سەرەکی ناوەندەگە ئەڵگەردان ئازار عراقیە ئەرا هۊریگ دۆکیۆمێنتکریاگ لەڕۊ یاسایی و میژووییەو کە بوودە شایەتیگ هەمیشەیی لەوەرانوەر جەهان لە قەوارەی ئەو پێشێلکارییەیلە کە گەل عراقی رۊوەڕۊییان بویە".

و لەبارەی ئەوەگ پەیوەندی وە کوردەیل فەیلی دیرێد، قورەیشی دووپات کرد کە "ئی پێکهاتەی رەسەنە تویش یەکیگ لە فراوانترین هەڵمەتەیل چەوسانن رێکخریاگ بویە لە ماوەی رژیم بەعسی، کە دەسگیرکردن وە بڕەو و لەسێدارەداین و دەرکردن زوورکاری و زەفتکردن رەگەزنامە و پۊل و سامانەیل گردە وەر".

 وتیش: "شمارەی قوربانییەیل لە گەنجە فەیلییەیل رەسیە نزیکەی 100 هەزار گەنج، کە بڕیگیان لەناو کێڵگەیل مین لە ماوەی جەنگ عراقی ئیرانی وەکار هاوریان، لە وەختیگ کە هەزاران خیزان و بازرگانەیل ئەرا ئیران کلکریان دۊای زەفتکردن ناسنامە و پۊلەیلیان و بیبەشکردنیان لە گشت ئەوەگ کە پەیوەندییان وە نیشتمانەگە چەسپنێد".

هەمیش وت: "سەدان هەزار کەس وە زوورەملی ئەرا دەیشت وڵاتەگە دەرکریان، لە وەختیگ ناوەندەگە تۊنست هەزاران بەڵگەنامە لە ئەرشیف رژیم بەعس و دەزگایەیل ئەمنی و هەواڵگری و حزب گردەو بکەێد، هەرلیوا، دامەزراوەیل دادپەروەری راگوزەر و دامەزراوەی شەهیدەیل و دەسەی پرسیارکردن و دادپەروەری، سەروەبان وەچەودیەیل و کەسوکار قوربانییەیل و رزگاربویەیل".

دیاری  کرد کە "تیمەیل بەڵگەسازی بەشداری کردن لە چەودیاریکردن شمارەیگ لە قەورسانەیل وە کۆمەڵ لە چەن پارێزگایگ، کە پرۆسەیل وەشکین پەردە لاوردن لەڕوی دیمەنەیلیگ مرۆیی سەرسامکەر، لەناویانیش داڵگەیلیگ کە مناڵەیلیان لە باوەش گردنە ئەرا مقیەتیکردنیان لە گولە، و پەیاکردن وەیلکان مناڵەیل و قوتیەیل شیر لەناو شوینەیل وەخاکناین، کە یەیش 

پاڵپشتی گریمانەی زنیوەچاڵکردن قوربانییەیل کەێد".

 وتیش: "ناوەندەگە مووزەخانەیگ دۆکیۆمێنتکاری دیرێد کە وینە و بەڵگەنامەیل رەسەن و پڕتاڵ و ناسنامەیل کەسی و کەرەستەیلیگ کە لە پرۆسەیل لەسێدارەداین وەکار هاتنە لەخوەی گرێد، وە ئامانج ئاشناکاردن نەوەیل نوو وە قەوارەی ئەو چەوساننە کە وەسەر کوردە فەیلییەیل و گشت پێکهاتەیل عراقییەیل هاتگە کە وەرجە و دۊای ساڵ 2003 لەلییان ناڵینە".

 لە کۆتایی وت: "دروسکردن ئەرشیفیگ نیشتمانی گشتگیر ئەرا تاوانەیل گامیگ بنەڕەتی نیشان دەێد ئەرا وەدیهاوردن دادپەروەری راگوزەر و قەرەبووکردن قوربانییەیل، و مسۆگەرکردن ئەوەگ کە ئەو نەهامەتییەیلە کە عراقییەیل وەخوەیان دینە، و لە نوابانیان کوردە فەیلییەیل، و نەچگنیان ئەرا پەڕەیلیگ فەرامووشکریاگ لەناو میژوو".

‏شەفەق نیوز ـ وەدویاچگن

‏شیوانن یا شکانن لویت پەیکەرە میسرییە کوەنەیل تەنیا وە مدوو کویەنی یا رویداوەیل سروشتیی نەویە، بەڵکم چەن هووکاریگ قویل میژوویی و ئایینی لەپشتی بویە.

‏1. باوەڕ ئایینی / میسرییە کوەنەیل لەو باوەڕەبوین پەیکەرەیل تەنیا سەنگ نین بەڵگم   "روح" یا هاز  ئەو کەسە هاناوی کە ئەرای دروسکریاس (جویر پاشاگان یا خوداوەنەیل). 

‏ئەوان لەو باوەڕەبوین پەیکەرەیل لەڕی لویتەو هەناس دەن هەر وەی مدووە نەیارەیلیان یا ئەو کەسەیلە لەدویایان هاتن  تا هاز ئەو پەیکەرە لەناو بوەن  نەیلن هەناس بیەن لویتیان شکانن وەیەیش وەپای باوەڕ ئەوان  پەیکەرەگە "کوشیا"دی نەویە جی رخداری.

2. ‏هنای پاشای نوویگ هاتیەسە بان تەخت فرەجار خوازیە شوینەوار و ناوبانگ پاشایەیل وەرژە خوەی بسڕێدەو، وە تایوەت ئەگەر گیچەڵ لەناویان بوود، شکانن لویت و شیوانن دەموچەو پەیکەرەگی رییگ بویە ئەرا سووکایەیتیکردن و لەناوبردن شکۆ پاشای وەرین.

3. ‏هووکارەیل سروشتی: نیەود فەرامووش بکرێد بەشیگ دەرپوقیاگ پەیکەرە و فرە لاوازە لەماوەی هەزاران ساڵ  وە مدوو کەشوهەوا و وا و واران یا کەفتن پەیکەرەیل یەکەم بەش کە وەر زەوی کەفێد و بشکێد لویتەگە.

‏بەشیگ فرە لە شوونەوارناسەیل جویر  ( ئێدوارد بلایبێرگ) دیاریکەن  شکانن لویت وە مەبەست بویە چوینکە فرجار دوینریەێد لاگان لویتەگە وە کەرەستەی تیژ دریاس لەلی، یەیش ئەوە چەسپنێد کە رویداوەگە سروشتی نەویە بەڵکم کاریگ پلان دارێژیاگ بویە.

‏

شەفەق نيوز- خانەقین 

هۆتێل ئەڵوەن، لەناو ناوڕاس بازاڕ خانەقین، لە دویادویای ساڵەیل سیەیل و لەلایەن کابرایگ بازرگان یەهوودی دروس کریاس، و شیوەی ئەندازیاری بیناسازی رەنگینیگ دیرێد، کە دویەم کوینەترین هۆتێلە لە میژوو شارەگە، لەی ساڵەیل دویاییە، بڕیاریگ لە فەرمانگەی ئاسەواری هات کە ری نیەێد وە خاوەنی ئەرا رماننی یا سوودگردن لە زەویەگەی.

ئی هۆتێلە، لەی ساڵەیل دویاییە، لە قات زەوی، بویە چەن دوکانیگ، وەلێ شیوەی کوینەیگ دیرێد و رخداری رمیان وەپیەو دیارە.

دویای ئی وارانەیل لەبانیەک چەن رووژەیل دویاییە، لە مانگ ئازار 2026، قەواسە و دیوارەیلی وەئاو خۊسیان، و گەچ وەپییەو نەمەن کە دی کەفتیەسە لیو رمیان.

وەرگری شارستانی و پولیس خانەقین، هۆتێل ئاسەواری ئەڵوەن بەسان، و پارچەیگ لە وەردەمی پیچانەو، تا مەردم وە نزیکیەو رەد نەوون، چوینکە رخباری لەبان بیوەی ریوارەیل هەس.

وەلێ وەگەرد ئەوەیش، هیمان سەوزەفرووشەیل لە خوار ئەو هۆتێلە کار خوەیان کەن، کە دڵ لە گیان خوایان نانە، و نیەخوازن واز لە کار رووژانەیان بارن، چوینکە تیکەنانیان لەبان ئەو کارە دەرچوود.

جی باسە کە هۆتێل (نوزهەت عراق) کە لە ساڵ 1924 وەلایەن بازرگانیگ یەهوودی وەناو سیۆن یاسا لە جادەی سینەمای شاه فەیسەڵ یەکەمین هۆتێل بوی لە شار خانەقین، کە ئەرا کارەیلیگ بازرگانی لە ساڵ 2014 رمیا.

شەفەق نیوز - وەدویاچگن 

تیمیگ زانایەیل وە سەرکەفتن روخسار یەکیگ لە وەناوبانگترین سانبویل هۆمینینی دووارە دروسکردنە کە وە "پا بویچگ" ناسیاس، کە میژووەگەی چوودەو ئەرا نزیکەی 3.67 ملیۆن ساڵ.

ئی مۆدێلە تەواوەی کەپووڵ دەسکەفتیگ ناوازەس، وەتایبەتی وە نووڕستن ئەو تلیان و شیویانە کە وەدرویژایی ملیۆنا ساڵ لەناو سان هشک وەرگەی کردگە.

وەپەی خەوەر ماڵپەڕ Science Alert، توێژینەوەگە لەلایەن ئەنترۆپۆلۆژیست ئامێلی بۆدێت لە زانکۆی پۆیتیە لە فەرەنسا سەرپەرشتی کریاس، کە ئەرا یەکەمجار دەموچەو لیتل فووت وە شیوەیگ دیجیتاڵی دروسکریاس.

توێژەرەیل پشت وە "شیکاریکردن مۆدێلە نووەگە و وەراوردکردنی وە هۆمینین و مەیمونەیل بەسانە، یەیش دەسمیەتدەر بویە ئەرا پڕەوکردن بۆشاییەیل لە فامستنمان لە پەرەسەنین تایبەتمەنییەیل باوباپیرەیل ئایەم".

"پا بویچگ" ئەرا یەکەمجار لە ساڵ 1980 لە ئەشکەفت ستێرکفۆنتاین لە باشوور ئەفریقا پەیا کریا، وەختیگ سەرەتا چوار سوخان بویچگ قاپ پا پەیا کریا، وەرجە دراوردن گشت سوخانەیل لەش دویای 15 ساڵ.

وە فرەیی ئی نموونە گلەو خوەێد ئەرا جویر Australopithecus، بەڵام پۆلێنکردن هویردی سەخت بویە لەوەر شیوانن کەپووڵەگە کە زوور سانەیل وەدرویژایی هەزاران ساڵ لەبانی بویە.

تیمەگە سکان تۆمۆگرافی کۆمپیوتەریی (CT) لە دامەزراوەیگ سینکرۆتڕۆن لە بەریتانیا وەکار هاورد ئەرا بەرهەمهکردن مۆدێلیگ سێ رەهەندی وە روونی تا 21 مایکرۆمەتر.

دویای ئەوە سوخان و دگانەیل وەشیوەیگ مەجازی لە سانەگە جیاوە کردن و جویر چەوچەیگ لە شوین سەرەتایی خوەیان دانریان تا کەپووڵەگە  دروس بکەن.

وەراوردکردنەیل نشان دان کە قەوارە و شیوەی کەپووڵەگە جویر نموونەیل ئوسترالۆپیتێکوسە لە خوەرهەڵات ئەفریقا، لە وەختیگ چاڵەیل چەوەیل تایبەتمەنی جیاوازییگ داشتن کە شایەت کاریگەرییەیل پەرەسەنین  ژینگە و کەمی خوەراک لە باشوور ئەفریقا لە سەردەم پلۆسین رەنگ بەێدەو.

توێژەرەیل هوشداری دانە کە ئەنجامەیل سەرەتایین و بایەسە لە بانان خاسەوکردن فرەتر بوود، دیاری کردن کە ئی کارە دەسمیەتی دەێد ئەرا فامستنیگ خاستر لە تایبەتمەنییەیل باوباپیرەیل ئایەم و پەرەسەنین هۆمینینەیل.

شەفەق نيوز- تەهران

چینەیل ئەکادیمی و رووشنهویری، ئمڕوو چوارشەممە، پرسەی زانای ئاسەواری و زوانە کوینەیل پرۆفیسۆر عەبدولمەجيد ئەرفعی 

 کردن، کە لە تەهران پایتەخت ئیران، لە تەمەن 86 ساڵە گیانی لەدەسدا، دویای ژیاننامەیگ پڕ لە هەڵگەردانکردن هێمایەیل نویسانن میخی و میراتی کویەنەی ناوچەگە.

 وەگورەی ئاژانس فارس ئیرانی، دەسەڵاتەیل کەلتووری لە پارێزگای فارس ئیران وت: تەرمەگەی لە مەنزڵگای حافز شیرازی لە شار شیراز نریەێدە خاک، لە رێزگردن ئەرا پایەی زانستیی جویر یەکیگ لە کەسەیل کەمیگ لەناو جیهان کە زوانەیل فەوتهاتگ زانستیان، و پیەڵیگ زانستی ناوەین شارستانیەیل بوین.

پڕۆفیسۆر ئەرفەعی    "دویاترین پسپۆڕ میخی"، کە وەشیوەی هویرد و قویلیگ سەرشتە لە زوانەیل ئەکەدی و ئاشووری و ئیلامی داشت، و سەرچەوەیگ ناودوڵەتی دەگمەن بوی لە خوەنستن کڕەیل پارچە خەرگینەیل شارستانیەیل (ميزوبوتاميا) و تەپەی ئیرانی.

بەهزاد موریدی وەڕیەوبەر گشتی میرات کەلتوری وت: رەحمەتی شوینپەنجەیگ وەجی هیشت کە لە میژوو ئەرکیلۆژیا نیەسڕیەێدەو، کە لە دیارترین ئەوانە بوی کە (پەرتووک کۆرش) و (تەخت جەمشید) خوەنست و هەڵگەردان کرد، بیجگە دەس گەوهەریی لە رزبەنکردن و وازکردن هێمایەیل هەزاران پارچەیل ئیلامی کە ئاشکرای سیستەمەیل ئیداری و کۆمەڵایەتی لە سەردەمیل کویەن کردیان.

 رەحمەتی (لەداڵگبوی ساڵ 1939) تەنیا هەڵگەردانکار نەوی، وەلێ شرۆڤەکار ڕەنگاوڕەنگ لە میژوو و کەلتور خوەرھەڵات نزیک کوینە بوی، دەیان ساڵ لە تەمەنی خستە خزمەت خوەنستن گریەیل زوانەوانی و میژوویی ناوەین شارستانیەیل عراق و ئیران، و زەمینە ئەرا نەوەیل گەنج سازیاد تا یای لە نهێنیەیل نویسانن میخی بگرن.

پڕۆفیسۆر ئەرفەعی (1939-2026) یەکیگە لە کەسەیل کەمە لە جیهان کە توانستن کۆدەیل گوزەشتەی کویەن واز بکەن، کە زیاتر لە شەش ساڵ لە ژیانی خستە خزمەت میژوو خوەرھەڵات نزیک کوینە.

 ئەرفەعی تەنیا شرۆڤەکاریگ ریوار لەی سەردەمەو نەوی، کە پسپۆڕ بوی لە زوان ئەکەدی وە زاراوەیل بابلی و ئاشووریی لە خوەنستنی لە زانکۆی شیکاگۆ، کە لەژیر دەس گەورەی زانیایەیل ئاشووریەیل لە جیهان خوەنستن، و توانست ئەو پارچە خەرگینەیلە بخوەنێدەو کە میژوو حاموڕابی و ئاشوور بانیپال لەناویان نویساوێد، کە هیشت بوودە سەرچەوەیگ ناودوڵەتی لە گریەداین ئەو پارچەیل میخیە کە لە تەپەی ئیران وەگەرد ئەوانەگ لە عراق پەیا کریانە وەراورد بکەێد.

ئەرفەعی خوەی دویاترین هەڵگەردانکارە ئەرا زوان ئیلامی کویەنە، کە زوانیگ ناوازە و ئاڵووزە، کە خوەی وەتەنیا توانست هەزاران پارچەی خەڕگین لە تەخت جەمشید (برسيبۆليس) هەلگەردان بکەێد، کە ئەرا یەکەمین جارە ئاشکرای ژیان رووژانە، مووچەیل، سیستم ئیدارە لە سەردەمەیل کویەن ئاشکرا بکەێد، کە وەرجەیە تەنیا سان بیدەنگ بوین، و ئیرنگە بوینە بەڵگەنامەیل میژوویی زواندار.

بویە خاوەن وەناوبانگی فراوانیگ چوینکە خاوەن هەڵگەردان پەرتووک کۆرش بوی کە هاناو مۆزەخانەی بەریتانی، لە زوانەیل ئەکەدی ئەرا فارسی، وەگەرد ئەزموون قویلی لە رێسگایەیل ریزوانی ئەرا زوانەیل بابل و ئاشوور.

ئەرفەعی هۆڵ نەقش و میخیەیل لە مۆزەخانەی نیشتمانی ئیران دامەزران، و دەیان کتاو و تۆێژینەوە وەجی هیشت کە وە سەرچەوەیل سەرتایی ئەرا خوەنەوارەیل ئاسەواری لە ناوچەگە دریەنە قەڵەم، و هەمیشە دووپات کردیاد لەبان یەکێتی کەلتوور و میژوویی قویل ناوەین گەلەیل عراق و ئیران لە گوڵسوو شارستانیەیلەو.

شەفەق نیوز - هەولێر

‏وەڕێوەبەرایەتی شوونەوار و کەلەپوور لە هەولێر، پایتەخت هەرێم کوردستان، ئمڕوو چوارشەممە، ڕایگەیاند  قەورسانیگ دێرین پەیا کریاگە کە تەمەنی نزیکەی 14 سەدەس.

‏وەڕێوەبەرایەتییەگە لە بەیاننامەیگ کە ڕەسییە دەس ئاژانس شەفەق نیوز، راگەیان: ئی قەورسانە زیاتر لە 100 کەپووڵ ئایەم و بڕیگ کەلوپەل و پارچەی ئاسەواری گردیەسەخوەی، و لە مەوقەی جیوەجیکردن پڕۆژەیگ خزمەتگوزاری لە گەڕەک "باغلو مەنارە" لە ناوڕاس شار هەولێر پەیا کریاگە.

‏دیاریکرد،  تیمیگ ئاسەواری ناوخوەیی لە وەڕێوەبەرایەتی گشتی شوینەوار و وەڕێوەبەرایەتی هەولێر، لە چەن رووژ گوزەشتەو دەس کردنە وە کارەیل کەنین لەو شوینە، و مەزەنەیل سەرەتایی نیشان دەن کە مێژوو ئی شوینە گلەوخوەد ئەڕا نزیکەی 1400 ساڵ وەرژە ئیسە.

‏وەڕێوەبەرایەتییەگە ئاشکرایکرد کە تا ئیسە پاشماوەی زیاتر لە 100 کەلەسەر ئایەم و بڕیگ سکە و پویل نوقرە، و دوو پاوانەی برۆنزی، و دوو مێرگ مرواری (ملوانکە)، و دەسوونگ ئاسنی، و چوار پارچە قاو و قوشخانەی فەخفوری کە وەرد تەرمەیلە کل کریانە، پەیا کریانە.

‏هەر وەپای  بەیاننامەگە، ئەرا یەکلاکردن ڕاسی مێژوویی و زانستییەیل، نموونەیل لە (DNA) کل کریانە ئەڕا وەزارەت ناوخوەی تا تاقیکردنەوەی هویرد و تاقیگەیی ئەرایان بکریێد.

‏جی باسە، ئی شوینە کەفتییەسە نزیک جادەیگ لە گەڕەک "باغلو مەنارە"، هنای کرێکارەیل خەریک کار بوینە چەویان وە چەن کەپووڵیگ کەفتییە و زویوەزوی تیمە تایبەتەیل ئاگادار کردنە، دویای وشکین و هەڵکەنین، دەرکەفت کە ئی شوینە ئاسەواریگ گرنگە و گەنجینەیگ لە کەلوپەلەیل دێرین و کویەن هاناوی کە باس لە سەردەمیگ مێژوویی ناوچەگە کەن.

‏

‏

شەفەق نیوز/ ئەڵگەردان تایبەت

نان ساجی زیاترە لە تەنیا خواردنیگ سەرەکی رووژانە؛ نانیگ تەنک و ناسکە و وڵ شیوەیج فراوان ناسیاس و تامیگ ناوازە دیرێد، هێمای میژوو و کولتوور خەڵک فەیلی پارێزگای ئیلامە، ئی نانە کە لە ناو ئاگر ساج برشیاس، وەگەرد هەر تیکەیگ یادگاری زنیەو کەێد.

وەگورەی راپۆرتیگ ئاژانس فارس، ئەڵگەردان ئاژانس شەفەق نیوز، نان ساجی جویریگە لە نان تەقلیدی و تەنک کە لە ئارد و ئاو و نمەک و جاروباریش خومرە دروس کریەێد، لەبان پارچەیگ کانزایی برشیەێد کە وە ساج ناسیاس.

ئی نانە لە ناوچە کوردنشینەیل خوەرئاوای ئیران و وە پارێزگای ئیلامیشەو بڵاوە و تا ئمڕوویش لە فرەی ئاوایەیل و بەشیگ لە نانەواخانە شارییەیل برشیەێد، وەرانەور نان  بەرهەمکاری پیشەسازی، نان ساجی وە شیواز تەقلیدی برشیانی و بوو و تامیگ دویکەڵ سروشتی دیرێد، و تەنکترە و کەمتر  کار لەلی کریەێد لە وەختیگ نانی دروسکریای ئامێر وەشیوەی گشتی وە ئامێری گەورە بەرهەم کریەێد کە مادەی پارێزەر و زیادکەر  هاناوی کە تام و بەهای خوەراکی ئاڵشت بوود.

ئامادەکردن ساجی

پرۆسەی نانکردن ساجی سادەس، بەڵام بەهرە و ئەزموون خوازێد، کە چەن گامیگە، سەرەتا وە تیکەڵکردن ئارد و ئاو و نمەک ئەرا دروسکردن خەویریگ نەرم، دویای ئەوە کە خەویرەگە کریەێدە گونگ و هچانیگ خوەێد، ئمجا هەر گونگیگ پانەو کریەێد و بوودە نانیگ تەختی فرە تەنک و نریەێدە بان ساجەو. 

دویای ئەوە کە نانە تەختەگە خریەێدە بان ساجەگە کە وەرجەیە وە چیلگ یا غاز سویەرەو کریاس، و لە ماوەی چەن خولەکیگ رەنگی جویر زەڕ وەپی تیەێد.

ئی شیوازە نەرمییگ ناوازە و رەنگیگ پەڵە زەڕین وە نانەگە دەێد، ئەزموونیگ کە نان دروسکریای ئامێر وەیجویرە نیەکەێد.

میراتی کولتوور و بەهای خوەراکی

نان ساجی میژووییگ دویر و درویژ لە پارێزگای ئیلام دیرێد و وە یەکیگ لە نەریتە رەسەنەیل خوەراکیە لە ناوچەگە،  لە روی میژووییەو لە ماڵەیل برشیاد، و بوودە مدوو شیوەیگ سەرەکی لە ریوڕەسمەیل و میوانداری و تاقە خوەراکەیل رووژانە، ئمڕوویش هەرچەن نانەواخانە نووەیل فرەوە بوینە، نان ساجی جی خوەی لە کولتور خوەراک دیرێد، و تەنانەت لە فێستیڤاڵە ناوخۆیی و گەشتیارییەیلیش ئاهەنگ وەپی کریەێد.

راپۆرتەگە لە زار پسپۆڕ خوەراک ئیلاهە رەنجبەرەو نویساس: "نان ساجی لەوەر پێکهاتە سادەیلی و شیواز برشاننی، بەهای خوەراکی بەرزیگ دیرێد، وە پیچەوانەی نان دروسکریای ئامێر کە شایەت مادەی زیایکردن لەناوی بوود، نان ساجی پێکهاتەی سروشتی گەنمەگە هاناوی، هەرسکردنی ئاسانترە".

فاتمە نەوروزی توێژەر کەلتوور خوەراک وت: "ئی نانە هێمای بەخشندەیی و ژیان کۆمەڵایەتییە لە ئیلام، لەبان زویوەزوی و ئاسانی وەدەسکەفتن نان دروسکریای ئامێر، ساجی، کە بوو و یادەوەرییەیلی، هیمان شوین تایبەت خوەی لەناو دڵ بنەماڵەیل دیرێد".

نورتانگ نازاری، خانمە نانەوایگ پسپۆڕە لە ساجی، ئاشکرا کرد کە "شەوەکی زوی ئاگر ساجەگە رووشن کەم و خەویرەگە ئامادە کەم و وە دەس تەختی کەم، تامەگەی کە تازە لە ساجەگە دەرچگە،  هیچ نانیگ ترەک جویر خوەی نییە، خەڵک خوەشیان تیەێد وە گەرمی بخوەنەی".

نان ساجی تەنیا خواردن نییە؛ ریوڕەسمیگە کە لە میژوو خوەراک، بەڵگەس لەبان بەهرەی ژنەیل و نشانەی خانەدانی میوانداریی ئیلامە، ئەوە ئەو نانەسە کە لە سویەری ساجەو تیەێد تا باوەش بکەێدە کزەوای ئیوارە، و وەگەرد هەر تیکەیگ چیرووکیگ کویەنە ئویشێدەو.

‏دەیفە ژنە کوردیگ بوی لە بنەماڵەی ئەیوبییەیل،

‏ئەرا نزیکەی 6ساڵ و لە ناوەین  ساڵەیل ۱۲۳6-۱۲4۲زایینی، جویر فەرمانڕەوای شار حەلەب فەرمانڕەوایی کرد.

‏لەو ماوە، دەسەڵات سیاسی و سەربازی لە دەس خوەی بوی و هەزاران سەرباز موسڵمان (لە سەرچەوەیل شمارەگە جیاوازە بڕیگ تا نزیکەی 50 هەزار باس لەلی کەن) چەوەڕێ فەرمانەیلی بوین.

‏وە ئاشکرا بانگەواز جیهاد دژ وە پەلامارەیل کرد، وە تایوەت ئەرا پاراستن حەلەب و ناوچەیل دەوروگەرد لە وەخت پەلاماردان دوژمنەیل.

‏وەپای مێژوو  لە زەمان میتانی و هیتیتییەیل، ئێ شوینەیلە  خاک کوردان بویە و داگیرکریانە، وەپای سەدان بەڵگەی شوینەواری چەسپیاس.

‏ 

‏

دەسەی دێرین و میراتی دەوڵەت عراق، ئمڕوو شەممە راگەیان، کو لیژنەی تەکنیکی وەشکین شوینەوار و میراتی کەربەلا دەسکردگە وە ئامادەکردن مەزەنەکردن خەرج و لێکۆڵینەوە لە توانای نووەوکردن کڵێسای ئەلئوقێسر جویر شوینیگ گەشتیاری.

لە بەیاننامەیگ کە ئمڕوو بڵاوی کرد، دەسەی کارگێڕی باس ئەوە کرد کە دەسەگە دەسکردیە وە تەماشاکردن لە شوین کڵێساگە و پەسا ئامادەکاری ئەرا مەزەنەکردن خەرج و لێکۆڵینەوە لە نووەوکردن کەێد ئەرا گەشتیاری لەو کڵێسا کە وە یەکیگ لە کوینەترین کڵێسایل خوەرهەڵات ناوڕاس دانریەێد و کەفێدە ناوچەیگ بیاوانی لە پارێزگاگە.

لە بەیاننامەگە دیاری کرد کە ئی کارە ئامادەکردن بەڵگەنامە هاناوی ئەرا خاسەوکردن بیناگە، جویر بەشیگ لە تەقەلایەیل دەسەی دەوڵەتی ئەرا شوینەوار و میراتەیل ئەرا خاسترکردن ژیرخان ئابووری و مقیەتیکردن ئس شوینەوار دێرینە، کە سەرەتای دروسکردنی چوودەو ئەرا سەدەی پەنجەم زایینی، و وە دویری 5 کم لە قەڵای ئوخێدر. 

لە مانگ ئەیلول ساڵ 2024، دەسەی دەوڵەتی ئەرا دێرین و میراتەیل وەزارەت رووشنهویری و گەشتوگوزار و ئاسەواریەیل عراق راپۆرتیگ دا کە شوینەواری کڵێسای ئوقێسر لە پارێزگای کەربەلا کاریگەری نەرێنی لەبانی بویە لەوەر ئاڵشتبوین کەشوهەوا، یەیش رخدارییگ گەورە لەبان مقیەتیکردن کڵێساگە دروس کردگە. 

لێکۆڵینەوە و بەڵگەیل شوینەواری و سەرچەوە میژووییەیل نیشان دەن کە ئی کلێسا مەسیحییە نێستۆریەیل دروسی کردنە کە لە کلێسای بیزەنتین یاخیبوپنە، ئەوان لە ژیر دەسەڵات شانشینی لاخمید (268-633ز) کە لە ژیر ئیمپراتۆریەت ساسانی بوی و پابەند بوین وە ئایینی مەسیحییەو، پەنا و ئازادییان پەیا کردن ئەرا جیوەجیکردن رسوومەیل و پەرستاییان.

نێستۆریایزم لەو سەردەمە گەشە کرد، وە دەسمیەتی هەڵوێست پیشوازی ئیمپراتۆرەیل ساسان وەرانوەر ئەو مەزهەوە، چوینکە ساسانییەیل وەگەرد رووم جەنگ داشتن، کە پابەند بوین وا مەسیحییەتی ئۆرتۆدۆکسی.

شوینەواری نویسیای ئارامیی لەقەی دیوارەیلی مەنیەسەو، بیجگە لە قوربانگاگە کە روی لە قودس کردگە و لەو شوینەیل کڵێساگە بەرزتر دانریاس. 

 رووبەر شوینەگە نزیکەی چوار هەزار مەتر چوارگووشەس، کە قەور و تاوەر و خانەقا و گەنجینەیل هاناوی.

کڵێسایگ ترەک کە تایبەتە وە رسوومەیل وەخاکناین مردگەیل مەسیحییەیل، لە دەیشت تەیمانەی کڵێسای ئوقێسر دەیان قەور پەیا کریا کە روییان وەرەو قودس کریاس، و چەن تەپەیگ لە نزیک ئەو دوو کڵێسا پەیا کریاس، کە نشانەس ئەرا ئەوە کە شاریگ تەواو سەردەمیانە لەورا بویە.

دویای پەیاکردن کڵێساگە لەلایەن کلکریای هەڵکەنین مەسیحییەیل ساڵانە لە جەژن کریسمس وەردەوام  سەردانی کردیان و نماز خوەنیان هەرچەن لە زەویەو قەواسەگەی رمیاس، وەلێ دیوار و شوینەیل جویر خوەیان مەننەسەو.

توێژینەوەی نوویگ رەسیە بەڵگەیگ سەرسامکەر لە وەیەکەوژیان ئاشتیانە ناوەین ئاینەیل لە هەرێم کوردستان وەرجە نزیکەی 1500 ساڵ، کە  کە قەشەیل مەسیحی و پەیڕەوانی ئایینی زەردەشتی فارسی بی ململانێ شانوەشان یەکتر ژیانە.

ئی پەیاکردنە کە لەلایەن شوینەوارناسانی زانکۆیل فرانکفۆرت و ئێرلانگەن-نۆرمبێرگی ئەڵمانیاو ئاشکرا کریانە، فامستنمان لە پەیوەندییەیل ناوەین ئایینەیل لە سەردەم ئیمپراتۆریەت فارسی ساسانی نویسن.

کارەگە چەن مانگیگ کیشا لە شوین گەردی خودا "گيرد-ي كزهاو" لە کوردستان عراق، رووشنایی خستە مل کۆمەڵەگەی بیناسازی کە لە ساڵ 2015 پەیا کریا و میژووەگەی چوودەو ئەرا نزیک ساڵ 500 زایینی، کە ئامانجەگەی تا ئی دواییە وە نهێنی مەنیەسەو.

پەنج ستوین سان چوارگووشە کە بەشیگیان وە گەچ چەرمگ پووشیە، لە زویەو پیشنیاری کردنە کە پیکهاتەگە شایەت کڵێسا بویە، دویای ئەوە وە توێژینەوەیل جیۆفیزیکی پشتڕاس کریاس کە دیوار ژیرزەمینیی زیایە ئاشکرا کرد، یەیش ئەو گریمانە قایمتر کرد کە ئی "کەنیس" بەشیگ بویە لە کۆمەڵگەیگ خانەقای گەورەتر.

بەڵام پەیوەندی ئی کۆمەڵگە لە تەپەی نیشتەجیبوینی شانیەو، کە کەفێدە شان قەڵایگ بویچگ ساسانی لە سەدەی پەنجەم و شەشەم زایینی، هیمان جویر مەتەڵیگ مینێد کە لێکۆڵینەوەی زیاتر خوازێد، وە تایبەت کە ئی قەڵای ساسانییە لە لایەن قەورسانیگ ئیسلامی دویای ئەوە پووشیاس.

لە وەرز هەڵکەنین ئیسە کە لە کۆتایی تاوسان دەسوەپی کرد، تیمەگە لە دوو ناوچەی سەرەکی هەڵکەنین کردنە: رووبەریگ تەخت لە دەور ستوینەیل، و ناوچەیگ ترەک ئەرا مینەکردن قەورسانیگ ئیسلامی وە گرنگیدان وە بەڵگەنامەیل ئەنترۆپۆلۆژی.

هەڵکەنین لە ڕووبەر رووی زەوی دیوار خشت و زەوییەیل خوەڵ کوتیای، ئیجا قاتیگ و سان و خشت شکیاگ دروسکریانە.

گرنگترین پەیاکردن ستوینی سان زیایە بوو، کە نشانەس ئەرا دیزاینیگ تەلارسازی سێ کولانە وەگەرد کەنداویگ ناوەندی کە لە باکوور خوەرئاواو تا باشوور خوەرهەڵات درویژەو بوود- نەخشیگ باو لە تەلارسازی مەسیحییەیل سەرەتایی لە ناوچەگە.

هەرلیوا ژووریگ جیاواز پووشیا کە زەوییگ لە خشت سزیای دروس کریاس کە وە ئارامی دانریاس و لە لای باکوور خوەرئاوا وە نیمچە خڕیگ رەسیەسە بان.

بیجگە لە بەڵگە تەلارسازییەیل، تیمەگە بەڵگەی چارەنویسسازی ئەرا ناسنامەی مەسیحیی لە شوینەگە پەیا کرد لە شیوەی پارچەی خەڕگ برشیای کە وە خاچیگ ماڵتی رازانیە.

مەزەنەی میژوو بیناگە ئەرا سەدەی پەنجەم یا شەشەم زایینی پشتگیری لە بویین پێکهاتەی هاوشیوەی سەرەتایی مەسیحی کەێد لە باکوور سوریا و میزۆپۆتامیا.

گرنگی لێکۆڵینەوەی فراوانتر ئی پەیاکردنە لە نزیکیی جوگرافیای وەرچەویگ ناوەین کۆمپلێکس مەسیحی و قەڵای ساسانییەیلە، یەیش مەزەنەی ئەگەر وەیەکەوژیان ناوەین زەردەشتی و مەسیحییەیل لەی شوین ئاواسنشینە لە سەردەم ساسانییەیل کەێد، هەرلیوا ئی پەیاکردنە دەر لەڕوی پرسیار لێکۆڵینەوەیل بانان واز کەێد لەباوەت وەخت  وەرگردن ئایینی دانیشتگەیل ناوچەگە، و رەوش ئاڵشتکردن ئایین لە کۆمەڵگا ئاواینشینەیل.

ئی کارە لە پڕۆژەیگ فراوانتر خوازێد ئەرا فامستن کۆمەڵگە و ئاواینشینەیل لە تەختایی شارەزوور هەرێم کوردستان، کە ئەو ناوچەیلە تا ماوەی درویژیگ وەبی تۆژینەوە مەنن ئەرا کەفتن وە فتراق پایتەخت و شارە گەورەیل.

زانایەیل کوینەترین بەڵگە پەیا کردن لەبان دەمدان ئاگر وەدەس ئایەم وەرجە میژوو لە ناوچەی سوفوك ئینگلیزی، کە کوانییگ پەیا کریا دیارە ئایەم نياندرتال وەرجە 415 هەزار ساڵ دروسی کردگە، کە ئاشکرای ئەو رویداو گرنگە کەێد لە بنچینەی ئیمە، کە وەرجە سەردەم دویرودرویژیگ بویە، وەگورەی رۆیتەرز.

لەناو چاڵیگ خەڕگین کویەنە، نزیک ئاوای بارنهام، پارچەیگ لە خەڵک پەیا کردن کە بویەسە سیاتگ، و چەن تیشەیگ شکیاگ وت سان دروس کریانە، و دوو پارچە ئاسن بیریت، کە وەختیگ دەێد لە سان چەخماخە دەێد، و ئاگر لەلی دروس بوود، و وتن ئەو کوانیە فرە جار وەکار هاتیە.

ئەو کوانیە نزیک گوڵەم ئاویگ بویچکە، کە لەپای داکاسیانە، کە نیم ئەشتون زانای ئاسەواری لە مۆزەخانەی بەریتانی لە لەندەن وت: مەزەنە کەیمن ئەو پارچە ئاسنە لە شوینیگ ترەک هاوریاس تا ئاگر وەپی بکەنەو، کە یەیش میژوو وەکارهاوردن ئاگر خەێدە وەختیگ کوینەتر.

تا ئیسە، کوینەترین بەڵگە لەبان وەکارهاوردن ئاگر چوودەو ئەرا نزیکەی 50 هاوار ساڵ لە شوینیگ لە باکوور فەرەنسا.

لە ئیلام فەیلی، هیمان ئەفسانەیل میللەتی بەشیگن لە ژیان رووژانە، لە ماڵەیل و رەفتارەیل وەرزی و پارچە پەڕووەیل دویریاگ، و ئی میراتیە لەی دویاییە تەکان نوویگ خوارد، دویای ئەوە کە پارێزگاگە شەش چشت ترەکی لەناو لیست نیشتمانی ئەرا میراتی کولتووری ئیران توومار کریان، تا ئەو چشتەیلیە کە وەفەرمی توومار کریانە بڕەسێد ئەرا 94 چشت.

ئی گامە، کە سایت "هەمشهري ئۆنلاين" ئیرانی بڵاوی کرد و ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کرد، تیکەڵیگ لە گورانیە کوینەیل، ئەفسانەیل کوردی، تەکنیکەیل کوینە لە نەوە ئەرا نەوە باسیان کریا، گورانیەگەی "نەيتوانم پەڕ"، و زاتستن گردەوکردن قارچک هشکایی، و ئەفسانەیل "داڵگ وەهار" و"شاماران" وەگەرد زانستن بەسانن "سەروەن" ژنەیل و رسوومەیل "شیلی میلی".

ئی چشتەیلە تەنیا ئاسەواریویل گوزەشتە نیین لەلای خەڵک ناوچەگە، وەلێ بەشیگە لە هیمایەیل میژوویان کە هیمان زنیە، کە فەرزاد شەریفی وەڕیەوبەر میراتی کەلتوری لە ئیلام ئویشێد: پارێزگاگە لە دەوڵەمەنترین ناوچەیل ئیران دانریەێد لە چین کەلەپوور تا مادی، و باس پایەی تایبەت ئەفسانەی شاماران کرد کە دەومچەو ژنیگە و لە خوارووو ئەژدیھایگە، جویر هیمان زانست و ژیان.

  لە ماڵەیل فرەیگ وینەی سامانیان لەقەی دیوارەیل و لەناو ژوور دویەتەیل نریاس ئەرا مقیەتیکردن و بەخت، و ئی ئەفسانە چوودەو وە جوگرافیای فراوانیگ، لەناوی تابلۆ و پەیکەر و دویرمان لە کوردستان ئیران، تورکیا، سوریا، و عراق دیار دەێد.

وەگەرد ئەو ئەفسانەیلە، چشتیگ ترەک دیار کورد کە نشان قویلی هویرمان مەردم دەێد کە ئوەیش سەروەن ژنەیلە، کە ژنەیل ئیڵ کەڵهوڕ کەنەی سەر، ریشگی چوودەو ئەرا سەردەم میدیەیل و ئەخمینیەیل، کە هەر نەیان پارچە پەڕوویگ نییە، وەلێ ناسنامە و رەسەنایەتی ئەو کۆمەڵگەیل ئاوای نشینە لەناوەین ئیوان و چوار و چرداوەل.

ئەفسانەی داڵگ وەهار، تیکەڵای کەشوهەوا و ئومید کەێد، لە ئاوایەیل، ژنەیل شەوانە قاویگ شۆربا خەنە بان ئەتەبەی دەر ماڵەگە، وە چەوەڕی سەردانی، و ئەگەر شەوەکی لەلی کەمەو بوی، ئەوە مزگانی ساڵ هاتە.

 شەریفی ئویشێد: ئامانج لەی تەقەلایلە مقیەتیکردن ئەوەک لەو میراتیەیلە مەنیەسەو کە هانە هەڕەشەی نەمان، وتیش: توومارکردن نیشتمانیان دەسمیەتی کورد ئەرا مەنینیان جویر بەشیگ لە هویرمان گشتی، و لە پارێزگایگ میژووی ئەرا هەزارەی سێیەمی وەرجە زایین، مقیەتیکردن ئەفسانەیل و رەفتارەیل رووژانە بەشیگە لە جەنگیگ فراوانتر ئەرا مقیەتیکردن ناسنامەیگ لەناوەین کویە و سنوور و چیرووکەیل سەدان ساڵەی خیزانەیل. 

هەرێم کوردستان لەڕی پەیاکردن ئاسەواریەیل ئی دویاییە، گەشتوگوزاری رووشنهویری لە ناوەین کەژ کویەی زاگرۆس و دڵ میزۆپۆتامیا گلەو دەێد، لەوانە، جویر لە ماڵپەڕ جیهانی گەشتیاری هاتگە، پیکهاتە شوینەوارییەیل سەردەم برۆنزی لە کانی چای لە پارێزگای سلێمانی.

ماڵپەڕ گەشتیاری، لە ڕاپۆرتیگ کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کەێد، باس ئەوە کرد کە "کانی چای کە کەفێدە دووڵ بازیان، پێکهاتەیگ فراوان و نادیار دیرێد کە سەردانکەرەیلی ئارەزومەن گەشتیاری شوینەواریی لە گۆڕەپان ریەیل کوردستان سەرسام کەێد، ئی پەیاکردن شوینەوارییە تەپەیگ دەرخەێد کە وەدرویژایی هەزاران ساڵ دروسبویە، وەگەرد بەرزەوبوین و رمیان شارستانیەتەیل یەک لەدویای یەک. کانی چای، هەرچەن شوینیگ بویچگ بویە، بەڵام یەکیگ لەو  ویستگەیلە بویە کە گلەو خوەێد ئەرا هەزاران ساڵ، وە تایبەتی لە نزیکەی 5000 وەرجە زایین تا ناوڕاس هەزارەی سێیەم وەرجە زایین."

وەگورەی راپۆرتەگە، کانی چای دەرفەتیگ ناوازە پیشکەش وە سەردانکەرەیل کەێد ئەرا ئەزموونکردن تێکەڵەیگ لە دیمەنە هشکەیل کویە و جیماگەیل شارستانیەتیگ کویەن. وتیش: "بیجگە لەو پێکهاتەی گەورە کە لەی دویاییە پەیا کریاس، کە شایەت میژووەگەی ئەرا سەردەم ئۆرۆک (نزیکەی 3300-3100 وەرجە زایین) بچوود، هاتێ ئەو شوینە ئەرا کارەیل ئاهەنگ فەرمی یا وەڕیەوبردن وەکار هاوریاس".

لە راپۆرتەگە باس لەوە کرد کە "هاتێ کانی چای رەنگدانەوەی گرنگیدان هەردوگ گەشتیارەیل ناوخۆیی و ناودەوڵەتی بوود ئەرا شوینەوار و پێکهاتە سانیە سەرەتاییەیل، کە توەنێد بنەمای گەشتە شوینەوارییە بیوەیەیل پەیا بکەێد، و رووشنایی خستیەسە بان ری رەسین وە دووڵ بازیان لە سلێمانییەو، کە فڕۆکەخانەگەی وە چەن شوینیگ ناودەوڵەتی بەسیایەو، بیجگە لەوەیش ریەیل کویە وەرەو دووڵەگە چن، کە دیمەنەیل کویەی زاگرۆس نشان دەن."

لە راپۆرتەگە زیاتر باس ئەوە کردگە کە "شوینیگ رەنگین کولتووری زیاییگ ئەرا گەشتیاران دیرێد، لەوانە سەردان موزەخانەیل شارەگە و شوینە میراتییە جیاوازەیل ترەک و گەشتە دیمەندارەیل"، وتیش: "جوگرافیای بەرزاییەیل ئەزموونیگ گەشتیاری فرە جیاوازیگ لەناو ناوچەیل میزۆپۆتامیا پیشکەش کەێد".

دیاری کرد کە "پەیاکردن لە کانی چای هەزاران سەردانکەر وەرەو لای خوەی کیشێد، لە ئارەزومەنەیل میژووەو تا شوینەوارناس و ئەوانەگ ئارەزوو جوگرافیای کەلتوور کەن"، وتیش: وە توانای گەشتیارەیل کرد کە سوودمەن بوون لە ئەزموون "تیکەڵابوین کولتوور" لە سلێمانی لە میوانخانە خیزانییەیل و ئەو شوینەیل ترەک، ئاشکرا کرد کە کە یەیش کار ئاسانەو  کەێد ئەرا گەردین خوەشیگ و ری دەێد تا ئەزموون میراتی دەوڵەمەنی کولتوور گەل کورد بکەن.

لە راپۆرتەگە هاتگە، پێکهاتەی شوینەواریی کانی چای هاوشیوەی شوینە ئاسەواریەیل ترەک کوردستان، رەنگدانەوەی توانای گەشتیاری کەلتووریە، و یەکخستن کانی چای وەگەرد ئەو شوینە میراتییەیل نزیک لە گەشتیاری کولتووری، رێڕەوی گەشتکردن ئەرا ئەو سەردانکەرەیلە درویژەو کەێد کە شایەت بخوازن وەختیگ زیاتر لە ناوچەگە وەسەر بوەن، وەیەوە بەشداری لە ئابووری ناوخۆیی کەێد".

لە کۆتایی ڕاپۆرتەگە وت: وازکردن ئی دویاییە ئەرا ئەو بینای گەپە لە کانی چای چینیگ ترەک ئەرا دیمەن رووشنهویری و گەشتیاریی هەرێم کوردستان زیای کەێد، کە جیهان توانێد وەچەو بوینێد، لەوانەیش ئەو سەردەمە کە وەکەڵک نەهاوریاس لە شارستانیەت کویەنە لە کەژ کویەی زاگرۆس، کە شارستانیەت میزۆپۆتامیا لەناوی گەشە کرد.

فەرمانگەی ئاسەواری دهۆک، ئمڕوو جمعە، ئاشکراکردن شاریگ ئاسەواری راگەیان تەمەنی زیاتر لە پەنج هەزار ساڵە لە دەریاچەی بەنداو موسڵ، دویای داوەزیان ئاوەگە کەفتە دەیشت.

 بێکەس بريڤكاني، وەڕیەوبەر ئاسەواری دهۆک ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: ئەو شار ئاسەواریە کە پەیا کریا گەورەترین قەورسان پەیاکریاگ هاناوی، و تیم هەڵکەنین تابووت خەڕگین هن سەردەم هلنستی پەیا کرد مەزەنە کریەێد میژوو قەورسانەگە ئەرا نزیکەی 300 ساڵ وەرجە زاینی گلەو بخوەێد.

وتیش: ئی قەورەیلە وە خاک برشیای دروس کریانە، وتیش: تیم هەڵکەنن اە فەرمانگەگە ئیرنگە وەردەوامە لە کارەیل مینەکردن لەو شوینە ئەرا پەیاکردن چشتەیلیگ ئاسەواری شایەت دەسمیەتی بیەن لە دەوڵەمەنکردن تۆژینەوەیل میژووی ناوچەگە.

ئەو شوینە کەفێدە ئاوای خانکی لە باشوور پارێزگای دهۆک، کە لەوەخت دروسکردن بەنداو موسڵ دەریاچەگە بانی پووشیە.

پسپۆر ئاسەوارناسی، عامر عەبدولرەزاق، ئمڕوو یەکشەممە، ئاشکرایکرد هاوڵاتیگ مەلویچگیگ ئاسەواری دایەس وە وشکینەر ئاسەوار و میرات زیقار.

عەبدولرەزاق وە ئاژانس شەفەق نیوز وت "هاوڵاتییگ خەڵک قەزای سوق شیوخ مەلویچگیگ ئاسەواری پەیاکریە  کە لە سان دیزاین کریاس لەناوچەیگ کە کەفێدە نزیک تل لەحم لە باشوور شار ناسریە".

وتیش؛" مەلویچگە ئاسەواریەگە ئەرا مەزەنەکردن ئەو سەردەمەی  ئەرای گلەوخوەد و بابلیە یا سۆمەری  کلکریاس ئەرا بەغداد"، وتیش "ئەگەر سەر وە بابلیەیل بوود 3000 ساڵ زیاترە، و ئەگەر بچوود ئەرا سەردەم سۆمەری تەمەنی زیاتر لە 4000 ساڵ وەرجە زاینییە".

دووپاتکرد، "تاشین سان مەلویچگەگە نیشاندەر ئەوەسانێ عراقیەیل لە گوزەشتە گرنگی وە پەیکەرتاشی و هونەر دانە".

لە 27 ئاب 1896، ساعەت 09:02 خولەک شەوەکی هێزە بەریتانییەگان بۆمب وەرەو کۆشک سوڵتان تەقنن و سەرجەم چەکەیل سوپای زینزیبار لەناودەن، لەهەمان وەخت کەشتییە جەنگییەگان بەریتانیا چەن کەشتییگ جەنگیی وڵات زینزیبار نوقم کەن، خالید بن بارغاشی دەسوەجی لە کۆشکەگە واد  و پەنا ئەرا کونسوڵ ئەڵمانیا بەێد و لە ساعەت 09:37  سوپاگەی ئاڵای چەرمگ هەڵ کەن و خوەن دەنە دەس، وەیەش جەنگ  بەریتا-زینزیبار بوودە کوڵترین جەنگ لە مێژوو.

لە قات یەکەمەو تەماشای کەێ و دوینێ کاول بویە، وەلێ ئەرا ریوارەیل دەرکەفێد کە لە گشت ماڵەیل شانی رەنگینترە.

ئەو ماڵ بەغدادیە کە خانمە رووماننویس ناودیار تاوانکاری ئاگاتا کریستی لەناوی بویە، دویای کارەیە سەختیگ لە هەڵکەنین ئاسەواری لە باکوور و باشوور عراق، جویر شوینیگ ئەرا هوچان خوەی و شویەگەی بویە.

وەڕیەوبەر گشتی بەش میراتی گشتی لە وەزارەت رووشنهویری، ئەیاد کازم لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: "ئەو ماڵە کە ئاگاتا کریستی لەناوی ژیایە، موڵک تایبەتە، وەگورەی یاسای 55 ساڵ 2002 کە دەسکاری وە موڵک تایبەت  نیەکریەێد، ئەراوە پویل ئەرا خاسەوکردن ماڵەگە خەرج نیەکریەێد چوینکە رییگ یاسایی نییە".

وتیش: "لەباوەت زەفتکردن ئەو ماڵە کە کریستی لەناوی ژیاد، زیاتر لە جاریگ پیشنیار وە خاوەنەگەی کردیمنە کە موڵکەگە بفرۆشێد، بەڵام ئەو رازی نەویە و وتیە  کە خوەی خاسیەو کەێد".

کازم وتیش: "پەیوەندی وەرد خاوەن ماڵەگە وەردەوامە، دوایین پەیوەندیمان وەگەردی وەرجە مانگیگ بویە لەڕی نویسینگەی سەرۆکوەزیرەیل عراقەو، وەگەرد  ئەوەیش رکدارە لەبان ئەوە کە نیەخوازێد ماڵەگە بفرووشێد و خوازێد وە هەماهەنگی وەرد ریخریاگە ناودەوڵەتییەیل ماڵەگە خاسەو بکەێد".

خانمە نویسەر ئینگلیزی ئاگاتا کریستی وە 66 روومان پۆلیسی و 14 بڕ کوڵە چیرووک ناسیاس، فرەی روومانەیلی لە باوەت تاوان و لێکۆڵینەوە بویە، و چیرووکەیل وە رەهەندیگ سەرسامکەر تایبەتمەنن.

کریستی درویژترین شانۆنامەی جیهانی نویسان وە ناو The Mousetrap کە لە ساڵ 1952 لە وێست ئێند نمایشکریا و نازناو "شاژن تاوان" بڕیا باڵای.

کتاو گینس جیهانی کریستی جویر پڕفرووشترین رووماننویس گشت سەردەمیگ توومار کرد، زیاتر لە دوو ملیار کتاو لە روومانەیلی فرووشیاس.

لە ماوەی مەنینی لە بەغدا، لە ماڵیگ تورکی ژیاد، کە شوینپەنجەی لە خەیاڵ نویسەر هیشتیە، بەڵام رەدبوین وەخت و چەودیارینەکردن ئی ماڵە بویە مدوو خورمیان و زەنگبردن  بەش گەورەیگی، و بەشیگیش لە خانگەگەی رمیاس، و بویەسە رخداری لەبان ریوارەیل، دەسەواژەی "مقیەت بوو ماڵەگە پەسا رمێد" لەقەی دیوارەیلی جویر ئاگادارکردنیگ ئەرا ریوارەیل نویساس.

خانمە چالاکوان زکرا سەرسم کە لە شان ئەو ماڵە ژیەێد، کە سەردەمانیگ ئاگاتا کریستی لەناوی بویە، ئویشێد "ئی ماڵە لە بەش ئاسەواری تاپۆ کریاس، خاوەنەگەی وەنیازە گلیەو بەێد، و رازی نییە هویچ دەسەڵاتیگ فەرمی دەس لە کارەیل مقیەتیکردن و خاسەوکردنی بەێد".

ئەو خانمە ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت "قات بانین ماڵەگە وە چوو چنیاس، زیان رەسیەسە بەشەیلیگ و رمیانە، یەیش رخداری لەبان ریوارەیل و ماڵەیل هاوسای دروسکردگە".

مەهدی ئەلبەدری لێکۆڵەر شوینەواری ئویشێد؛ "ئاگاتا کریستی، لەداڵگبوی ساڵی1890 و لە ساڵ 1976 دویاکووچی کردگە، خانمە نویسەریگ ئینگلیزی بویە و وە نویسانن روومان پۆلیسی و کوڵە روومان رۆمانسی ناسیاس، وە یەکیگ لە گەورەترین رووماننویسەیل تاوان لە میژوو دانریەێد، و بەرهەمەیلی ئەرا زیاتر لە 103 زوان هەڵگەردیاس".

ئەرا ئاژانس شەفەق وتیش: "کریستی گەشتیگ وەرەو خوەرهەڵات کردگە و چەوی کەفتە شوی دویەمی کە شوینەوارناس ماکس مالۆنە و وەگەردیا بوی لە سوریا و عراق، و پەیوەندی وە ئەرک هەڵکەنین بەریتانیاوە لە نەینەوا کردگە".

بەدری باس ئەوە کەێد کە "ماڵ خانمە نویسەر ئینگلیز لە بەغدا خاسترین شوین بویە ئەرا نویسانن روومانەیلی و رەنگدانەوەیلی لەی ماڵە ئیلهامبەخش بوین ئەرا نووڕین فرەیگ لەو روومانەیلە کە وە بلیمەتی نویساس".

ئەو شیوی ئاسەواری و میژوویە و شاکارە تەلارسازییە کە ماڵ کریستی دیرێد، بویە هوکار ئەوە کە فرە لە نویسەرەیل و رووشنهویرەیل سەردانی بکەن و لەبانی بنویسن.

نویسەر فەلەستینی جەبرا ئیبراهیم جەبرا ئەو ماڵە وە یەکیگ لە رەنگینترین ماڵەیل سەردەم عوسمانی باس کردگە.

لەناو لە کتاو "جادەی شازادە" باس ئەوە کردگە کە حەوش ماڵەگەی ئاگاتا کریستی وە دار دەورە دریاس، لە ناوڕاسی باڵەخانەیگ دوو قاتیە، کە پاپچینەی دەرەکی چووین جوودە باڵکۆنیگ درویژ و تەنک کە وە درویژایی ڕووبەر ناوەو درەیژەو بوود.

لەلای خوەییش، عامر جنێد، شوینەوارناس، لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دووپات کەێد کە "لە ساڵەیل بیسیەیل سەدەی گوزەشتە، ئەو ماڵە هن شا عەلی بن حسێن هاشمی (1879-1935) بویە، کە برای شاه فەیسەڵ یەکەمە".

وتیش: " خانمە نویسەر لە روومان (دیداریگ لە بەغدا) باس ئەو ماڵە کردگە و دووپاتیش لەوە کردگە کە ماڵ پاشاس". 

سەباح ئەلنوسەیری ئەکادیمی کە لە فەرەنسا نیشتەجییە، لە پۆستیگ کە ئاژانس شەفەق نیوز دیەسەی، ئاشکرا کەێد کە ئاگاتا کریستی لە کۆتایی ژیاننامەگەی باس ماڵەگەی بەغدای کردگە، لەوەختیگ باس رویداوەیل ساڵ 1948 کردیە.

وتیش: "نویسەر ئینگلیزی دڵی چگەسە  ئەو ماڵ میراتییە کە رازی نەویە لەناو ماڵ لە مۆدێرن بنیشێد، کە وەپییان وتیاد 'سندووق'".

لە  قسەیلی وتیش: کەشوهەوای بەغدا و دارخورمایەیل و ئەو وای پاکە کە لە چەم دیجلەو هاتیاد، هیشت کریستی خەەشترین وەختەیل لە ماڵەگەی بەغدا وەسەر بوەێد.

لە کۆتایی ژیاننامەکگی، خانمە نویسەر ئاگاتا کریستی ماڵەگەی بەغدای خوەی باس کرد، کە کاریگەرییگ قویل لەبانی داشت، کە وت: ئیمە ماڵیگ کوینەی تورکی لە دیم خوەرئاوای دیجلە داشتیمن، خەڵک ئەڵاجەوییان هاتیاد لە رەفتار ئیمە و دووسیمان ئەرای، و لە رازینەوین وە ژیانمان لە ناو یەکیگ لەو سندوقەیل مۆدێرنە، وەلێ ماڵەگەی ئیمە ئەو دارەیلە کە ئەوەنە بەرز بوین کە پەڕەیلیان رەسوینە کەنار باڵکۆنەگە،  وای خوەش و هوونک داشت”.

لە درویژەی قسەیلی وتیش: لە پشت ماڵەگەمانەو باخچەی خورما بوی کە وە جووەیل ئاویان دریا.

خاوەن ئیسەی ماڵەگە، وەقسەی هومام ئەلقەرەغولی ئویشێد: "ئی ماڵە چەن کەسیگ لەناوی نیشتەجی بویە، لەوانە ئاگاتا کریستی کە لە ساڵ 1948 لەورا داکاسیا، و شازادە عەلی برای شا فەیسەڵ یەکەم".

قەرەغولی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئاشکرا کرد کە "ماڵەگە دەسوەدەس فرووشتن و سەنین و کراگردن یەک لە دویای یەک بوی، خاوەن ئیسەی وەرجە سێ ساڵ  سەنیەسەی و نیاز دیرێد خاسیەو بکەێد  و لەی دواییە وەرد باڵیۆزخانەی بەریتانیا لە بەغدا رێککەفتگە لەبان ئەو کارە".

فرە شوین و ماڵ شوینەواریی هەن کە خاوەندارێتی ئەو کەسەیلە کەن کە تا ئیسە شیواز خاوەندارێتییان نەزانیاس، و میکانیزمی سەنین و فرووشتن ئی ماڵەیل کویەنە نادیارە، لە وەختیگ ئەو دامەزراوەیلە پەیوەندی بە میراتەو دیرن نیەتوەنن خاسیانەو بکەن لەوەر ئەو یاسایەیلە کە ری وە رەفتارکردن وە موڵک تایبەت نیەن، واتە پەیاکردن یاسای گونجیاییگ خوازیاگە کە ری وە نمایشکردن شوین میراتی تایبەت بەێد لە شوینەیلیگ کە ڕەنگدانەوەی رەسەنایەتی بەغدادی خوەیانە و بیلێد ئەرا سەردانکردن واز بوون تا لە هێما و نهێنییە شاریاگەیلیان بزانن.

 راپۆرتە بەریتانییەگە کە لەلایەن ئاژانس شەفەق نیوز هەڵگەردانی کریاس، ئاشکرا کەێد کە “شوینەوارناسەیل مۆزەخانەیل بەریتانیا و عراقی سەدان تابلۆی ئیداریی پەیا کردنە کە کویەنترین بەڵگەی یەکەمین توومارەیل ئیمپراتۆریەتیگ لە میژوو نشان دەن کە دەقگەلیگن کە هویردەکارییەیل ئی حوکمە هاناویان و ئاڵۆزییەیل بیرۆکراسی ئەو شارستانییەت کویەنە ئاشکرا کەن”.

 وەگورەی ڕاپۆرتەگە، ئی ئەرشیفە گلەو خوەێد ئەرا ئەو دەوڵەتە کە لە گیرسوی کویەن سۆمەری بویە، کە ئیرنگە وە تێلۆ ناسیاس، لە سەردەمیگ کە دەوڵەت لە ساڵ 2150 - 2300 وەرجە زایین لە ژیر دەسەڵات شانشینی ئەکەدیەیل بویە.

 راپۆرتەگە لە زار ئەمیندار مۆزەخانەی بەریتانی، سێباستیان رەی کە سەرپەرشتی "پرۆژەی گێرسو" کەێد، باس ئەوە کرد کە ئەوان خشتەی داتای ئیمپراتۆری، و نوێنەرایەتی یەکەم بەڵگەی ماددی یەکەم ئیمپراتۆریەت کەن لە جیهان، و نوێنەرایەتی بەڵگەی راسگانی کۆنترۆڵ ئیمپراتۆری و چوینیەتی کارکردن ئیمپراتۆری کەن.

 لە ڕاپۆرتەگە “گیرسو” وە یەکیگ لە کویەنترین شارەیل جیهان باس کریاس و لە ماوەی هەزارەی سێیەم وەرجە زایین وە پیرووزی تەماشا کریا، چوینکە شوین نیشتەیجیی خوداوەن قارەمان سۆمەری نینگرسو بویە، و ناوچەیلی گەورە بوین، و وەگورەی ڕاپۆرتەگە، لەناو ئەو شارە سەروەخوەیەیل سۆمەرییە بویە کە لەلایەن پاشای میزۆپۆتامیا سەرگۆن لە نزیکەی ساڵ 2300 وەرجە زایین داگیرکریاوین سەرگۆن لە بنچینەی خەڵک شار ئەکەد بویە، کە تا ئیسە شوینەگەی نادیارە و هاتێ لە بەغدای ئیسەو نزیک بویە”.  لە ڕاپۆرتەگە  نویساس “سەرگۆن ئی شیواز نوو حوکمڕانیە وە داگیرکردن گشت شارەیل سۆمەری لە میزۆپۆتامیا بەرزەو کردگە، تا ئەو چشتە دامەزرنێد کە فرەی میژوونویسەیل وەپی ئویشن یەکەم ئیمپراتۆریەت لە جیهان”، وتیش: “هەڵکەنینەیل ئی دواییە ئەو زانیاریەیلە کە لەبان ئەو ئیمپراتۆریەتە ئاشکرا کردنە، سنووردار کردگە ئەرا نویسیاگەیل پارچەپارچە و گەپ شاهانە، یا چاپ نویسیاگەیل ئەکەدی لە سەردەمیگ دویاتر کە “وە تەواوی جی دڵنیایی نین .” 

 ری  ئەو پەیاکردنەیل نووە وە "فرە گرنگ" باس کرد و کە  هویردەکارییەیل ئەو توومارەیلە رەی سەرسام کردنە، کە ئویشێد "ئەوان گشت چشتیگ وە هویردی نویسن و ئەگەر کاوڕیگ لە پەراویز ئیمپراتۆریەتەگە مردارەو بوود، ئەوە توومار کریەێد، ئەوان هەوادار بیرۆکراسی بوینە".

 وەگورەی ڕاپۆرتەگە، ئی تابلۆیلە نویسانن وە هێمای میخی هاناویان، سیستەمیگ نویسین کویەنە، پەیوەندی وە کاروبار دەوڵەت و داهات و خەرجییەیل دیرن، و پەیوەندی وە گشت چشتیگ دیرن لە ماسییەو تا ئاژەڵ و لە ئارد تا جویە و لە پەڕوو تا سان نرخدار.

 لە ڕاپۆرتەگە باس ئەوە کرد کە “دانا براون، نۆژەنکار بەریتانی-ئەمریکی پەسا کار پاککردن تابلۆیل کەێد تا توانای چاپکردنی بوود”، لە زار ئەوەو ئویشێد؛ “کارەگە هویردە، خەڵک لیوا زانن کە چشتەیل لە ژیر دەرکریانە و هەر وەوجویرە لە مۆزەخانەیل دویننەی.

 لە ڕاپۆرتەگە دیاری کەێد کە "یەکیگ لە تابلۆیل میخی نرخ چشتە جویراجویرەیل هاناوی، ئەرا نموونە مانگایگ چاخکریاگ وە 250 گرام تەڵا، یەکسانە وە 500 گرام نوقرە، مانگایش وە 30 لیتر بیرە چاخەو کریاس".

 راپۆرتەگە نشان دەێد کە ”تابلۆەیل میخی توومارکردن ناو و پیشەی هاووڵاتیەیلیش هاناویان”،  کە ئەرا “ژن، پیاو، مناڵ، ناو گشتیان هەس”.

وەگورەی قسەی رەی: “ژن لە ناو دەوڵەت خاوەن پایەی گرنگیگ بویە، ئەرا نموونە سەرۆک قەشە، هەرچەن کۆمەڵگاگە تا رادەی فرەیگ لەلایەن پیاوەیل سەرکردایەتی کریا، بەڵام رۆڵ ژنەیل لە فرەی کۆمەڵگایەیل ترەک گەورەتر بویە، یەیش چشتیگە کە لەناو ئەو بەڵگەیلە ئاشکراس”.

 راپۆرتەگە وتیش "ئەو کارەیلە کە باسیان کریاس لە سانبڕەو دەسوەپی کەێد تا رەسێدە پاککەر زەوی پەرستگایەیل"،  "توانای پاککردنە ئەو زەویە کە خوداوەن و سەرۆک قەشە ئامادەی بوون، فرە گرنگ بویە، چوینکە شارەیل میزۆپۆتامیای کویەن، هن خوداوەنەیل بوین".

 دیاری کەێد کە   "ئەو تابلۆەیل میخیە لە شوین بینایگ گەورەی ئەرشیف حکومی پەیا کریانە، کە بەشەو کریاوینە ناو ژوور یا ئۆفیس، بەشیگ لەلییان پلان ئەندازیاری ئەرا باڵەخانە و بووسانەیل بویە، بیجگە لە نەخشەی جووەیل ئاو".

 وتیش: ئەو ئاسەواریەیلە کە لەلایەن شوینەوارناسەیل لە پرۆژەی گیرسو پەیا کریانە، کە لە ئەنجام هاوکاری مۆزەخانەی بەریتانی و دەسەی ئاسەواری و میراتی عراقە، وەپویل دامەزراوەی خێرخوازی "Meditator Trust" ئەنجام دریا.

 لە ڕاپۆرتەگە وتیش: ئەو شوینە ئەرا یەکەمجار لە سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیس هەڵکەنیاس، بەڵام دویای دوو جەنگ کەنداو تاڵان کریا، کە تابلۆیل سەردەم ئەکەدی تاڵان کریان یا وەشیوەیگ نادروس لە شوین خوەیان لاوریان، کە بویە مدوو لەدەسدان بەسینە میژووییەگەیان، کە هیشتن فامستن  کارکردن ئیدارە لەو سەردەمە سەختەو بوود.

 لە کۆتایی راپۆرتەگە باس ئەوە کرد کە "ئەو پەیاکریاگەیلە ئەرا مۆزەخانەی عراق کلکریانە لە بەغدا ئەرا لێکۆڵینەوەی زیاتر، جویر ئامادەکارییگ ئەرا ئەگەر قەرزکردنی لەلایەن مۆزەخانەی بەریتانیا".

هەڵگەردان: ئاژانس شەفەق نیوز 

چوینکە لەندەن پەیماننامەی ساڵ 1886 وەرد زنجبار واژوو کردگە، کە ئویشێد بایەسە هەر پاتشای نوویگ باێد لەندەن لەلی رازی بوود، کە دی کردەوەی خالد و پشتگووخستن ئەو پەیماننامە بوی، و بویە دەسپیچگ خاسیگ ئەرا جەنگ، تا دەریاوانی شاهی بەریتانیا لە بەندەر زنجبار گردەو بوین، وە 3 کەشتی و دوو بەلەم جەنگی و نزیکەی هەزار پیاو. 

بەریتانیا ئاگادارکردنیگ دەرکرد کە لە ساعەت 9ی شەوەکی 27 ئاب تەواو بوود، و دویای دوو خولەک لە تەواوبوین مەوقەگەی، کە خالد هویچ وەڵامیگ لەلییەو نەهات، کەشتیەیل بەریتانیا دەسکردنە گولە وەشانن، و گولە رەسیە کۆشک پاتشا، و ئاگر لەلی هیز گرد، و تووپخانەی زنجباریش هویچیگ بەجەر نەکرد.

جەنگیگ دەریاوانی کوڵیگ هەڵسیا، لەناوەین کەشتیەیل زنجبار و بەریتانیا، و لە ساعەت 9:40 گشتی گپەو بوی، و پەرچەم کۆشکەگە وە گولە دڕیا، و پاتشا خوەی دادە دەس، و لەندەن چگە ناو.

جی باسە کە زنجبار تا دەیان ساڵ دوورگەیگ گورج و پڕ لە کار بوی، جویر ناوەندیگ بازرگانی ناوەین ئەفریقا و نیمچە دوورگەی عەرەبی و ئاسیا، و بەندەرەگەی هەمیشە هامشوو لەناوی بوی.

لە ساڵ  1856 زنجبار سەروەخوەیی خوەی لە عومان وەرگرد، ئەوەیش وە دەسمیەتی لەندەن، و لە ساڵ 1890، دویای پەیماننامەیگ ناوەین ئەڵمانیا و ئینگلتەرا، بەریتانیا وەشیوەیگ فەرمی دەس نادە بان ئەو دوورگە.

جەنگ 1896 فرە کوڵ بوی، کە تەنیا 38 خولەک وەپی چگ، وەلێ 500 کەس لە لایەن زنجبار بوینە قوربانی  لە کوشیان و زەخمداری، و لەلایەن بەریتانیا تەنیا یەک کاپتن دەریاوانی زەخمدار بوی، ئەوە بویە کە میژوونویس فەرەنسی برونو فولينی لە کتاو (جەنگە گەمژەیەیل لە میژوو) وت: "12 ونیم مردن وە یەک خولەک، لە ماوەی جەنگ بەریتانیا و زنجبار.

 خالد بن برغش هەناێ شکست خوارد، پەنا وە قونسوڵخانەی ئەڵمانیا برد، کە ئەویش نەیادەی دەس بەریتانیا، و دویای ئەوە خوەی رەسانە تانزانیا، تا ساڵ 1916 بەریتانیا لەورا دەسگیری کرد.

سەرچەوە: لوبوان

جەنگ لە سەرەتای زمسان ساڵ 1812دەس وەپیکرد، سوپاگەی ناپۆلیۆن سەرەتا 600 هەزار سەرباز داشتوە هاز قایمیگ چگە ناو رووسیا.

 باوجی روسیەیل لەجیای ئەوەگ لە جەنیگ ئاشکرا رویوەڕوی ناپۆلیۆن و سوپاگەی بوون، پاشەکشەکردن وەرەو ناو وڵات خوەیان و شارۆچکەیلیان، وەگەرد یەیش وەفریگ فرە لە مۆسکۆ باری بوی، گشت هەوەجەیل جەنگ و خواردنەیلیان خوەیان سزانن، لە ناوەڕاس زمسان ئەو سەربازەیلە دڵنگ زمسانە نەیاشتن لە سەردی رەقیانەوبرد مردن، لەوەر نەبوین خواردن بڕیگ فرەیان پاشەکشەکردن، یەیش بویە مدوو ئەوەگ لە  600هەزار سەرباز تەنیا 20 هەزار لە جەنگ مەنن، وەگەرد یەیش ناپۆلیۆن مۆسکۆ داگیر کرد ، باوجی درویژە نەکیشا وە مدوو ئەوەگ مۆسکۆ ئاگر گەپیگ گرد و سەردی فرەیگ ناوچەگە گردبوی، ناچار بوی رووسیا وەجی بیلێد و سرنەکەفێد.