شەفەق نیوز - بەغداد/ تاران/ واشنتۆن

سێ چەودیار لە عراق و ئیران و ئەمریکا ریگرن لەبان ئەوە کە شکست خول دانوسەنین دۊایین لەناوەین واشنتۆن و تاران لە پایتەخت پاکستانی ئیسلام ئاباد مانای کۆتاییهاتن رێڕەو دیپلۆماسی وە شیوەیگ تەواو نییە، بەڵام ناوچەگە خەێدە وەرانوەر قۆناغێگ راگوزەر لەناوەین وەردەوامبوین گفتوگۆیەیل و ئەگەر گلەوخواردن بەرزەوکردن سەربازی.

 چەودیارەیل باس ئەوەگ رویدا کەن کە نوێنەرایەتی "پاشەکشەیگ گەورە" کەێد لەناو ئەو بانمیچ گەشبینییە کە بەرزەو کریاوێد، لە وەختیگ ئەمریکا چگە ناو قۆناغ "هەڵوژاردنەیل سەخت"، لە ناوڕاس دەسگردن توند ئیرانی وە "کلیل جەنگ"، کە گەروو هورمزە، کە دەس لەلی هەڵنیەگرێد مەگەر چارەسەریگ ریشەیی ئەرا قەیرانەگە لەناوەین هەردگ لایەنەگە وەدی باێد.

خول گفتوگۆیەیل دۊایین، کە زیاتر لە 20 سەعات وەردەوام بوی، هات، لە ناوڕاس ئومیدەیل ناودەوڵەتی وە ئەگەر چەسپانن ئاگربەسیگ درویژماوە لەناوەین واشنتۆن و تاران، بەڵام هەردگ شاندەگە لە وەختیگ زۊ لە شەوەکی رووژ یەکشەممە وڵی کردن وەبی هیچ رێککەفتنیگ، لەبان ئەوەگ وەسف کریا وە "بەرزترین ئاست نوێنەرایەتیکردن گفتوگۆ لە ساڵ 1979ەو تا ئیسە".

وەپای دزەپیکردنەیل سیاسی کە راپۆرتەیل جیاجیا باسیان کردنە گر دیارترین خاڵەیل ناکۆکی گەردیەسە دەور سێ کەیس ناوەندی (بەرنامەی ئەتۆمی ئیرانی، و تایبەت پرس پیتانن یۆرانیۆم، و کەیس دەسوەردان هەرێمی ئیرانی، و گەروویگ هورمز)، بیجگە لەوەیش باج و رەدبوین دەریایی لەخوەی گرێد.

وەپای سەرچەوەیل دیپلۆماسی، دانیشتنەیل "لەیەکفامستن بەشەکی وەبی پیشکەفتنیگ راسگانی" وەخوەیان دینە، ئەوەیش کە دۊاتر ئیسماعیل بەقایی قسەکەر وەزارەت دەیشت ئیرانی دووپاتی کرد، وە وتنی کە "دیپلۆماسی کۆتایی نییەێد".

لە وەرانوەر ئەوە، جەی دی ڤانس جیگر سەرۆک ئەمریکی وت: واشنتۆن "دۊایین و خاسترین پێشنیاز" پیشکەش کرد، کە ئەوەیش رەنگدانەوەی گواستنەوەی هەڵوێست ئەمریکییە لە گفتوگۆی واز وەرەو "چەسپانن مەرجەیل کۆتایی".

لە خود چوارچیوە، دۆناڵد ترەمپ سەرۆک ئەمریکی، قسە کرد لەبان ئەوە کە گفتوگۆەیلیگ "ئەنجام نەیان وە پابەندبوینیگ ئیرانی وە وسانن تەقەلا وەرەو چەک ئەتۆمی"، وە دووپاتکردن لەبان ئەوە کە ئی کەیسە "ناوەڕۆک قەیرانەگەس".

قۆناغ راگوزەر

لە سای ئی پیشهات و هەڵوێستەیلە، فیراس ئەلیاس ئەکادیمی و پسپۆڕ لە کاروبارەیل ئیرانی، دوینێد کە ناوچەگە چگەسە ناو قۆناغێگ راگوزەر هویرد، و دیاری کرد کە "تا ئی مەوقە هیچ ویناکردنیگ رووشن لای ئیدارەی ترەمپ ئەرا قۆناغ بانان نییە".

ئەلیاس لە قسەی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کەێد کە واشنتۆن لە ناو مووڵەت وسانن تەقە کە ئەرا دوو هەفتە درویژەو کریاسەو جویلێد، کە بڕیارە لە 21 نیسان / ئەپریل ئیسە کۆتایی باێد.

وتیش: "ئی ماوە مانۆڕەیلیگ دیپلۆماسی وەخوەی دوینێد کە پاکستان یا لایەنەیل ترەک سەرکردایەتیی کەن، وە ئامانج گلەوداین لایەنەیل ئەرا بان مێز گفتوگۆ"، بەڵام لە هەمان وەخت دویر نییەزانێد کە "ئیدارەی ئەمریکی پەنا بوەێد ئەرا ئامرازەیل فشاریگ دوو ئەوەنە کە چەسپانن گەمارۆ دەریاییە ئەگەرکریایەگە، یا ریکارەیل سەربازی دیاریکریاگ، یا گورزیگ تاقیکاری ئەرا نیشاندان جدیەت لەخوەی بگرێد".

ئەلیاس وتیش: هاتێ ترەمپ وەرەو جەنگیگ گشتگیر نەچوود، بەڵکم وەرەو گورزەیلیگ هەژمارکریاگ کە ئامانج لەلیان ناچارکردن ئیرانە لەبان گلەوخواردن ئەرا گفتوگۆیەیل، بەڵام رخبارترین، وەقسەی ئەلیاس، ئەوەسە کە "تووپەگە ئیسە لەناو بازیگای ئەمریکاس"، کە یەیش مانای ئەوەسە کە بڕیار بانان لە بەرزەوکردن یا ئارامکردن کەفێدە دەس واشنتۆن.

یەیش و فەرماندەیی ناوەندی ئەمریکی، شەو یەکشەممە - دووشەممە، راگەیان کە لە ئمڕووەو دەس کەێدە جیوەجیکردن قەیەغەیگ لەبان گشت جویلەی دەریاوانی کە چنە ناو بەندەرەیل ئیرانی یا لەلیانەو دەرچن، لە گامیگ بەرزەوکردن نوو کە جویر جیوەجیکردنیگ ئەرا راگەیاننیگ وەرین لەلایەن سەرۆک ئەمریکییەو تێد.

لەناوەین بەرزەوکردن و کۆنترۆڵکردن

 لە خوەنستنیگ فرەتر وە هویردی لەناو واشنتۆن، مالیک عەزیز فرەنسیس ئەندام پارت کۆماری ئەمریکی، دوینێد کە ئیدارەی ئەمریکی لەوەرانوەر دوو هەڵوژاردن سەرەکیە: یەکەم، بەرزەوکردن لەری هیز و ئەوپەڕی فشار، کە ئەوەیش گەمارۆیگ دەریایی لەبان ئیران، و تونکردن سزایەیل نەفتی و بانکی، و تەقەلای گووشەگیرکردنی لەڕۊ ناودەوڵەتییەو لەخوەی گرێد.

فرەنسیس، لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، باس ئەوە کەێد کە ئی رێڕەوە نوێنەرایەتی درویژەداین ئەو دیدە کەێد کە بڕێگ لە بازنەیل نزیک لە ئیدارەی ترەمپ گردنەسەی خوەیان، کە دوینن "تاسانن ئابووری ئیرانی" کوڵبڕتریم ریە ئەرا ناچارکردن تاران لەبان وەرداین، وە هوشداریداین لەوە کە ئی هەڵوژاردنە "شایەت رۊەڕۊبوینیگ هەرێمی گەورە واز بکەێد"، تایبەت ئەگەر باوەتەگە پەیوەندی وە گەروو هورمزەو بیاشتوود.

بەڵام هەڵوژاردن دۊەم، وەپای سیاسییە ئەمریکییەگە، بریتییە لە کۆنترۆڵکردن و دیپلۆماسی ناڕاسەوخۆ، کە رەسێدە هیشتن کەناڵەیل پەیوەندی وە وازی، و ریگریکردن لە سڕبردن سەربازی، و دۊاخستن یەکلاییکردن کۆتایی.

 فرەنسیس دووپات کەێد کە "نەوین گفتوگۆ وە شیوەیگ تەواو رخداری جەنگ بەرزەو کەێد"، کە یەیش کەسیگ لە ناو واشنتۆنیش دروس کەێد کە پشت بنەێد وەرەو وەردەوامبوین دیپلۆماسی، تەنانەت ئەگەر وە شیوەیگ ناڕاسەوخۆییش بوود.

جی باسە کە مارک کیمیت، دەسمیەتیدەر وەزیرەیل وەرگری و دەیشت ئەمریکی وەرین، دۊەکە یەکشەممە، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دووپات کرد لەبان دەسکردن وە جیوەجیکردن "پلان B" لەوەرانوەر ئیران دویای شکست گفتوگۆیەیل.

کیمیت، لەبان ئەو گامەیلە کە مەزەنە کریەێد دویای راگەیانن جەی دی ڤانس، وە شکست دانوسەنین راسەوخۆ وەگەرد تاران، وت: "پلان B" تەنیا ئەگەرەیلیگ نەمننە، بەڵکم چگەسە بوار جیوەجیکردن لەڕی "چەسپانن گەمارۆ لەبان گەرووەگە".

ناوەڕۆک قەیرانەگە

دیار نییە کە هیچ یەکیگ لە لایەنەیل قەیرانەگە بتوەنێد چەوپووشی لەو رۆڵە ناوەندییە بکەێد ئەرا گەروو هورمز، کە ئاڵشت بویە ئەرا خاڵیگ پشتبەسین ئەرا جەنگ لەناوەین واشنتۆن و تاران.

وەگورەی ساڵح قەزوینی شیەوکەر سیاسی ئیرانی، "تاران کلیل گەرووەگە گردگەسە دەس"، وە هەژمارکردن ئەوە کە "ئەو کارتە بنەڕەتییەگەیە کە تەکان وە لایەنەگەی ترەک نەێد ئەرا خڕخواردن لەلای چارەسەریگ".

وە قسەی قەزوینی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، مەزەنەی لایەنەگەی ترەک وازکردن گەروو هورمزە وەبی پیشکەشکردن هیچ چشتیگ، لە وەختیگ ئیران وەڕاسیەە خوازێد کۆتایی وە جەنگەگە بارێد وەرجە دووارە وازکردنی.

دوینێدیش کە هەر تەقەلایگ سەربازی ئەرا وازکردن گەرووەگە یا چەسپانن کۆنترۆڵکردن لەبانی "بیخود" بوود، چوینکە ئیران وە ژیر کۆنترۆڵ خوەی هیڵێدەی تەنانەت لە مەوقەی دروسبوین هاوپەیمانییگ ناودەوڵەتی.

ئی دیدە گونجێد وەگەرد هوشدارییەیل شارەزایەیل یاسایی، کە هەژمار ئەوە کەن هەر گەمارۆیگ دەریایی لە گەروو هورمز شایەت جویر "کاریگ دژمنکارانە کە رەسێدە راگەیانن جەنگ" توومار بکریەێد، لەوەر ناسکی ئەو رێڕەوە کە نزیکەی یەک لە پەنجەم بازرگانی نەفت جەهانی وەپیەو رەد بوود.

 لەوەرانوەر ئەوەیش، داتایل ئەمنی نشان دەن کە ئیسرائیل وە دڵەڕاوکی چەو لە کۆتاییهاتن خولەگە کەێد وەبی رێککەفتن، وەختیگ راپۆرتەیل خەوەر دان کە ئەیال زامیر سەرۆک ئەرکان ئیسرائیلی رینمایی داگە وە بەرزەوکردن ئامادەیی لەوەر ئەگەر دووارە دەسکردن وە گورزەیل دژ ئیران.

 وەپەی مەزەنەیل ئەمنی، ئیسرائیل خی ئەوە دیرێد شوون ژیرخان ئیرانی بگریەێدە ئامانج، و گورز لە دامەزراوەیل وزە بوەێد، و فشار بخەێد ئەرا ریگریکردن لە هەر لەیەکفامستنیگ ئەمریکی - ئیرانی درویژماوە.

چەودیارەیل باوەڕ دیرن کە ئیسرائیل "خوەشی لە چارەسەرەیل دیپلۆماسی نیەتێد"، و دیاری کەێد کە هەر رێککەفتنیگ وەگەرد ئیران هاتێ "وەختانە و بی گەرەنتی بوود".

 لە وەختیگ گوزەشتە، رووژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ، لەزوان وەرپرسەیل و کەسەیل ئاگادارەو خەوەردا، کە ترەمپ و سڵاکارەیلی دەسکردن وە نووڕین ئەرا هەڵوژاردن دووارە دەسکردن وە گورزەیل سەربازی دیاریکریاگ لەبان ئیران، لە تەقەلایگ ئەرا شکانن بەسانن لە دانوسەنین ئاشتی وەردەوام.

لەبان گشت ئی بەرزەوکردن سیاسی و راگەیاننە، داتایەیل دووپات کەن کە وسانن تەقە هیمان وەردەوامە، و وەپای سەرچەوەیل دیپلۆماسی، پاکستان وەردەوامە لە تەقەلایەیلی ئەرا درویژەوکردن ئاگربەسەگە، لە ناوڕاس پاڵپشتی لەلایەن لایەنەیل ناودەوڵەتی ترەک، لەناویان چین و روسیا و یەکێتی ئەوروپا.

هەرلیوا ئیسحاق دار وەزیر دەیشت پاکستان، بانگەواز کرد ئەرا "وەرداینەیل وەئازار" لەلایەن هەردگ لایەنەگەو، وە دووپاتکردن لەبان ئەوە کە شکست ئارامکردن "خەرجی زیاترە لە هەر وەرداینیگ سیاسی".

ئەمریکا و ئیران وەردەوامن لە پابەندبوین وە رێککەفتن وسانن تەقە، کە چگەسە ناو پەنجەمین رووژی، هەرچەن خولەیل گفتوگۆ شکست هاوردنە.

 ئاگربەسەگە لە شەو 7 - 8 نیسان / ئەپریل چگە ئاست جیوەجیکردن، وە ناوجیکردن پاکستانی، و دەق لەبان وسانن تەقە ئەرا ماوەی دوو هەفتە دا، لەشان دانوسەنین سیاسی ئەرا کۆتاییهاوردن وەو جەنگە کە لە 28 شوبات / فێبرایەر گوزەشتەو وەردەوامە.

شەفەق نیوز - هەڵگەردان تایبەت

ماڵپەڕ "ئینک ستیک" ئەمریکی، رەخنەیل ئەرا بان جەنگ جۆرج بوش سەرۆک ئەمریکا لەبان عراق هاوردەو، کە بویەسە جۊر هوشدارییگ رخدار ئەرا ئەوەگ لەو وەختەو لە غەززە و ئیران و لوبنان دوینیمنەی، وەختیگ جەنگەگە لە بنەمای ئەفسانەیل فرووشیەێد، و پرسیار کرد کە ئایا ئیرانییەیل توەنن جۊر ئەوەگ بڕیگ لە عراقییەیل هەس وەپی کردن،  گەردن ئەمریکییەیل لەبان ئەو تاوانەیلە ئازاد بکەن کە حکومەتەیلیان دژیان کردیە.

ماڵپەڕە ئەمریکییەگە لە راپۆرتیگ، کە ئاژانس شەفەق نیوز هەڵگەردانی ئەڕای کردیە، لەباوەت جەنگ نوو دۆناڵد ترەمپ سەرۆک ئەمریکی وەگەرد ئیران رووشنی کرد، کە وە دەسمیەتی ئیسرائیل، زیاتر لە 2000 مەدەنی کوشتیە، لەناویانیش 175 خوەنەوار و فەرمانبەر ژن، و نزیکەی 3.2 ملیۆن کەس ئاوارە کردیە، و رووژانە لەلای کەمەو ملیاریگ دۆلار لەبان باجداەرەیل ئەمریکی کەفێد.

راپۆرتەگە دیاری کرد کە دا گشت ئیە وە شیوەیگ دڵتەزن وە هۊرمان تیەرێدەو وەختیگ سەرۆک ئەمریکا  وەرەو جەنگیگ برد لەبان چەمیگ لە درو و هەرەسناکی، ئەوەیش جویر نشانەیگ ئەرا جۆرج بوش و جەنگەگەی لەبان عراق لە ساڵ 2003.

وراپۆرتەگە باس ئەو ئەنجامەیلە کرد کە بوینە مدوو پەیانەکردن چەکەیل ویرانکەر وەکۆمەڵ، و ئەرا ئەو هوشدارییەیلە کە هیچ بوینیگ راسگانی نەیاشتن، و ئەرا گەلیگ کە ویلایەتە یەکگرتگەیل هیچ وەختیگ ئەرا لای خوەی قازانجی نەکرد، و ئەرا ئەو ژنەیلە کە لە دەسەڵات پەراویز خریان، و ئەرا ئەو قسەیلە لەباوەت جەنگیگ کە سەرکەفتن تەواو لە ماوەی چەن رووژ یا هەفتەیگ تەنیا وەدەس تیەرێد، کە یەیش ئەوەسە کە لە ساڵ 2003 ژنەفتیمنەی، و ئیسەیش دووارە ژنەفیمنەی.

راپۆرتەگە رەخنە گرد لەوە کە دویای پەلامارەیل 11 ئەیلول / سیپتەمبەر لەبان ویلایەتە یەکگرتگەیل کەفتەو، هەناێ فلیمەیل هۆلیوود و وتارەیل رووژنامەوانی بەرهەم کریان ئەرا ئافەرین لە جەنگەیل توڵەسەنین ئەمریکی لە ئەفغانستان و عراق و "پەرەسین" سەربازەیل ئەمریکی.

راپۆرتەگە وتیش: لەوەر پیشکەشکردن چیرووکیگ جیاواز لەوەگ باوە، بایەسە چەودیاری نویسیان "بەغداد سزێد" بکریەێد کە باوەڕ وەسە کە خاوەنەگەی ژنیگ عراقییە کە تەمەنی 24 ساڵ بویە، و باس لەوە کەێد چوین ئەو کەسەیلە کە لە وڵاتیگ داگیرکریاگ ژیەن چیرووکیگ تەواو جیاواز لە داگیرکەرەیل ئۊشنەو، وەختیگ باس ئەوە کردیاد کە ژیان چوینە، سەعات وە سەعات، لەڕی ئەو تونوتیژیی  و سزاننە لە هەڵمەت پەلامارەیل ئەمریکی و داگیرکردن وڵاتەگەی.

راپۆرتەگە وەردەوام بوی کە "توەنیمن خود هەس وەدەس باریمن لەڕی خوەنستن یا گووشگردن لە مەدەنییەیل و رووژنامەنویسە ئازایەیل لە غەززە، بەڵام لە ماوەی جەنگەیلەمان دویای 11 ئەیلول / سیپتەمبەر لەبان ئەفغانستان و عراق، ژنەفتن هەر دەنگیگ لە لایەن ترەک، دەگمەن بوی، کە یەیش ئەوە بوی کە نویسیان (بەغداد سزێد) کردەی، کە ساعەتەیل سادە و نوکتەیل و نووڕینەیل سووک و قسەکردنەیل وەرد خیزانەگەی پیشکەش کرد، لە سای رخی لە بومبەیل کەفتگ و هەسەیلی وەرانوەر وە ویلایەتە یەکگرتگەیل لەوەختیگ کە دوینیمن وڵاتەگەی پارچە پارچە کەیمن".

راپۆرتەگە وتیش: جەنگ بوش لە عراق وەزەی ئاڵشت بوی ئەرا ئاژاوەیگ خۊناوی، وتیش هاتێ واشنتۆن سەدام حسێن رمانوید، بەڵام لە 5 ساڵ یەکەم، "ئیمە لەلای کەمەو نیمەی شمارەی ئەو عراقییەیلە کوشتیمن کە ئەو لە ماوەی 35 ساڵ لە دیکتاتۆری دڕندانە کوشتیادیان.

راپۆرتەگە رووشنیش کرد کە "وەگەرد هاتن ساڵ 2011، جەنگەگەمان نزیکەی ملیۆنیگ عراقی سەر بڕی، و لەلای کەمەو ملیۆنیگ مناڵ بیباوگ کرد، و 4 ملیۆن کەس لە ناوخوەی عراق یا دەیشتی ئاوارە کرد، هەرلیوا یەک لە هەر 5 عراقییگ ناچار بوی ماڵەگەی وەجی بیلێد.

راپۆرتەگە وەی ئەنجامەیلە وت:  هوشدارییگ رخبارە ئەرا ئەوەگ لەو وەختەو لە غەززە دیمنەی، و ئەوەیش کە ئیسە دەس کردیمنەسە دوینینی لە ئیران و لوبنان.

راپۆرتەگە وتیش: ویلایەتە یەکگرتگەیل تەنیا ئی هەمکەی مەردمە نەکوشت و ئاوارە نەکرد، بەڵکم عراق وە سزاگەیل مایەپۊچ کرد، و وە یۆرانیۆم ژەهراویی کرد، و ژیرخان و چین ناوەنجییەگەی وسران کرد، و دەسکەفتەیلی هەڵوەشان، لە وەختیگ رەوشەیل ژن عراقی وەرەو خوار چگ.

راپۆرتەگە وەردەوام بوی کە لە وەختیگ ئامێر جەنگ ئەمریکی خەریک ویرانکردن عراق بوی و فرە کەم لە خود عراقییەیلە ژنەفتیمن، ئەمریکییەیل لە ماڵەیل خوەیان تویش گورزەیل بوین وە فرەیگ لە فلیمەیل، لە دەسنشانیگ ئەرا فلیمەیلیگ جۊر Hurt Locker و American Sniper، بیجگە کتاوەیل و زنجیرەیل تەلەڤزیۆنی، و چیرووکە خەوەرییەیل لەبان پاڵەوانیەتی سەربازەیل ئەمریکی لە جەنگەگە، هەرلیوا شۆکەیل و ململانێیەیلیان لەبان گلەوخواردن ئەرا نیشتمان خوەیان.

راپۆرتەگە چگە بان پرس سەدان لە عراقییەیل کە دووارە لە نیویۆرک نیشتەجی کریان، وەپەی سیستەم ڤیزای تایبەت ئەرا ئەوانە کە ئەرا ماوەی دوو ساڵ یا زیاتر جویر هەڵگەردانکار ئەرا سوپای ئەمریکی یا وەرپرسە حکومییەیل کار کردنە، لەناویانیش خانمە شاعریگ گەنج وە ناو نوور، و داڵگ سێ مناڵ وە ناو هالە.

راپۆرتەگە باس کرد کە نوور لە تەمەن 16 ساڵی لە ئەبووغرێب زیندانی کریا و شکەنجە دریا چوینکە شعریگ نویساوێد کە وە دڵ سەدام حسێن نەویە، و دویای ئازادکردنی، زوان ئینگلیزی یایگرد ئیجا بویە هەڵگەردانکار ئەرا رووژنامەنویسیگ ئەمریکی، و دویای ئەوە وەردی تویش رفانن بوینەو و لە ساڵ 2005 لە شار بەسرە تەقە لەلیان کریا، و رووژنامەنویسەگە کوشیا، و  ئەویش کەفتە  ژیر چەن نەشتەرگەرییگ، ئمجا وە دەسمیەتی بیوەژن رووژنامەنویسە ئەمریکییەگە هاتە ئەمریکا.

 لەلایەن هالە، کە ژنیگ عراقی ترەکە، راپۆرتەگە وە کەسیگ باسی کرد کە لە هۊرەو نیەچوود، و لە بەغدادەو وەرد شویەگەی و مناڵەیلی لە ساڵ 2009 وایە، و وت: جویر مامووستای جیگر کار کەێد، و لە ماڵ بویە وەرد هیبەی دۊتی کە تەمەنی 20 ساڵ بویە، و مستەفای کوڕی کە تەمەنی نۆ ساڵ بویە کە ئەو کاغەزەیلە نیشان دا کە سەربازەیل و ئەو ئاسمانە لەبانیان کیشاوێد کە بومبەیل لەلی کەفتنە خوار.

راپۆرتەگە لە زوان هالە وت: خوەی و شویەگەی ئەندازیار بوینە، و خوسەیان لە سەدام حسێن هاتگە، بەڵام ژیان خاسیگ وە شیوەیگ تەواو ژیانە، و هیبەی دۊتیان خوەنستیە تا بوودە پزیشک دگان، و دوو کوڕە پۊچگەگەیان لە مەکتەو بوینە.

هالە وتیش: بەغداد ئەرا ئیمە لەو وەختە رەنگین بوی، و وە چەوخشاننیگ ئەرا ئەوسا و ئیسە، جۊر فلیم ئاڤاتار بوی، وەرجە داگیرکاری، بەڵام ویلایەتە یەکگرتگەیل دویای ئەوە داگیرکاری کرد و هەردوگیان کارەیلیان لەدەس دان، و بەهای دینار رمیا، و لەوەر یە شویەگەی بویە هەڵگەردانکار ئەرا وەرپرسە ئەمریکییەیل، دویای ئەوەیش وە ماوەیگ کەم، برای هالە لەجویر تووڵەسەنینیگ کوشیا، هەرلیوا مناڵە ناوەنجییەگەیان رفانن و کوشتنەی وەختیگ تەمەنی تەنیا 15 ساڵ بوی.

دویای ئەوە خیزانەگە وایە ئەرا ئوردن، و ڤیزای چگن ئەرا ویلایەتە یەکگرتگەیل وەدەس هاوردن، وە ئومید ئەوە کە هالە و شویەگەی بتوەنن بانانیگ خاستر و ئارامتر دروس بکەن.

راپۆرتەگە وەردەوام بوی کە لە سای ئەمریکا - ترەمپ، ئیسە نوور یا هالە یا هیچ ژن و پیاویگ عراقی ترەک کە ئیسە لە ئەمریکا نیشتەجین قەبووڵ نیەکریەن، وەبی نووڕستن ئەوە کە چەنیگ قوربانی دانە ئەرا دەسمیەتی ئەمریکییەیل و وەبی نووڕستن ئەگەر ئامانجگردنیان لە نیشتمان خوەیان چوینکە ئی دەسمیەتیەیلە پیشکەش کردنە، وە دیاری کرد کە هیچ پەنابەریگ نیەتوەنێد ماف پەنابەریەتی لە ویلایەتە یەکگرتگەیل وەدەس بارێد، وەختیگ ئیدارەی ترەمپ ریگری لە پەنابەرەیل یا داواکارەیل پەنابەریەتی یا هەر کووچبەریگ لە 75 وڵات کرد، لەناویانیش عراق.

وئامادەکار راپۆرتەگە نویسان کە نیەتوەنێد بووسێد لە هۊرکردن لەوە کە هالە وتیە داوای وەخشین کردم لەبان ئەوە کە وڵاتەگەم چە وە وە وڵاتەگەی کردیە لە ویرانکاری و کوشتن کوڕە پۊچگەگەی، وتیش: هالە تەماشام کرد و سەریگ جویلان، و وت: مستەفا بەو و لە باوەشم بنیش، و گووش بیە ئی خانمە، تا بزانێ کە گشت ئەمریکییەیل ئی جەنگە نەخوازینە.

راپۆرتەگە وتیش: ئەندامەیل خیزانەگە وەردەوام بوین لە نیشاندان دڵسووزی خوەیان، و هالە وەختیگ پرسیار لەلی کریا کە چوین توەنێد وەرگە بگرێد لێرە وەرد دوژمن وەرین بژیەێد، و ئایا لە ئەمریکییەیل تویڕەس، لەوەختیگ وە دڵسوزییگ خەنستیاد وت.. نە نە.. ئیمە لە سەردەم سەدام ژیایمنە، ئیمە زانیمن کە مەردم هەس، و سەرکردەیل هەس، و ئی دووانە چۊ یەک نین.

راپۆرتەگە وە پرسیارکردنیگ کۆتایی هات کە لەوەختیگ ویلایەتە یەکگرتگەیل ئمڕوو پەلامار گەل ئیران دەێد، ئایا ئیرانییەیل توەنن ئی رادە لە وەخشین نیشان بیەن.

شەفەق نیوز - وەدویاچگن 

ئاژانس "رۆیتەرز"، رووژ جمعە، ئاشکرای ئامار ئەو قوربانییەیلە کرد کە لە وڵاتەیل خوەرهەڵات ناوڕاس لە رویداوەیل هەڵکشانن سەربازی لەناوەین ئەمریکا و ئیسرائیل لەلاییگ، و ئیران لەلاییگ ترەک، لە ماوەی مانگ یەکەم لەو جەنگە  کەفتنەر کە لە 28 شوبات گوزەشتە دەس وەپی کرد.

ئیران

ئیران کەفتە سەرلیست قوربانییەیل وەپەی ئەوەگ ئاژانس هەواڵەیل چالاکوانەیل مافەیل مرۆڤ "هەرانا" کە بارەگای ها لە ئەمریکا خەوەر دا، کە ئامارەگە رەسیە 3527 کەس کە گیان لەدەس دانە لە وەخت هەڵایسانن جەنگەگە، لەناویانیش 1606 مەدەنی، کە لەلای کەمەو 244 مناڵ لەخوەی گرێد.

ئاژانسەگە وتیش: داتاگەی لە راپۆرتەیل مەیدانی و سەرچەوەیل ناوخۆیی و پزیشکی و فریاگوزاری و لە رێکخراوەیل کۆمەڵگەی مەدەنی و ماددەیل سەرچەوە وازەیل و بەیاننامە فەرمییەیلەو گردەو کەێد.

یەکێتی ناودەوڵەتی ئەرا کۆمەڵەیل خاچ سوور و مانگ سوور، ئمڕوو جمعە، وت: تا ئیسە لەلای کەمەو 1900 مەدەنی کوشیانە و 20 هەزار کەس زەخمدار بوینە لە کوتانەیل ئەمریکی و ئیسرائیلی ئەرا بان ئیران.

دیار نەویە ئایا ئی شمارەیلە لەلای کەمەو ئەو 104 کەسە گردیەسەو کە سوپای ئیرانی وت: 

 دویای ئەوە کوشیانە کە ژیرئاوگەڕیگ ئەمریکی کەشتییگ جەنگی ئیرانی لە وەرانوەر کەناراوەیل سریلانکا لە 4 ئازار گوزەشتە نوقم کرد.

لوبنان

دەسەڵاتەیل لوبنانی وتن: 1345 کەس لە پەلامارەیل ئیسرائیل لە 2 ئازار گوزەشتەو کوشیانە و لەلای کەمەو 124 مناڵ لەناویان بویە.

دوو سەرچەوەی ئاگادار ئەرا "رۆیتەرز" وتن: زیاتر لە 400 لە چەکدارەیل حزبولڵا کوشیانە لەوەخت دەسوەپیکردن پەلامارەیل حزبەگە ئەرا بان ئیسرائیل لە 2 ئازار/ مارس گوزەشتەو، و هێمان رووشن نەویە ئایا ئامار کوشیاگەیل کە دەسەڵاتەیل راگەیاننە جەنگاوەرەیل لەخوەی گرێد یا نە.

 لەی چوارچیوە، سوپای لوبنانی خەوەردا لە کوشیان نۆ سەرباز لەلای کەمەو لە 2 ئازارەو لە کوتانەیل ئیسرائیلی ئەرا بان وڵاتەگە کە فرەیان لە باشوور بوینە.

سێ لە سەربازەیل ناوجیکەر ئیندۆنیزی سەر وە نەتەوە یەکگرتگەیل لە دوو رویداو جیا لە باشوور لوبنان کوشیان، یەکیگیان وە تەقینەوەیگ سەرچەوە نادیار، و ئەوەکەی ترەک وە گولە.

عراق

دەسەڵاتە تەندروسیەیل عراق باس لەوە کردن کە لەلای کەمەو 108 کەس لە سەرەتای جەنگەگەو کوشیانە، کە مەدەنییەیل و ئەندامەیل هیزەیل حەشد شەعبی و سەربازەیل سوپا و جەنگاوەرەیل هیزەیل پیشمەرگەی کوردی لەناویان بوینە.

وەرپرسەیل ئەمنی لە یەکیگ لە بەندەرە عراقییەیل وتن: یەکیگ لە ئەندامەیل تیمیگ بیگانە لە پەلاماریگ کوشیا کە کەشتییەیل نەفتهەڵگر لە نزیک بەندەرەگە کردە ئامانج.

ئیسرائیل

خزمەتگوزاری فریاکەفتن ئیسرائیلی باس لەوە کرد کە 19 کەس وە مدوو وەشانن مووشەکەیل لە ئیران و لوبنانەو کوشیانە، و سوپا وت: 10 لە سەربازەیلی لە باشوور لوبنان کوشیانە.

 لە رویداویگ ترەک، هیزەیل ئیسرائیلی هەڵە لە ئامانجەگە کردن و جفتیاریگ ئیسرائیلی لە نزیک سنوورەیل وەگەرد لوبنان لە 22 ئازار گوزەشتە کوشتن.

ئەمریکا 

13 لە ئەندامەیل هیزەیل چەکدار کوشیان، و سوپای ئەمریکی راگەیان کە شەشیان مەرگیان پشتڕاس کریاس دویای وەخوارکەفتن فڕۆکەیگ سەربازی ئەمریکی ئەرا سزەمەنی لە عراق، لە وەختیگ هەفت کەس ترەک لە ماوەی ئۆپەراسیۆنەیل ئەرا بان ئیران کوشیان.

وەرپرسیگ ئەمریکی ئەرا "رۆیتەرز" وت: 12 سەرباز ئەمریکی زەخمدار بوینە، کە دووانیان تویش زەخمەیل سەختیگ هاتنە، لە پەلاماریگ ئیرانی ئەرا بان بنکەی ئەمیر سوڵتان ئاسمانی لە سعودیە.

ئیمارات

دەسەڵاتەیل ئیماراتی وتن: 11 کەس لە پەلامارەیل ئیرانی کوشیانە، کە دوو سەرباز لەناویان بویە.

قەتەر

وەزارەت وەرگری قەتەر وت: هەفت کەس لە 22 ئازار گوزەشتە لە دویای وەخوارکەفتن هەلیکۆپتەریگ لەبان ئاوەیل هەرێمی قەتەری کوشیان، لەدویای پەککفتنیگ تەکنیکی لە ماوەی ئەرکیگ رۆتینی. و وەزارەتەگە هیچ هویردەکارییەیل ترەک نەیا.

چوار لە کوشیاگەیل لە ئەندامەیل هیزەیل چەکدار قەتەرین، و یەکیگیان تورکییە لە هیزەیل هاوبەش قەتەری تورکی، و دووانیانیش لە تەکنیککارن.

کوەیت

دەسەڵاتەیل کوەیتی خەوەردان لە کوشیان هەفت کەس کە سێیان لەلییان وە پەلامارەیل ئیرانی، و دووانیان لە کارمەنەیل وەزارەت ناوخۆ و خود شمارە لە کارمەنەیل هیزەیل چەکدارن.

دیم خوەرئاوای فەلەستین 

چوار ژنە فەلەستینی لە پەلاماریگ مووشەکی ئیرانی لە دیم خوەرئاوا کە ئیسرائیل داگیری کردیە کوشیان.

سووریا

ئاژانس عەرەبی سووری باس لەوە کرد کە چوار کەس کوشیان وەختیگ مووشەکیگ ئیرانی باڵەخانەیگ لە شار سوەیدا لە باشوور وڵاتەگە لە 28 شوبات گوزەشتە کردە ئامانج.

بەحرەین

وەزارەت ناوخۆی بەحرەین وت: دوو کەس لە دوو پەلامار جیاجیای ئیرانی کوشیان کە دویایینیان ئەرا بان باڵەخانەیگ نیشتەجیبوین بویە لە مەنامە.

وەزارەت وەرگری ئیماراتی لە 24 ئازار گوزەشتە باس لەوە کرد کە یەکیگ لە خاوەن گریەبەسەیل مەدەنییەیلی لە پەلاماریگ ئیرانی وەبان بەحرەین کوشیاس، و باس لەوە کرد کە ئەو کەسە هەڵگر رەگەزنامەی مەغریبیە.

سەڵتەنەی عومان

دوو کەس وە پەلاماریگ وە فڕۆکەی بیفڕۆکەوان ئەرا بان ناوچەیگ پیشەسازی لە سەحار لە 13 ئازار گوزەشتە کوشیان، کە ئەوان یەکەم دوو کوشیاگن لە سەڵتەنە کە میوانداری دانوسەنین ناوجیکردن لەناوەین ئەمریکا و ئیران کرد.

کۆمپانیای وەڕیەوەبەر یەکیگ لە کەشتییە نەفتهەڵگرەیل وت: کەسیگ لە وەختیگ گوزەشتە گیان لەدەسدا دویای ئەوەگ گولەیگ دا لە کەشتییەگە لە وەرانوەر کەناراوەیل مەسقەت.

سعودیە

دوو کەس کوشیان وەختیگ گولەیگ (قەزیفە) کەفتە بان ناوچەیگ نیشتەجیبوین لە شار خەرج، لە باشوور خوەرهەڵات پایتەخت ریاز.

فەرەنسا

سەربازیگ فەرەنسی کوشیا و شەش ترەکیش زەخمدار بوین دویای پەلاماریگ وە فڕۆکەی بیفڕۆکەوان لە باکوور عراق کە لەورا مەشق و راهێنان ئەرا نواگیریکردن تیرۆر پیشکەش کردوێن.

شەفەق نیوز - هەولێر

ئی جارە، جەنگ تەنیا لە دەورگرد سنوورەیل و بارەگا سەربازییەیل نەگەردیاد، بەڵکم رەسیە وەر ماڵ نێچیروان بارزانی، سەرۆک هەرێم کوردستان لە دهۆک، کە وە رویداویگ ئەمنی جیاواز نەخوەنریا، بەڵکم وە ئەڵقەیگ نوو لە پەلکیشبوین جەنگ ئەمریکی ئیسرائیلی وەگەرد ئیران، و وە نیشانەیگ هێماییتر لەوەگ سەربازی بوود، چوینکە ئەرا پیاییگ وەشیا کە خوەی وە دەنگیگ ئەرا دویریەوکەفتن نەگ ئەرا پەلاماردان، و ئەرا ئارامەوکردن نەگ ئەرا تووڵەسەنین نیشان داگە.

ئەو رممە کە دهۆک لەرزان تەنیا فڕۆکەیگ بیفڕۆکەوان نەوی کە ئامانجەگەی گوم کردوید یا وە ریکەفت هەڵوژاردویدەی، بەڵکم پەیامیگ بوی کە وەوردی ئەرا پیاویگ خوەی کلکریا، کە لە مانگەیل گوزەشتە وەبان گووش گشت لایگ لە هەولێر و تاران و پاریس و واشنتۆن دووارەی کرد کە کوردستان نیەوودە مەیدان جەنگ ئەرا هیچ کەسیگ.

ئاشتی لە وەخت جەنگ

لە وەخت هەڵسان بڵویزەی جەنگ ناوچەیی، نێچیروان بارزانی باوەڕیگ سیاسی قایم گردە وەر کە لەبان دویریەوکەفتن لە ململانێیەیل وسیاس، و نواگیریکردن لە پەلکیشبوین دەرئەنجامەیلی وەرەو ناوخۆ، و زویوەزوی نەکرد ئەرا لایەنگیری، و دەسپێشخەری وتاریگ گاڵدەران نەوی، لەجیای ئەوە، لە گشت بوونەیگ دووارەی کرد کە هەرێم "نیەوودە بەشیگ لە ململانێیەگە"، و نیەوودە "سەرچەوەی هەڕەشەیگ ئەرا ئیران یا هەر وڵاتیگ هاوسا".

لە پەیوەندییەیل خوەی وەگەرد وەرپرسەیل ئەوروپی و ناوچەیی، کوردستان وە "هووکاریگ ئەرا ئاشتی" و "ستوینیگ ئەرا ئارامی" نیشان دا، و داوا کرد ئەرا کۆنترۆڵکردن قەیرانەگە لە ری کەناڵەیل دیپلۆماسی نەگ لە ری فراوانکردن ئاگر.

تەنانەت وەختیگ مووشەکەیل بالیستی ئیرانی وەرجە چەن رووژیگ دانە شوونەیل هیزەیل پێشمەرگە لە سۆران، ک بویە مدوو کوشیان شەش جەنگاوەر و زەخمداربوین سی کەس ترەک، بارزانی پەنا نەوردە زوان گاڵداین، وە رووشنی پەلامارەگە شەرمەزار کرد، و وە "دەسدرویژییگ راسەوخۆ و دوژمنکارانە" دادەی قەڵەم، بەڵام هاوەخت گلەو خوارد تا دووپات بکەێد کە کوردستان "هەڕەشەیگ نییە ئەرا بان هاوسایەیل خوەی"، و کەفتیەسە فتراق پەیوەندی وەگەرد لایەن ئیرانی کە دان وە هەڵەیگ نەیا و پەیمان لێکۆڵینەوە دا.

و دویریش لە رەهەند کەسی رویداوەگە، بارزانی خوەی کەفتە فتراق ئەوەگ وە نیشانەیگ سیاسی و ئەمنی فرە رخدارتر نیشانی بیەێد، وەپەی ئەوەگ ئەرا تووڕ راگەیانن رووداو وتیە، پەلاماردان شوون نیشتەجیبوین سەرۆک هەرێم کوردستان نیەتوەنریەێد وە رویداویگ جیاواز یا باوەتیگ تایبەت رەفتار وەردی بکریەێد، بەڵکم وە پەرەسەنینیگ رخدارە کە پەیوەندی وە گشت عراقەو دیرێد، چوینکە ئاشکرای کەێد تا چەن گرووپە چەکدارەیل دەیشت یاسا خوەیان وەو شیوە دۊنن کە ماف  دەنە خوەیان بارەگا و دامەزراوەیل دەوڵەت وەبی نواگیری بکوتن.

وتیش: ئەوەگ بوی "باوەتیگ کەسی نییە"، بەڵکم ریڕەویگە کە بایەسە نواگیری بکریەێد، ک یەیش نشانەیگ رووشنە ئەرا ئەوەگ هەڕەشە راسەقینەگە تەنیا لە فڕۆکە بیفڕۆکەوانەگە نییە، بەڵکم لەو رەوشەس کە ری وە ردبوینی داگە جویر پەیامیگ هەڕەشەی واز.

وەگەرد ئەوەیش، بارزانی لایەن مرۆیی لە رویداوەگە نەشارتەو، چوینکە وت ماڵەگە لە وەخت پەلامارەگە چووڵ بویە، لەوەر ئەوەگ رووژ پشوو بویە، و کراکارەیل خزمەتگوزاری و پاکەوکردن لەورا نەوینە، ک یەیش نواگیری لە زەخمداربوین کردگە. بەڵام رزگاربوینی لە پەلامارەگە، لەی چوارچیوە، ئەوە نەسڕیەو کە پەیامەگە گەوراتر بویە لە کەسەگە، و فراوانتر بویە لە خود ماڵەگە.

ئەرا یەیش دیار بوی کە شەرمەزارکردنەیل دەرەکی زویوەزوی و یەک لە شوون یەک هاتن، ک نشانەس ئەرا ئەوەگ لە دهۆک رویدا وە رویداویگ ئەمنی ناوخۆیی نەخوەنریا، بەڵکم وە پەلاماردان کەسایەتییگ کە لە لایەن فرەیگ لە پایتەختەیلەو، وە پایەیگ لە ستوینەیل هاوسەنگی لە وەختیگ هەرێمی فرە شیویاییگ دریەێدە قەڵەم.

ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆک فەرەنسا لە ناو یەکەمین ئەوانە بوی کە پەلامارەگە شەرمەزار کردن، وە پەیوەندییگ وەگەرد بارزانی وە تونی پەلاماردان ماڵەگەی شەرمەزار کرد، و پشتیوانی وڵاتەگەی ئەرا عراق و هەرێم کوردستان دووارە کردەو.

لە شوون ئەو، هاکان فیدان وەزیر دەیشت تورکیا پەلامارەگە لە ری پەیوەندییگ تەلەفۆنی وەگەرد بارزانی شەرمەزار کرد، و دووپات لە پشتیوانی ئەنقەرە ئەرا ئاسایش هەرێم و عراق کرد، لە وەختیگ کە هەردوگ لایەنەگە لەبان گرنگی هەماهەنگی و یەککەفتن ئەرا مقیەتیکردن ئاشتی و ئارامی دووپات کردن، لە خود چوارچیوە، عەباس عراقچی وەزیر دەیشت ئیران نامەیگ ئەرا سەرۆک هەرێم کل کرد کە لەناوی پەلامارە "تێرۆریستییەگە" وە فڕۆکەی بیفڕۆکەوان ئەرا بان ماڵەگەی شەرمەزار کرد، و ئی جویرە دەسدرویژییەیلە وە بەشیگ لە تەقەلایەیل فراوانتر ئەرا شیوانن ئارامی هەرێمی و زیایکردن تیژی لە ناوەین وڵاتەیل هاوسا دادە قەڵەم.

لە فراوانبوین بازنەی شەرمەزارکردنە ناودەوڵەتییەیل، شاند یەکێتی ئەوروپا لە عراق و باڵیۆزخانەی وڵاتەیل ئەندام وە تونی پەلامارەگە شەرمەزار کردن، و دووپات کردن کە ئی جویرە لە تونڕەوی بی وەرپرسیارییە هەڕەشەی دروسکردن پەرەسەنین زیاتر لە رەوشە ناسکەگە لە عراق و ناوچەگە هەڵگردگە.

هەرلیوا، لە نامەیگ کە کلیمێنس سیمتەر باڵیۆز یەکێتی ئەوروپا لە عراق رەسانەی وە بارزانی، دووپات کرد لەبان گرنگی دایین جیوەجیکارەیل ئی کار تاوانکارییە وە دەس دادگا، و پەلاماردان هەر دامەزراوەیگ دەوڵەت یا ئەو وەرپرسەیلە کە نوێنەرایەتی عراق و هەرێم کوردستان کەن، یا شاندەیل دیپلۆماسی، وە کاریگ دانە قەڵەم کە هیچ دەسپیچگیگ هەڵنیەگرێد، وەگەرد داواکردن ئەرا پشتیوانیکردن چارەسەرەیل ئاشتیانە و دەسپێشخەرییە دیپلۆماسییەیل ئەرا کوتاییهاوردن وە جەنگ لە ناوچەگە.

لە ناوخۆ، کوتانەگە زەویلەرزەیگ هاورد کە چین فراوانیگ لە سەرکردەیل و پارتەیل لە محمد شیاع سوودانی سەرۆک وەزیرەیل عراقەو، وە بافڵ تاڵەبانی، و عەممار حەکیم، تا رەسێدە ئوسامە نجێفی و خەمیس خەنجەر یەکەو کرد لە شەرمەزارکردنیگ هاوبەش کە پەلامارەگە وە هەڕەشەیگ ئاشکرا ئەرا ئاسایش وڵاتەگە و تەقەلایگ پیس ئەرا بڵاوکردن ئاژاوە دانە قەڵەم.

سنوورەیل بیلایەنی لە وەخت ئاژاوە

لەی چوارچیوە، عەلی حسێن فەیلی ئەندام وەرین پەرلەمان کوردستان دۊنێد کە ئی پەلامارە کاریگ سادە یا ریکەفتیگ ئەمنی نەویە، بەڵکم لە وەختیگ فرە ناسک هاتگە کە دۆسیە گەورەیل لەناوی یەکگرن کە ئایندەی هەرێم کوردستان و عراق دیاری کەن.

دووپات کەێد کە نیشانە سیاسییەگە ئەرا ئەو کەسە کە لەپشت پەلامارەگەس رووشن دیارە، چوینکە نشاندانە لە ئیرادەیگ کە تواێد کۆتایی زوان دیپلۆماسی رابگەیەنێد و یاسای فام ئاژاوە و باجگیری بخەێدە شوون لەیەکفامسنن و چارەسەرە سیاسییەیل.

وتیش: ئەوەگ رویدا، وەگەرد رخداربوینی، لە وەرانوەر نرخ ئەو ریبازە ئاشکرا کرد کە نێچیروان بارزانی نوێنەرایەتی کرد، و شوونەگەی وە یەکیگ لەو کەسایەتییە باوەڕپیکریایەیلە قایم کرد کە توەنن کەناڵەیل پەیوەندی ناوەین هەولێر و بەغدا و پایتەختە کاریگەرەیل لە ناوچەگە واز بیلن، هەرلیوا رەهەندیگ نوو داگە دۆسیەی کوردی لە چەو جەهانەو، لە روی ئەوەگ پەلاماردان هەرێم و ئارامیی دی تەنیا وە ململانێیگ ناوخۆیی نیەخوێنریەێد، بەڵکم وە دەسدرویژییگ ئەرا بان ئاشتی و یاسا.

و ئەگەر شەرمەزارکردنەیل عراقی و کوردی چەوەڕی کریاگ بوین، ئەوە ئەوەگ زیاتر نیشانەیگ سیاسی بوی دەرچگن هەڵوێستیگ بوی لە خود سوپای پاسدارەیل ئیرانیەو.

لە بەیاننامەیگ دویای رویداوەگە سوپای پاسدارەیل پەلاماردان ماڵ بارزانی شەرمەزار کرد، و وە "کاریگ تێرۆریستی" دادەی قەڵەم، و وتی کە کەفێدە ناو تەقەلایەیل ئەرا شیوانن ئاشتی و ئارامی و هەماهەنگی ناوچەیی ناوەین هەرێم کوردستان و وڵاتەیل هاوسا.

وتیش پەلامارەگە، لە چەو ئەوانەو، رەفتار "دوژمنەیل جەنگخواز" نیشان دەێد، و ئامادەیی خوەی ئەرا قایمکردن هەماهەنگی ئەمنی ناوچەیی لە رویوەڕویبوین ئەمریکا و ئیسرائیل راگەیان.

یە داننانیگ ناوەکی بوی، شایەت ئەرا یەکەم جار لەی قەیرانە، ک بارزانی خاڵ هاوسەنگییگ نیشان دەێد کە تەنانەت تاران نیەخوازێد برمێد.

لە وەرانوەر ئەوە، میسال ئالووسی سیاسەتمەدار عراقی ئەرا شەفەق نیوز وت: عراقییەیل "وە وریایی و دڵەخورپەیگ فرە چەودیاری مانۆڕەیل شیویاگ کرێگرتەیی سیاسی لە ناوەنەیل پیلانگێڕی لە ناوچەی خەزرا کەن"، و وتیش: رخباری لەوەس کە "نەفسە لاوازەیل لە ری تێرۆرەو رەت کردن کە لەی دونیا دەرچن، ئەراوە خراوەکاری وەرد ئەوانە کردن کە خاسی وەردیان کردنە".

دیاریش کرد کە پەلاماردان ماڵ بارزانی "تاوانیگ تێرۆریستی ناپیاوانەس کە وە گشت وشەیلە شەرمەزار کریاس".

لە مانا قویلەگە، پەلاماردان ماڵ نێچیروان بارزانی تەنیا کوتانیگ وە فڕۆکەی بێیفڕۆکەوان دیار نییە، بەڵکم کوتانیگە ئەرا بان هویرکردنیگ کە ئەو پیاوە لە سەرەتای جەنگەگەو کەفتەسە فتراق دووارەکردنی، ئەویش ئەوەس کە کوردستان توانێد لە دەیشت جەنگەگە بمینێد ئەگەر بیلایەنی خوەی وە رووشنی رابگەیەنێد، و هاوسایەیل خوەی ئارام بکەێد، و دەس بگرێدە دیپلۆماسیەو.

لە چوارچیوەی شەرمەزارکردنە یەک لە شوون یەکەیل، پرۆفیسۆر دکتۆر دانا مەولوود، سەرۆک جیوەجیکار دامەزراوەی Vision Education وت: ئەوەگ لە دهۆک رویدا تەنیا پەلاماردان شوونیگ نیشتەجیبوین فەرمی نییە، بەڵکم کوتانیگە ئەرا ئارامی کوردستان و ئاسایش عراق و سامیان، وتیش: هاوهەڵوێستی وەگەرد بارزانی لێرە تەنیا لەبان رەهەند کەسی نیوسێد، بەڵکم درویژە کیشێد ئەرا وەرگریکردن لە مانا دەوڵەت لە رویوەڕویبوین فامستن ئاژاوە، و ماف عراقییەیل لەوەگ کەسایەتییەیل و دامەزراوەیلیان لە تێرۆر و پەیامە خویناویەیل مقیەتی بکریەن.

لە کوتایی، فڕۆکە بیفڕۆکەوانەگە وەشوون ماڵیگ نەگردیە، بەڵکم وەشوون پەیامیگ، و ئەوەگ لە دهۆک رویدا سنوورەیل پەلامار ئەمنی رەت کرد ئەرا واتەیگ قویلتر و سەختتر، چوینکە دیار بوی کە تەقەلایگە ئەرا شکانن ئەو هویرکردنە کە نێچیروان بارزانی نوێنەرایەتی کەێد هەر جویر ئەوەگ تەقەلایگە ئەرا شکانن خود شوونەگە، لە وەختیگ کە زوان ئارامەوکردن لە وەرانوەر ژاوەژاو چەک چوودە دویا، پەلامارەگە جویر ئاشکراکردنیگ نوو دیار بوی کە بانگەشەکارەیل ئاشتی خوەیان ئیسە لە وەر پەلامار جەنگن.

شەفەق نیوز - وەدویاچگن

پەلامار سەربازی ئەمریکی وەبان ئیران و ئەگەر پەنابردن ئەرا کلکردن یێز لە ناو خاک، وە دووارەوکردن سیناریۆی هاوشیوەی داگیرکردن عراق و ئەفغانستان، ملهڕییگ دروس کەێد ک تەقەلا دەێد ئەرا زیانڕەسانن وە جەماوەر سەرۆک دۆناڵد ترەمپ وەرجە هەڵوژاردنەیل 3ی تشرین دووەم 2026، وە مدوو ئەوەگ کاریگەری دیرێد لەبان فراوانبۊن جەنگ سەربازی لە ناوچەگە و بڕیان تەکان نەفت جیهانی و دروسبۊن شۆک ئابووری تون، وەپەی راپۆرتیگ لە رووژنامەی "دەیلی سەباح" تورکی.

رووژنامەگە لە راپۆرتیگ وە ناونیشان "ئایا ئیران هاوبەش چارەنووس عراق و ئەفغانستان بوود"، ک  ئاژانس شەفەق نیوز هەڵگەردانی کردگە، باس ئەوە کرد ک شارەزایەیل مەزەنە کەن پەلامار زەمینی فراوان لە ئیران فرە "سەخت" بوود، وەتایبەت وەگەرد زەویوزار سەخت و ناوچەیل کویەیی، بەڵام مەحاڵ نیە، و لەوەر ئەوە هاتی پەنا بوەن ئەرا "کارەیل دیاریکریاگ و پسپۆڕانە" ک تەنیا دامەزراوەیل دیاریکریاگ بکەێدە ئامانج.

راپۆرتەگە دەسنشان کرد ک ئەمریکا ئیرنگە خاوەن 750 تا 800 بنکە یا دامەزراوەی سەربازی کاراس لە فرەتر لە 80 وڵات لە جیهان، ک بۊنەسە خاڵەیل دابینکردن دەریایی و بنکەی ئاسمانی سەرەکی، ک پشتگیری لۆجستی جیهانی دابین کەن.

وەگەرد ئەوەیش، راپۆرتەگە وت ک فرەیان پرسیار کەن دەربارەی بڕ سەرکەفتن ئەمریکا لە پەلامار زەمینی ئەرا بان ئیران، و دەسنشان نموونەیل وەرجەیە کەن جویر عراق و ئەفغانستان، بەڵام وت ئی دیمەنە هێمان سنووردارە.

راپۆرتەگە وەردەوام بۊ و وت: ئەمریکا هەر دو وڵاتەگە وە مدووەیل جیاواز داگیر کرد، ک بۊە مدوو کوشیان ملیۆنا کەس و عراقیگ پارچەپارچە و ئەفغانستانیگ کاولکریاگ وەجی هیشت.

دیاری کرد ک ئەنجام جەنگ 20 ساڵە لە ئەفغانستان رەوان بۊ، وەتایبەت دویای کیشانەوەی پڕ لە شیواشیو هیزەیل ئەمریکی، لە وەختیگ رەوش عراقیش دویای سەدام حسێن هێمان جسگیر نەویەسەو، بەڵام ئیران جویریگ ترەکە لەوەر ئەوەگ ئاست بەرزتر لە شارەزایی و توانا دیرێد.

راپۆرتەگە باس لە کوشیان شمارەیگ لە سەربازەیل ئەمریکی و زەخمداربۊن نزیکەی 200 کەس ترەک کرد لە ناو جەنگ ئیسە، و راگەیان ک "ئی رەوشە ئەرا ترەمپ وەرەو نوا نیەچوود"، و ئەگەر زەرەد گیانی بەرزەو بوود جویر ئەوەگ لە ئەفغانستان یا عراق یا جەنگ ڤێتنام رۊ دا، بوودە باریگ سیاسی گران، چۊن "هەر تابووتیگ گڵەو بخوەێد شایەت زەرەد جەماوەری ترەمپ بەێد وەرجە هەڵوژاردنەیل 3ی تشرین دووەم 2026".

وەپەی راپۆرتە تورکییەگە، مەزەنە کریەێد ک ئەمریکا بەشیگ تەواو ئامادە نەویەسەو ئەرا سیناریۆێگ جویر پەلاماردان وڵاتەیل کەنداو یا بەسانن تەنگەی هورمز یا چەسپانن مین لە کڕەیل دەریایی سەرەکی، لەوەر یە راپۆرتەگە وت ک هاوردن هیز زەمینی ئەمریکی لە ئیرنگە نزیک نیە.

وەگەرد ئەوە کە ئیران وەپەی راپۆرتەگە، کەفێدە زیان گەورە ئەگەر جەنگەگە درویژە بکیشێد، بەڵام ستراتیژییەگەی ئەرا کوتان ئابووری جیهانی توەنێد خەرج فرەتر بخەێدە بان نەیارەیلی و هاوپەیمانەیلیان.

راپۆرتەگە وتیش ک ئەمریکا و ئیسرائیل ک بەرەی دوویەم لە لوبنان واز کردنە، پەلامارەیلیان تونتر کەن ئەرا ژیرخستن ئیران، بەڵام پرسیار کرد ک ئایا تایبەتمەندی جۆگرافی ئیران لە کەنداو، وەگەرد ئەو فشارە ک وە ری گرووپە هاوپەیمانەیلی جویر حوسییەیل لە دەروازەی دەریای سوور دیرێد، بوودە مدوو درویژەبۊن جەنگەگە؟

وەپەی ئەوەگ لە بانەو وتیا، راپۆرتەگە  دیاری کەێد ک جەنگ وەگەرد ئیران هاتی بچوودە گامیگ نوو و رخبار، و باس ئەوە کرد ک ئەمریکا هویر لە کلکردن هەزاران سەرباز کەێد، و ئی گامە هاتی رێڕەو جەنگەکە وەشیوەێگ زویوەزوی ئاڵشت بکەێد.

وتیش: نیشانەیل لە مقیەتیکردن تەنگەی هورمز تا کوتان ناوەند نەفت سەرەکی ئیران لە دورگەی "خارک"، کاریگەری جیهانی رخداریگ دیرن.

راپۆرتەگە کۊتایی وە قسەیلی هاورد و وت ک رخەیل پەیوەندیدار وە ئی گامەیلە گەورەن، و وە هۊر هاوردەوە ک ئیران راگەیان نیاز دیرێد ئەرا تووڵەسەنین وە مووشەک و فڕۆکەی بیفڕۆکەوان، و هەر پەلاماریگ زەمینی هاتی لە دەس دەرچوود و وەشیوەیگ زویوەزوی فراوان بوود.

‏شەفەق نيوز- هەولێر 

له ڤیەننای پایتەخت نەمسا، لە 22 تا 25 ئازار 2026، کارەيل کۆنفرانس REAL CORP 2026 له خول سی و یەکەمەی دەس وە پس کەێد، ک جویر یەکیگ له گرنگترین مەڵبەندەیل ناودەوڵەتی تایبەت وە نەخشەسازی شار و گەشەپیدان ناوچەیی له کۆمەڵگەی زانیارییەیل ناسریەێد، ئەویش وە درووشم "گشت لاییگ جاروبار نەخشەسازی کەێد" و "مقیەتیکردن میراتي و نەخشەسازی ئمڕوو ئەرا سازانن بانانیگ خاستر".

ئی کۆنفرانسە له کۆمەڵگەی مێژوویی ئۆتۆ ڤاگنەر ئەنجام دریەێد، وەگەرد بەشداری فرەتر له 250 کەس له 35 وڵاتەو، هەرلیوا بەرنامەگە نزیکەی 180 بەشداری زانستی گردیەسەو، له ناویان 116 لێکوڵینەوە ئەرا بڵاوکردن و نیشاندایین دیاری کریانە ئەویش دویای یەگ دووارە نووڕین زانستی دووانە ئەرایان کریەێد.

کۆنفرانسەگە پرسیاریگ لێکوڵینەوەیەگ بنچینەیی خەێدە روی، ئەویش ئەوەسە کە تا چەنيگ تەکنەلۆژیا، وەتایبەت زیرەکی دەسکرد (AI)، توەنێد ئاڵشتکاری ریشەیی له شارەیل و پرۆسەیل نەخشەسازی بارێد؛ وەگەرد دووپاتکردن سەرپەرشتیارەیل لەبان یەگ ئامانج کۆتایی ئەوەسە کە شار و ناوچەیل پایەدار و خوەیڕاگر و گونجیاگ ئەرا ژیان بسازێد، نەک تەنیا شارەگە بکەێدە گۆڕەپانێگ ئەرا تاقیکردن تەکنەلۆژیا نووەیل.

هەرلیوا کۆنفرانسەگە له لایەن شار ڤیەنناو چەودیاری کریەێد و گرنگییگ فەرمی وەپی دریەێد، هەر یەیشە هیلێد بەشداری و ئامادەبوین کوردستان له بەرنامەی کۆنفرانسەگە وە شێوازیگ وەرچەو دیار بوود، ئەویش له ری پشتگیریکردن له دامەزراو Visio Education، ئی کۆنفرانسە پشتگیری کریەێد لەلایەن دامەزراوەیگ ئەکادیمی ک بنکەگەی له هەولێرە، و چالاکییەیلیگ له ئاست عراق ئەنجام دەێد.

ئیدریس نێچیروان بارزانی، سەرۆک دامەزراو Vision Education، دووپات کەێد ک پشتگیری دامەزراوەگە ئەرا کۆنفرانس REAL CORP 2026 نیشانەی پابەندییە ئەرا وەهێزکردن هاوکاری ناودەوڵەتی و گفتوگۆ زانیاری له بوارەیل نەخشەسازی شار و گەشەپیدان هەرێمی، هەرلیوا باس گرنگی دروسکردن هاوبەشییگ کە گریەی ناوەین لێکوڵینەوەیل ئەکادیمی و جیوەجیکردن پراکتیکی ئەرا نواگیریکردن سەختیەیل دەێد.

 لە وتار خێرهاتن له ناو بەرنامەی کۆنفرانسەگە، باس لەوە کەێد کە ئی دامەزراوە له هەرێم کوردستان کار کەێد ئەرا پشتگیریکردن له فێرکاری و لێکوڵینەوەیل زانستی، و توەنادارکردن دامەزراوەیل و کەسەیل ئەرا بەشداری له جیوەجیکردن ئاڵشتکارییگ ئەرێنی؛ هەرلیوا دووپاتیش کەێد ک فێرکارییەگە بنەمایگ سەرەکییە له گەشەپیدان کۆمەڵگەیل و وەهێزکردن توانایان ئەرا گونجیان وەگەرد ئاڵشتکاریەیل زویوەزوی.

ئویشێدیش؛ باوەتەیلیگ جویر گەشەپیدان وەردەوام شارەگە، و ئاڵشتبوین کەشوهەوا، و پەرەپیدان تەکنەلۆژیا،  رێکارەیلیگ گردگیر خوازێد ک فێرکاری و سیاسەتەیل گشتی و کارەیل جیوەجیکردن گردەو بکەێد، و داوای  وەرگردن روانگەی دویرمەودا کرد ک پشت وە زانیاری و هاوکاری ناودەوڵەتی بوەسێد.

بارزانی لە کۆتایی قسەیلی دووپات لەبان ئەوە کرد کە هاوبەشییەیل ناودەوڵەتی له بوارەیل فێرکاری و نەخشەسازی توەنێد بەشدار بوود له سازانن شارستانیەیل فرەتر خوەیڕاگر و پایەدار و زیرەک، و شانازی خوەی نیشان دەێد وە بەشداری دامەزراوەگە له پشتگیریکردن ئی رویداو ناودەوڵەتیە.

ئەرا هویردەکاریەیل زیاتر (لەبان بەرنامەی کۆنفرانسەگە)

دکتۆر دانا مەولود، سەرۆک جیوەجیکار دامەزراو Vision Education، لە هەولێرەو جویر قسەکەریگ سەرەکی بەشداری کەێد؛ رووژ 23ی ئازار باوەتیگ وە ناونیشان "کاریگەرییەیل ئاڵشتبوین کەشوهەوا لەبان نەخشەسازی شار و گەشەپێدان له عراق.. سەختیەیل و ستراتیژییەیل گونجیان" پێشکەش کەرد، هەرلیوا رووژ 24 ئازار بەشداری کەرد له دانیشتنیگ گفتوگۆ تایبەت وە بانان فێرکاری له ئەوروپا.

هەرلیوا بەرنامەگە دەسنشان کەێد ک دانا مەولود، وەگەرد پۆستەگەی خوەی له دامەزراوەگە، کار کەێد ئەرا وەڕێوەبردن ناوەند کۆمەڵگەی نەمساوی، و جویر وەڕێوەبەر لێکوڵینەوەیل ژینگەیی له زانکۆی کوردستان-هەولێر کار کەرێد.

بەشدارییەگە تەنیا له وتارەیل سەرەکی نەوی، بەڵکم بەرنامەگە زنجیرەیگ لە لێکوڵینەوەیل زانستی و باوەتەیلیگ گردیەسەو ک له لایەن زانکۆیل و دامەزراوەیل پیشکەش کریەێد، لەوانە: زانکۆی کوردستان-هەولێر، زانکۆی نەورۆز، زانکۆی سۆران، و فەرمانگەی ژینگەی دهۆک.

لە ناو ئەو باوەتەیلە ک دیاری کریانە، لێکوڵینەوەیگ هەس لەباوەت "مقیەتیکردن پەلەیل ئاوی جویر میراتییگ و تێکەڵکردنیان له فێرکاری ئەرا نەخشەسازی وەکارهاوردن زەوی له زاخۆ، و یەکیگ ترەک لەباوەت "کوالێتی وا له شار دهۆک له ماوەی یەکەم لێکوڵینەوە چەودیاریکردن ساڵانە"، وەگەرد لێکوڵینەوەیەیلیگ ک باس له خوەیڕاگری ژیرخانی له هەرێم کوردستان کەێد، و دووارە خاسەوکردن ئەشکەفت جارستین له دهۆک، و شیەوکردنیگ گەشەپێدان شارستانی له دهۆک ناوەین ساڵەیل 2010 و 2025.

بەرنامەی کۆنفرانسەگە بەشەو کریەێد ئەرا چەن دانیشتنیگ سەرەکی و کۆڕبەن و نمایش لێکوڵینەوە ک سێ رووژ کیشێد، لەناوی باس له باوەتەیلیگ کریەێد جویر حوکمڕانی شارەگە، ژێرخان پایەدار، نیشتەجیبوین پووڕیاگ، بانان فێرکاری، کوالێتی ژیان، شارەیل بۊچگ و ناوەندی، و ئاڵشتکاریەیل ئاوای و شارستانی، وەگەرد چالاکییەیلیگ ک گەشتەیلگ ناسین و ئاهەنگیگ پیشوازی فەرمی گرێدەو و کۆتایی تیارێد وە دانیشتنیگ گفتوگۆ له 25 ئازار.

وەپەی بەرنامەگە، REAL CORP 2026 خوەی جویر سەکوویگ ناودەوڵەتی نیشان دەێد ئەرا بەسین لێکوڵینەوەیل زانستی وە کارەیل مەیدانی له نەخشەسازی شارستانی و هەرێمی، له خود وەختەگە بەشداری عراق و کوردستان له ئی خولە رەهەندیگ زیاتر پیشکەش کەێد کە پەیوەندی دیرێد وە هاوردن پرسەیل عراق و هەرێم کوردستان، له کەشوهەوا و فێرکارییەو تا ئاڵشتکاری شارستانی و پایەداری، ئەرا ناوڕاس گفتوگۆ ناودەوڵەتی لەبان شار و ناوچەیل سوو.

شەفق نيوز- وەشوینکەفتن 

توێژینەوەیگ زانستی نوو، ئاشکرای مەزەنەیل رخداریگ کرد ئەرا بانان لایەن لەوەر ئاڵشتبوین کەشوهەوا، کە دوینێد بەرزەوبوین پلەی گەرمی بوودە مدوو مردن سەدان هەزار کەسی ساڵانە وەگەرد هاتن ساڵ 2050 لەوەر نەمان هاز لەش.

تیمیگ لە زانستەیل زانکۆی کاسۆلیکی ئەرجەنتین داتایەیل لە 156 دەوڵەت وە ماوەی زیاتر لە بیست ساڵ شیەو کردن لە (2000-2022) ئەرا فامستن پەیوەندی ناوەین بەرزەوبوین پلەی گەرمی و ئاست گورجی لەش.

تیمەگە رەسیە دەرئەنجامەیلیگ نیگەرانی کە ئویشێد: هەر مانگیگ تیەێدە بان بەرزەوبوین ناوڕاس پلەی گەرمی لە 27.8 پلەی سەدی، بوودە مدوو زیایبوین نەمان هاز لەش وەڕیژەی 1.5% لە ئاست جیهان.

ئی ریژە واتە مردن  470 هەزار و700 هەزار کەس ساڵانە، بیجگە زەرەدەیل ئابووری گەورەیگ کە ساڵانە رەسێد ئەرر 3.68 مليار دولار سنوياً، لەوەر داوەزیان بەرهەم کراکارەیل.

زانایەیل وتنیش: بەرزەوبوین پلەی گەرمی پەکخستن فیسیۆلۆژی لەبان لەش ئایەم چەسپنێد، کە زوو کەفێدە بان دڵ و لویلەیل خوین، و هیلێد هەر مەینەتیگ سەختترەو بوود وەبان لەش، کە ریگری گەورەیگ خەێدە نوای چالاکیەیل وەرزشی لە دەیشت.

  هەمیش ئاشکرا کرد کە ئی سێ ساڵ دویاییە سویەرترین ساڵەیل بوینە لە میژوو توومارکریای، کە هیلێد وەرزشکردن لە بەشەیل فراوانیگ لە جیهان بوودە کار فرە سەختیگ.

جی باسە کە کاریگەریی ئەوە ناوەین وڵاتەیل جویر یەکتری نییە، کە وڵاتەیل ناوڕاس و کەم داهات زیاتر زەرەد وەپییان رەسێد، کە نەمان هاز لەش لەناویان وەڕیژەی 1.85% ئەرا هەر مانگیگ گەرم زیایەو بوود، لە وەختیگ لەبان ئەو وڵاتە دەوڵەمەنەیلە کە ژیرخانەیل خاسیگ دیرن و توانای گونجانن دیرن کاریگەریی فرە کەمترە.

زیاترین ناوچەیل کە زەرەرمەن بوون ئەو ناوچایلەن کە هەر خوەیان گەرمتر جویر ئەمریکای ناوڕاس و ناوچەی دەریای کاریبی و خوەرھەڵات ئەفریقا باشوور بیاوان و باشوور خوەرھەڵات ئاسیا ئیستوایی، کە شایەت بەرزەوبوین ریژەی کەم هازی لەش بڕەسێد ئەرا 4% ئەرا هەر مانگیگ پلەی گەرمی لەناوی لە 27.8 پلە زیاتر بوود.

زانایەیل هوشداری دان کە ئی نشانەیلە واتە بەرزەوبوین پلەی گەرمی خوەی تەنیا شکیەێدە بان ئەو پیشکەفتن وەدەسهاوردن ئامانج ریخریاگ تەندروسی جیهانی نە تەمەی داوەزیان بیهازی لەش وەڕیژەی 15% وەگەرد هاتن ساڵ 2030 دیرێد، و هەمیش بوودە مدوو یەواشەوبوین لە ئەوزەڵکردن ئابووری لەوەر داوەزیان بەرهەم کراکارەیل.

وەلێ هەر تەنیا کیشان وینەیگ سییە نەوی، وەلێ چارەسەریەیلیگ پیشکەش کریا کە توانێد لەی کارەساتە کەمەو بکەێد، لەلییان دیزاینکردن شارەیل وەشیوەیگ وەگەرد گەرمی بگونجێد، و دروسکردن شوینەیلیگ وەرزشیی سەردەوکریای وە نرخەیل گونجیاگ، و دەسکردن وە هەڵمەتەیل هوشیاریکردن لە رخداریەیل گەرمی مەوقەی وەرزشکردن.

زانایەیل باس گرنگی رەفتارکردن وەگەرد چالاکی لەش کردن جویر چشتیگ گرنگ پەیوەندی وە کەشوهەوا دیرێد، هوشداری دان نە شکستهاوردن لەوە بوودە مدوو شیوەی فراوانیگ لە تەمەڵی ژیان کە بیماریەیل دڵ و شەکرە و زەرەدەیل ئابووری گەورە وەگەرد خوەیەو تیارێد.

شەفەق نیوز - هەولێر/بەغدا

لە وەختیگ جەنگ سەربازیی ناوەین ئەمریکا و ئیسرائیل لە لاییگ و ئیران لە لاییگ ترەک چوودە رووژ نۆهەمی، هەرێم کوردستان عراق هەر تەنیا تەماشاکەر نییە، کە بویەسە "سندووقیگ پۆستە"ی خویناوی ئەرا پەیام مووشەکی، لە ناوەین تەقەلای نائومیدکەرەیل سەرکردایەتی سیاسی خوەی ئەرا دویرکەفتن لە جەنگیگ کە رەهەندەیلی لە تواناس وەرگریکردن ناوچەگە زیاترە.

ئی چالاکی دیپلۆماسیی خەس و پڕە کە هەولێر سەرکردایەتی کەێد و هەڵوێستە ناودەوڵەتییە جی دەسخوەشی پاڵپشتی کەێد، وەرگرد راسییگ هەڵپووقیان لەبان زەوی،  لە وەختیگ سەرکردایەتی کورد رکدارە لەبان ئەوە کە خاکەگەی نیەوودە "پەیوەندی هەڵدان جەنگ"، فڕۆکەی بێفڕۆکەوان پڕ تەقینەوە وەبان هۆتێلە مەدەنیەیل و دامەزراوە نەفتییەیل وارێد.

ری رەوشە پرسیار بنەڕەتی لەبان توانای "بنەمای بیلایەنی" ئەرا وەرگەگردن ستراتیژی "ئەڵقەی ئاگر" و زیایبوین زوورەیل ئەمریکا ئەرا وازکردن وەچیگ لە باکوور خوەرئاوای ئیران دروس کەێد.

بنەمای بیلایەنی

لەو چوارچیوە، شرۆڤەکار سیاسی محمد زەنگەنە دووپات کەێد کە سەرکردایەتی و حکومەت سیاسی لە هەرێم کوردستان هەرگیز ری نیەێد هەرێم بوودە گۆڕەپان جەنگ، و دیاری کەێد کە "هەرێم دژوە لایەنیگ لە بەرژەوەنی لایەنیگ ترەک نییە، و وەگەرد لایەنیگ وەرانەور لایەنیگ ترەک نیەوسێد و رازی نییە خوەی وەگەرد هیچ بەرەیگ رێکبخەێد".

زەنگەنە لە دیداریگ وەگەرد ئاژانس شەفەق نیوز، جیاوازییگ گەورە لە ناوەین هەڵوێستەیل هەولێر و بەغدا نشان دەێد و ئویشێد "شایەت حکومەت فیدراڵی بەشداری گردوێد لە بردن عراق وەرەو گۆڕەپان جەنگ وەشیوەیگ نەرم و نیان وەگەرد میلیشیایەیل و وازکردن ری رەدبوین لە سنوورەیل، بەڵام یە لە هەرێم کوردستان  پەسەن نەکریاس".

ئویشێدیش: پەیوەندی دیپلۆماسی وەرد جیهان و ئیران جیددییەت هەرێم دەرخەێد و ئویشێد: "لایەن ئیرانی ئەو لایەنە خوەیدیەسە، و لەوەر بیتوانایی لە وەڵامدان وەرانەور ئەمریکا، خوازێد ئازایەتی خوەی وەرانەور هەرێم نیشان بەێد، کە خوەی لە پەلامارە مووشەکییە دووارەبوەیل دەرخستگە، تەنانەت لە مەوقەی ئاشتیش".

ئی "کەلەڕەقی" ئیرانییە رووژ جمعە 7 ئازار 2026 لەبان زەوی دیار دا و بویە کردار، وەگەرد راگەیانن پەلامار فڕۆکەی بێفڕۆکەوان وەبان ئەو گروپەیلە کە وە گروپە جیاییخوازەیل لە هەولێر باسیان کردر یەیش دویای پەلاماردان "خاتەم ئەلئەنبیا" وەبان بارەگایل ئۆپۆزسیۆن لە سلێمانی، لە وەڵامیگ وەرجەوەختە ئەرە قسەیل دۆناڵد ترەمپ، سەرۆک ئەمریکا، کە پەلامار زەمینی کوردی ئەگەری وەبان ئڤران وە "چشتیگ گەورە" باس کرد.

ئەجێندا هەرێمییەیل

لەلای خوەییش، شرۆڤەکار سیاسی یاسین عەزیز پێگەی ئیسەی کورد ەە "عەقڵانی و دانا" وەسف کەێد و دووپات لەوە کەێد کە "سەرکردایەتی رەتیکەێد هەرێم جویر قەوارەیگ ئیداری و دیمۆگرافی، لە سەرگەرمییگ تێکەڵ بکەێد کە شایەت جەزرەوەی قورسیگ بەێد ناوەین  ئەو واقیعە نادیارە کە چەوەڕیی هەرێم کەێد".

عەزیز ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئاشکرا کرد کە "ئیرنگە پرەنسیپ بیلایەنی زاڵە"، بەڵام باس نیگەرانییگ ئەرا بڕیاردەران هەولێر کرد: "دەسوەردان میلیشیایەیل عراق کە لەژیر رووشنایی لاوازی حکومەت فیدراڵی ئەجێندای هەرێمایەتی جیوەجی کەن".

عەزیز هوشداریشیدا لەوە وەردەوامی "رۆڵ تەماشاکەر" بەغدا وەرانەور ئەو پەلامارەیلیگ کە ناوچەگە کەنە ئامانج- ئەو پەلامارەیلە کە دی جیاوازی نیەکەن لە ناوەین بنکە سەربازییەیل، دامەزراوە مەدەنییەیل، یا تەنانەت کێڵگە نەفتییەیل، جویر ئەوەگ لە مەیدان HKN لە پارێزگای دهۆک رویدا- سەرکردایەتی کورد ناچار کەێد "سەروەخوەیی گام بنەێد ئەرا مقیەتیکردن ئاسایش و سەقامگیری هەرێم".

ئی هوشداریە لە وەختیگە کە راپۆرتە هەواڵگرییەیل گوشارەیل ئەمریکا (بەرنامەیگ ژیروەژیر سی ئای ئەی) ئەرا گاڵداین چەکدارەیل ئۆپۆزسیۆن ئەرا چگن وەرەو ناو ئیران ئاشکرا کردگە، حکومەت هەرێم لە ری پێشەوا هەورامی قسەکەری، وەتونی ئەو تەقەلایەیلە رەتکردگە و وە بەدخوازانە زانیەی و ئامانجیان فراوانکردن مەودای جەنگە.

وشەی کۆتایی

عەلی ئەلمعماری، شارەزای ئەمنی، دوینێد هەرێم کوردستان "رەوشیگ فرە رخبار" وەخوەی دوینێد، یەیش ریکارەیل ناوازەیگ خوازێد ئەرا ریگریکردن لە دویرکەفتنی لە جەنگەگە.

ئەلمعماری لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز پێشنیار "هەماهەنگی تەواو وەگەرد حکومەت فیدراڵی و هیزەیلی کەێد تا وە هاوبەشی سنوور عراق و ئیران پاسەوانی بکەن".

وتیش: ئی  هاوکارییە "دڵنیایی دەێد و نواگیری هەر  دەسپیچگیگ کەێد کە لەلایەن میلیشیایەیل و ئیرانەو وەکار باێد"، لە کۆتایی هەڵسەنگاندنەگەی ئویشێد "هەماهەنگی راسگانی تاکە رییگە ئەرا دویرخستن هەرێم لە پەرەسەنین جەنگ ناوچەگە"، لە وەختیگ جەنگەگە لە هەفتەی دویەمی رەد کەێد لەژیر ناو "ئۆپەراسیۆن داستان تویڕەیی".

دیالۆگ چارەسەرە

لەلای خوەیەو بافڵ تاڵەبانی سەرۆک یەکێتی نیشتمانی کوردستان دووپات لە گرنگی پەنابردن ئەرا دیالۆگ کەێد ئەرا چارەسەرکردن ناکۆکی و کێشەیل هەرێم، دووپاتیش کەێد کە هەرێم کوردستان نیەوودە مەیدان جەنگ.

لە دیداریگ وەگەرد فۆکس نیوز، کە دویەکە شەممە بڵاو کریا، تاڵەبانی وت:  "یەکێتی خوازێد بوودە پیەڵیگ ئەرا گفتوگۆ و چارەسەرکردن کێشەیل لەڕی لەیەکفامسنن، رۆڵیگ کە سەرۆک کووچکردگ مام جەلال رانیەی".

وتیش: "ئەوەگ نیگەرانیم کەێد، قەیرانە مرۆییەیلە، چوسنکە خەڵک خوەرهەڵات ناوڕاس وەخوەیان دوینن، ئیسەیس مەوقەی سەقامگیری و ئاشتی وەردەوامە".

تاڵەبانی، لەباوەت پەیوەندییە تەلەفۆنیەگەی وەرد دۆناڵد ترەمپ، سەرۆک ئەمریکا، باس لەوە کرد کە "پەیوەندییەگە فرە نایاب بوی، سەرۆک ترامپ کوردەیل وە جەنگاوەر ئازا وەسفکرد و سوپاس کرد ئەرا کارەیلیان وەگەرد هیزە تایبەتەیل ئەمریکا لە ماوەی ساڵەیل گوزەشتە".

ئاشکرا کرد کە "ئەوەگ لە قسەیل سەرۆک ترامپ فامستم ئەوەسە کە مقیەتیکردن هاووڵاتیەیل لە عراق لە ئەولەوییەتییە سەرەکییەیلیە"، وتیش: "کورد لە ئیران شایستەی خاسترە، لە ناو پەیوەندییە تەلەفۆنییەگەم وەرد وەزیر دەیشت ئیران ئاشکرا کرد کە خوازن لە ری دیالۆگ و لەیەکفامستن کێشەیل چارەسەر بکەن".

جی باسە ئیوارەی رووژ جمعە پارێزگای هەولێر کەفتە وەر پەلامار فڕۆکەی بێفڕۆکەوان 

  وەبان هۆتێلیگ، تەنیا چەن ساعەتیگ دویای هوشداریی ئەمریکا لە پەلاماردان هۆتێلەیل هەرێم کوردستان.

وەگورەی زانیاریەیل ئاژانس شەفەق نیوز؛ ئەو هۆتێلە کە کریاسە ئامانج، "ئەرجان ڕۆتانا" بویە، کە کەفێدە جادەی 100 مەتری ناوڕاس شار هەولێر پایتەخت هەرێم کوردستان. 

دویای ئەوەیش هەرێم کوردستان کەفتە وەر چەن پەلاماریگ وە درۆنەیل میلیشیایەیل لایەنگر ئیران چ لە خود هەولێر یا دهۆک و سلێمانی و شوینەیلیگ ترەک.

لە 28 شوبات ئیسرائیل و ئەمریکا دەسکردن و. پەلامارەیلیگ وەبان ئیران و لە ئەنجامی سەدان کەس گیانیان لەدەسدان، لەناویان عەلی خامنەیی، ریبەر باڵای ئینقلاب ئیسلامی و چەن وەرپرسیگ ئەمنی.

ئیران تووڵەی کردەو وە پەلاماردان ئیسرائیل و ئەوەگ وە "بەرژەوەنی ئەمریکی" لە وڵاتەیل عەرەبی باسی کەێد، کە بویە مدوو کوشیان و  زەخمداری و زیان وە ژیرخانەیل مەدەنی جویر بەندەر و بینای نیشتەجیبوین رەسان.

شەفەق نیوز – هەولێر

(وتار قوباد ئاراش ئەرا ماڵپەڕ دیپلۆماسی ئیران، هەڵگەردان ئاژانس شەفەق نیوز)

لە ناوڕاس مانگ یەک ساڵ 2026، خوەرهەڵات ناوڕاس سەرلەنوو کەفتە لە کەنار کارەساتیگ گەورەی مرۆیی و جیۆپۆلەتیکی، دویای ماوەیگ ئارامیی تاڕادەیگ دویای رمیان رژیم بەشار ئەسەد، گۆڕەپان سوریا جاریگ ترەک  سەرهەڵدا، هەناێ حکومەت نوو دیمەشق وە سەرۆکایەتی ئەحمەد ئەلشەرع، پەلامار ناوچە کوردنشینەیل باکوور وڵات دا، ئی پەلامارە رێبازیگ تەواو سەربازی بوی، لە بنەمای قسەیگ تونڕەوی ئیسلامی، لەژیر پەرچەم گلەوداین "سەروەری تەواو" و کۆتاییهاوردن وە هەر جویرە خوەیوەڕیەوبردنیگ.

جەنگ و تەقەکردن لە جەرگەی شار حەلەب دەسوەپی کرد و گەڕەک شێخ مەقسوود و ئەشرەفیە تۆپواران سەختیگ کریان، ئیجا ئۆپراسیۆنە سەربازییەیل وەرەو حەسەکە و ئمجا وەرەو پەراویز کۆبانی بڵاو بوی، کە شاریگە ئەرا کورد گرنگییگ تایبەت و رەمزی دیرێد، وەگەرد وەرخودان هیزەیل سوریای دیموکرات لە وەرانوەر ئەو پەلامارەیلە، ناهاوسەنگی هیز و کەمەوبوین پشتیوانی بەشیگ لە هاوپەیمانە ناوخۆییەیل کورد هیشت هەڵوێست کورد ناسک بوود.

قەیرانەگە لەوەر  بڕین پەلگ دویەتیگ شەڕڤانا کورد دروس بوی کە لەو جەنگە  کوشیا، ئەندامیگ هیزەیل حکومەت زیاتر بوی، ئی کردەوە  وه تویڕەیی فراوانیگ لەلایەن کوردەیل ناو و دەیشت سوریا لەلی بویەو، و ناڕەزایەتی جەماوەری فراوانیگ لە هەولێر و سلێمانی و پایتەختەیل ئەوروپا، وەگەرد هەڵمەت خەسیگ فریاگوزاری و میدیایی لەلی بویەو.

لە تویڕەیی جەماوەرییەو ئەرا کردەوەی سیاسی

لەناو ئی پەرەسەنینە، ئەوە ئاشکرا بوی کە تەنیا تویڕەیی جەماوەری بەس نییە ئەرا ریگریکردن لە سڕبردن وەرەو جەنگ ئاشکرا، لێرا رۆڵ نێچیرڤان بارزانی سەرۆک هەرێم کوردستان دیار دا، کە هەرێمەگە لە "تەماشاکەریگ نیگەران ئەرا ئەکتەریگ سیاسی و ناوەنگیری ناوچەیی" ئاڵشت کرد.

بارزانی وە ئەزموونە فراوانەگەی لە وەڕێوەبردن قەیرانەیل ئەو زانێد کە رزگارکردن کۆبانی تەنیا لە ری روانگەی کەناڵ سیاسی و دیپلۆماسییەو کریەێد، چگە پیری پەیوەندیکردن وەگەرد هەردوگ لایەن جەنگ، پەیوەندی وە مەزڵوم عەبدی، فەرماندەی گشتی هیزەیل سوریای دیموکرات و ئەحمەد ئەلشەرع کرد لە دیمەشق کە گامیگ ویرەدار لە وەختیگ کە بیمتمانەیی رەسیەسە لوتکە.

لەم پەیوەندییەیلە بارزانی دووپات لەوە کرد کە دویرخستن کورد لە بانان سوریا، وڵات بەێدە ناو جەنگیگ نوو پەرتبوین و هەڕەشە تیرۆریستییەیل زنیەو کەێد، داوا لە سەرکردەیل کورد کرد کە ریبازیگ پراگماتیک بگرنەوەر کە لە بنەمای دیالۆگ وەرد دیمەشق، نەک جەنگ سەرتاسەری.

هاوتەریب وەگەرد ئەوەیش بارزانی چەوپووشی لە رەهەندە سیاسییە رەمزی و ناوخۆییەیل نەکرد، رووژ 16ی 1، هەولێر میوانداری گردەوبوینیگ باڵا ناوەین مەسعوود بارزانی و مەزڵوم عەبدی کرد، پەیامیگ ئاشکرای یەکڕزی کورد بوی کە قەوارەی دانوسەنکاری کورد پتەوتر کرد و سەختی هەر پەلاماریگ وەبانی زیای کرد.

لە ئاست ناودەوڵەتیش نێچیرڤان بارزانی تووڕ فراوانیگ پەیوەندی وەرگرد گەپە کاریگەرەیل کرد، وەگەرد فەرەنسا و ئەمریکا و یەکێتی ئەوروپا و هەرلیوا تورکیا و ئیمارات هەماهەنگی کرد و وتار بەرژەوەنی هاوبەش پیشکەش کرد نەک جەنگ، بارزانی خستە یاد ئەنقەرە کە درویژەدان وە جەنگ لە باکوور سووریا هەڕەشە لە ئاسایش سنوورەیلی دەێد و هوشداری دا وە واشینتۆن کە پەرەسەنین جەنگ خزمەت وە نەیارەیل هەرێمیی و جیماگەیل رژیم وەرین کەێد.

لە ئاگربەسیەو ئەرا رێککەفتن سیاسی

ئی جویلەکردنە لە بان زەوی ئەنجام وەرچەویگ لەلی بویەو، خەسی جەنگەگە کەمەو بوی و ئاگربەسیگ وەختانە دریا، کە وە زویوەزوی درویژە وەپی دریا، وەرجە ئەوە کە لە 29ی کانوون دویەم رێککەفتنیگ سیاسی فراوانتر باێد، لە رێککەفتنەگە یەکخستن هیزەیل سوریای دیموکرات وە دامەزراوەیل دەوڵەت سوریا و رادەسکردن دەروازە سنوورییەیل و کێڵگە نەفتییەیل وە حکومەی ناوەندی، لە وەرانوەر دانپێدانان دەستووری وە مافە رووشنهویری و ئیدارییەیل کورد و گەرەنتی لە دژ گووشەگیریی کورد.

یەکیگ لە دەرئەنجامە فرە دیارەیل ئی فامستنە، چارەسەرکردن پرس زیندانیەیل داعش بوی، کە رخباری ئەمنی گەورەیگ دروسکرد، لەوەر هەماهەنگی ناوەین دیمەشق و هەولێر و واشنتۆن، شمارەیگ فرەیان ئەرا عراق کلکریان، گامیگ کە وە دەسکەفتیگ وەرچەو ئەرا ئاسایش ناوچەگە و ناودەوڵەتی باسی کریا.

رۆڵ ناودەوڵەتی نێچیرڤان بارزانی لە ری هەماهەنگی وەرد پاریس و واشنتۆن و ئەنقەرە رەسیە لوتکە، پەیوەندی ڕاستەوخۆی وەرد ئیمانوێل ماکرۆن کرد کە وە ئاشکرا دەسخوەشی لە تەقەلایەیل ناوەنگیری کرد، وەرجەیە ئەوە کە  دویاتر لە هەولێر پیشوازی لە وەزیر دەیشت فەرەنسا بکەێد، هەرلیوا بارزانی میوانداری کلکریای تایبەت ئەمەریکا لە سوریا کرد، گامیگ کە ڕەنگدانەوەی هەڵوێست ئەو جویر ناوەنگیر هەرێمی بوی کە توانای ئاشتکردن بەرژەوەنییە ناکۆکەیل دیرێد.

لەباوەت تورکیاش، ئەو رێبازیگ ناسک داشت کە هەستیارییە ئەمنییەیل ئەنقەرە لەوەرچەو گرد و لە ری کەناڵە ناڕاستەوخۆیل بەشداری کرد لە تێکەڵکردن نیگەرانییەیلی لە پرۆسەی چارەسەرکردن، نەک پشتگووشیان بخەێد.

وە گشتی رویداوەیل مانگ یەک و شوبات 2026 ئەو چەسپانن کە دیپلۆماسی تا ئیسەیش توانای چەسپانن چارەسەری دیرێد، تەنانەت لە ئاڵووزترین گۆڕەپانەیل خوەرهەڵات ناوڕاس، نێچیرڤان بارزانی وە سەرکەفتن پایتەخت سیاسی و دیپلۆماسی هەرێم کوردستانی وەکار هاوردە تا کۆبانی نەوودە سیمایگ ترەک لە ویرانکاری، مۆدێلیگ رۆڵ چالاکانەی کورد لە داڕشتن داینامیکی ناوچەگە نشان دا.

شەفەق نیوز – هەڵگەردان تایبەت

قالی ئیرانی کووچبردنیگ وەرچەو وەرەو کوردستانی عراق و تورکیا توومار کەێد، وەگەرد ئەوەیش تەونکەرەیل سەرهەڵگرن لە تەبریزەو وەرەو هەولێر و شارەیلیگ ترەک، کە هەڕەشەی ئیران دەێد وە فەوتیان دیارترین سویەی هەناسەدانی لەی پیشە کە سەدان ساڵە هن خوەیە.

وەرپرسەیلیگ لە کەرت پیشەیل دەسڕەنگینی لە شار تەبریز ئیران ئاشکرا کردن کە خاوەن پیشەیل و تەونکەرە بەهرەدارەیل لە ناوچەیل ئازەربایجان خوەرئاوایی وەرەو هەرێم کوردستان عراق سەرهەڵگرن، وەتایبەتی ئەرا هەولێر پایتەخت، وەمینەی کاریگ و دراوردن تیکەنان رووژانە، و هوشداری دان لە کاریگەری داوەزیان پشتگیریکردن پیشەی تەونکاری و دروسکردن قالی دەسی.

شوین جیگر 

راپۆرتیگ لەلایەن ئاژانس فارس خەوەری ئیرانی وت: ئەیوب بەشیری، جیگر سەرۆک دەسەی قالی و گەشتوگوزاری، دووپات کرد کە هەرێم کوردستان (هەولێر) و تورکیا رویکردن سەرەکیین ئەرا تەونکەرەیل لە پارێزگایەیل سنووری ئیران.

بەشیری لەناو گردەوبوینیگ لە ژوور بازرگانی تەبریز ئەرا باسکردن لە گیچەڵەیل قالی و چالاکی گەشتوگوزاری رووشنایی خستنە بان ئی کووچبردنە کە جویر زەنگ رخداریە هەڕەشەی چووڵکردن ناوچەگە لە مەزنترین بەهرەیل مرۆیی دەێد، و دیاری کرد کە گرنگی نەیان وە ژیانگوزەرانی تەونکەرەیل هیلێد سەر خوەیان هەڵگرن وەرەو بازاڕەیل هەرێم کوردستان کە ژینگەی کارکردن ئارامتر پەیا کەێد.

15 پیشە کەفتنەسە هەڕەشەی گڵووڵەبوین 

ئەو وەرپرسە دیاری کرد کە دروسکردن قالی هەر پیشەیگ دەسڕەنگینی نییە، وەلێ زەنجیرەیگ ژیانە کە نان هەزاران خیزان دەێد، کە دروسکردن قالی نان 15 چین پیشەیی جیاجیا دەێد، هەر لە دیزانکەرەیل تا رەنگدەرەیل و تەونکەرەیل تا رەسێدە بارکەر و بفرووشەیل.

هوشداری دا کە هەر رمیانیگ لەی زەنجیرە بوودو مدوو قەیرانەیل ئابووری و کۆمەڵایەتی، و داوای پشتگردن ئەرا مقیەتیکردن ئی میراتی کولتووری هاوبەشە کرد.

هاوکاری گەشتوگوزاری 

لەلای خوەییش، بەشیری رەخنە لەوە گرد کە  نەوین پێشانگایەیلیگ تایبەتمەن  لەناو تەبریز ئەرا ساڵەیل دویرودرویژیگ نییە، دووپاتیش کرد کە سازیان پێشانگایەیل قالی لە شارەگە بازرگانەیل و چالاکوانەیل لە هەرێم کوردستان و دەوڵەتەیل هاوسا کیشێد،  کە پاڵپشتی لە جویلەی گەشتوگوزاری و ئابووری کەێد.

 هەرلیوا، بەشیری راگەیان کە مۆزەخانەی قالی تەبریز ئامادەس و تەنیا چەوەڕی ئامادەکارەیل ناوی کەێد، تا بوودە شوینیگ کەلتووری و گەشتوگوزاری جیهانی دەسمیەتی دەێد لە ناسانن میژوو و ناسنامەی کویەن قالی لە ناوچەگە.

لەلای خوەییش، محمد مەلەکی، جیگر دویەم سەرۆک دەسەی قالی و گەشتوگوزاری وت: کەرت گەشتوگوزاری کە پەیوەندی وە دروسکردن قالی و پیشەیل دەسڕەنگینی دیرێد، زیاتر کەفێدە کاریگەری رەوشەیل ئابووری ئیسە، و داوا لە حکومەت کرد بڕەیل پشتگیریکردن زویوەزوی پیشکەش بکەێد تا ریگری لە رویدان کارەساتیگ لەی کەرت خزمەتگوزاریە بکەێد کە گەلەیل ناوچەگە لەڕوی کەلتوور و ئابووری وەیەکەو بەسێد.

شەفەق نیوز - میونشن

لە هۆتێلەیل بایریشەر هۆف و ڕۆزوود لە کۆنفرانس ئاسایش میونشن 2026، کە لە 13-15ی شوبات وەڕیەو چگ، نێچیروان بارزانی لە ناوەین هۆڵە بەسیاگەیل و دیدارەیل زویوەزوی جویلیاد، لە ناوەین کوڵەڕیەیل ژاوەژاو شوین کۆنفڕانس تەقلیدی و شوین گردەوبوینە تایبەتەیل هۆتێل دویەم هاتیاد و چیاد. یەیش لە وەختیگ کە ئەوروپا مشتومڕ لەبان واتەی هاوپەیمانی ترانزاتلانتیک و جەنگ ئۆکرانیا و ئاڵشتکاری لەناکاوی یاسایەیل بازیەگە کردیاد.

بەڵام لە پشت یەیش، ئەوەنە راگەیانن دەسپیشخەرییگ نوو نەوی، باوجی تەقەلایگ بوی ئەرا دیاریکردن پایەی هەرێم  کوردستان لەبان نەخشەیگ ئاڵشتکار، شوین کورد لە چوارچبوەی هاوکیشەیگ ئاڵووز و پایەی هەولێر لە پەیوەندییەگە کە وەردەوام لە ناوەین بەغدا لە لاییگەو و واشنتۆن و بەرلین و بروکسل لە لاییگ ترەک هامشوو کەێد.

جی باسە کە تەقەلای چەسپانن ئی هەڵوێستە داگە لە ری سێ دەسەواژەی دووارەبوی، کە وەشیوەی جیاواز نشان دریان، لە وتارەیل دویای گردەوبوینەگە: هەرێم کوردستان هاوبەشە ئەرا سەقامگیری، مافەیل کورد دەستووریین، سوریایش یەکگردگە.

“سوریایگ یەکگردگ” لە دیمەشقەو

گەورەترین تاقیکردن کۆنفرانس ئاسایش میونشن، سوریا بوی، لە هەژمار فەرمی سوریای دیدار ئەسعەد شەیبانی وەزیر دەیشت وەگەرد بارزانی، فەرهەنگ سەروەری دەوڵەت و یەکپارچەیی خاک جویر قەواسەیگ دیارە کە نیەشکێد، وەگورەی راپۆرتەیل بارزانی پشتیوانی خوەی ئەرا "یەکگردگی و سەقامگیریی سوریا" دووپاتکرد، و سەقامگیرییەگەی "پایەیگ بنەڕەتییە" ئەرا سەقامگیری عراق و ناوچەگە.

ئی زوانە تەنیا هویردەکارییگ نییە، بەڵکم نشانەس ئەرا کۆنترۆڵکردن باسەگە وەرجە ئەوەک دەسیش وەپی بکەێد، کە و وەختیگ دەوڵەت نوو ئویشێد "یەکێتی" خوازێد، نەک هەر پرەنسیپیگ رەوشتی گرێدەو، بەڵکم سنوور سیاسییش دانەێد تا ئمجا   باسیگ لەلی بکریەێد لەباوەت نامەرکەزییەت و دەسەڵاتە ناوخۆییەیل و رێکخستنە ئەمنییەیل لە باکوور خوەرهەڵات.

وەرانوەر ئەوە، بارزانی بیرۆکەیگ هاوتەریب دووپات کەێد، بەڵام وە چوارچیوەیگ ترەک  نەک لەڕی دەسەکەفت وەختانە یا کڕەیل وەرکەفتن، بەڵکم باس چەسپانن مافەیل لە دەقیگ دەستووری لە چوارچیوەی یەک دەوڵەت.

ئی واتە لە دیدارەگەی وەرد مەزڵوم عەبدی، فەرماندەی هیزەیل سوریای دیموکرات وە ئاشکرا دیار بوی، کە بەیاننامەی سەرۆکایەتی هەرێم کوردستان دووپات لە “چارەسەریگ سیاسی لە ری دیالۆگەو کرد کە مافەیل کورد و گشت پێکهاتەیل ناو سوریایگ یەکگردگ دەسەوەر بکەێد”. 

لێرا تەقەلایگ دریەێد ئەرا دروسکردن زەمینەیگ ناوڕاس: نە جیاوەبوین ڕاستەوخۆ و نە گلەوخواردن ئەرا "حوکمڕانییگ مەرکەزی" کە هەمەجویریی وەبی گەرەنتی خنکنێد، هویر ناڕاستەوخۆ ئەوەسە کە ئەوەگ لە دەستوور نەنویسیاس، وە ئاسانی مینێدەو تا هەڵوەشانن، وە تایبەت لە وڵاتیگ کە تا ئیسە لە جەنگ ناسنامە و بۆشاییەیل دەسەڵات خاسەو نەویە، کە داعش دزە کەێدە ناوەو هەر وەختیگ کڕیگ وەرکەفتن شکێد، یا یەکلاییکردن رمیەێد.

پەیام دویەم ئەمریکا بوی، کە دیدارەگەی بارزانی وەگەرد مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیر دەیشت ئەمریکا، وەپەی بەیاننامەی سەرۆکایەتی، ئامانج چەسپانن پشتیوانی و هاوکاری وەرد عراق و هەرێم کوردستان بوی، بەڵام لایەن فرە گرنگ ئەوەسە کە لە دیدارەگە وەگەرد ئەلیسۆن هوکەر، جیگر وەزیر دەیشت ئەرا کاروبار سیاسی وتیا.

وەگورەی نویسینگەی سەرۆکایەتی کۆمار، هوکەر ئافەرین لە بەشداری بارزانی لە رێککەفتن ناوەین دیمەشق و هیزەیل سوریای دیموکرات (هەسەدە) کرد و پابەندبوین واشنتۆنیش دووپاتکرد ئەرا پاڵپشتیکردن عراق و هەرێم کوردستان و هاوکاریکردن لە "چارەسەرکردن کێشەیل ناوەین هەولێر و بەغدا".

یە تەنیا دەسخوەشیکردن پرۆتۆکۆڵی نییە؛ ئاڵشتکاری بارزانییە ئەرا "کەناڵیگ" لە باوەتیگ ناسک سوریا، لە خود  وەختیش ئی رۆڵە وە رەوشیگ ناوخۆی عراقەوە بەسێدەو، پەیامیگ کلکەێد ئەرا هەردوگ تەماشاکەر ناوخۆیی و ناودەوڵەتی. ئەوانەگ سەقامگیری لە عراق و سوریا خوازن  پشت وە هەولێرەو بەسن، ئەوانەگ هەولێریگ هازدار خوازن، بایەسە کڕ پەیوەندی واز وەگەرد بەغداەو داشتوون لەجیای ململانێ، جویر جەنگیگ هەمیشەیی.

لە ئاسایشەو ئەرا بەرهەمکاری ئەرا پەنابەرەیل 

لە میونشن بارزانی هەرێم کوردستان هەم جویر سەرمایەیگ ئەمنی و هەمیش جویر دەرفەتیگ ئابووری پیشکەش کرد. شایەت گردەوبوینەیل وەگەرد وەرپرسەیل وەرگری و ئابووری و گەشەپیدان ئەڵمانیا تەقەلایگ بوود ئەرا فراوانکردن هاوبەشییەگە لە دەیشت مەشق سەربازی وەرەو "زانین و بەرهەمکاری"، یەیش لە وەختیگ کە ئەوروپا لە ئیسەو گرژ بویە وەرانەور پرسەیل وزە و بەرهەمکاری و کووچکردن.

لەی چوارچیوەیە گرنگی زنجیرە دیدارەیلی وەگەرد وەزیر هاوکاری ئابووری و گەشەپیدان ئەڵمانیا ریما ئەلعەبلی رادۆڤان، وەزیر کاروبار ئابووری و وزە کاتارینا ریش و وەزیر دەیشت ئەڵمانیا یۆهان وادێفول ئاشکرا بوود، ئەگەر هیچ ئامار و ڕێکەفتنیگ نوویش ئاشکرا نەکریاس، تەنیا ئەوە کە ئی دیدارە لە پەراویز کۆنفرانس ئەمنی ئەنجام دریا، ئەوە نشان دەێد کە هەولێر تەقەلا دەێد وە بەرلین بویشێد ئەو ئاسایشە کە وە مەشق و راهێنان و چەک پویل ئەرای دیاری کەێد، هەمیش  ئابوورییگ خوازێد کە دەرفەت و خزمەتگوزارییەیل پەنابەرەیل بگرێدەو، و حوکمڕانییگ سەقامگیر کە ریگری بکەێد لە دووارەبوین تونڕەوی.

مەچیریگ سێیەم هەس کە کەمتر بانگەشە ئەرای کریەێد لە چەو سوریا و ئەمریکا، بەڵام مەچیریگ کە کاریگەری فرەیگ دیرێد لەلای ئەوروپا و دامەزراوە ناودەوڵەتیەیل: پرس پەنابەرەیل، کە دیدارەکەی بارزانی وەرد بەرهەم ساڵح، کۆمیساریا باڵای پەنابەرەیل نەتەوە یەکگرتگەیل، بارگرانی مرۆیی خستە ناو دڵ خود وینەکیشان هەرێمەگە، جویر شوین میوانداری و وەیەکەوژیان کە پشتیوانی وەردەوام خوازێد تا فشارە کۆمەڵایەتییەیل پەرە نەسینن ئەرا قەیران ئەمنی و شەپۆل نوویگ کووچکردن.

یە تەنیا باوەت "سیاسەت وینە" نییە؛ کە تاکتیکیگ دانوسەنینە وەرد بەخشەرەیل، ئەگەر جیهان خوازێد هەرێم کوردستان جویر قەڵایگ لە دژ ئاژاوەگیڕی بمینێد، بایەسە ئەوە لەهویری بوود کە قەڵای مقیەتیکردن خوازێد نەک تەنیا قسەکردن.

پوختەی کۆنفرانس میونشن

لە کۆنگرە رووژنامەوانییەگەی کۆتایی لە میونشن، دیار بوی نێچیروان بارزانی تەقەلای ئەوە دا کە سێ رووژەگە وە لێدوانیگ گشتگیر کۆتایی بارێد، نەک وە نەخشەڕی نویسیای، کە  وت: "گشت وڵاتەیل خوازن هەرێمیگ هازدار لە چوارچیوەی عراقیگ فیدراڵی بوود"، هەرلیوا ناوچەگە خوازێد "فاکتەریگ سەرەکی ئەرا سەقامگیری" بوود لە ناوچەیگ کە پڕە لە رمیان بویچگ.  

لە یاداشتیگ پەیوەندیدار، کڕیگ تورکیا زیایکرد کە نشانەس ئەرا خواست ئەنقەرە ئەرا وەردەوامبوین لە پرۆسەی ئاشتی، هەرچەن وە یەواشی، جویر ئەوە کە مەودای سەقامگیری لە دەیشت سنوورەیل هەرێم فراوانتر بکەێد.

بەڵام دەرەنجام ئەوەنە پرسیارەیل چارەسەر نیەکەێد ئەوەنەی ڕێکیان خەێد، کاتێک باس لە "سوریای یەکگردگ" کریەێد شانوەشان "ماف دەستووری تەواو" و وەختیگ "فیدراڵیزمی عراق" جویر مەرجیگ ئەرا یەکگردگیی هەرێمی باس کریەێد، نەک تەنیا شیوەی حوکمڕانی، تاقیکردنەیل هاتگ کەفنە دەیشت تەقەلایل میونشنە.

شەفەق نيوز- ئەڵگەردان تایبەت 

دەسەڵاتەیل دادوەری لە پارێزگای کوردنشین کرماشان، لە خوەرئاوای ئیران، دەرکردن نزیکەی 200 لیست تووەمەتکردن لەبان توومەتبارەیلیگ راگەیانن لە شوین ئەو شیواشیو و ژاوەژاوە کە لەی دویاییە پارێزگاگە وەخوەی دی، لە وەختیگ دووپات کرد لە مەرەقەزکردن شمارەی گەورەیگ لە زیندانیەیل ناو بەندیخانەیل وە مەرجەیلیگ یاسایی.

ئاژانس خەوەری "فارس" لە ژوان شەهرام کەرەمی سەرۆک دەزگای دادوەری لە پارێزگاگە، کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەڕدانی کرد وت: دەزگایەیل ئەمنی توانستن رەوشەیل لە کرماشان کۆنتڕوڵ بکەن، وتیش: بڕ زەرەدەیل وەچەو ئەو ناوچەیل وڵات سنووردار بوی.

ئەو وەرپرس دادوەریە لە گردەوبوینیگ وەگەرد ئاخوندەیل ناوخوەیی وەرجە مانگ رەمەزان وت: بەش دیاریگ لەوانە کە بەندی کریانە دویای واژووکردن لەبان دەسنویس پەیماننامە، یا وەگورەی بڕیارەیل یاسایی ئازاد کریان، لە وەختیگ ئەوانە کە دەسەڵاتەیل وەپییان ئویشن "ئەندامەیل سەرەکی و سەرپەرشتەیل ژاوەژاو" هانە ژیر وەشوینکەفتن دادوەری وە شیوەیگ زویوەزوی و یەکلاییکەر.

وەگورەی قسەیل فەرمی، تا ئیسە نزیکەی 200 لیست توومەتکردن دەرکریاس، بیجگە بڕیارەیل سەرەتایی وەبان شمارەیگ لە توومەتبارەیل، وەگەرد دووپاتکردن لایەنەیل دادوەری لە تەقەلای کوڵەگردن ماوەی دادکاری و نواگیریکردن لە درویژەداین وە ماوەی دادکاریەیل، وەگەرد مقیەتیکردن هویردبوینین دادوەری.

هەرلیوا، کەرەمی باس بەشداریکردن فراوان لە ریپیروانەیل 22 بەهمەن (ساڵیاد شووڕش ئیسلامی) 11ی شوبات کرد، کە وت: ئەوە نشان هوشیاری و پشتگیری گەل دەێد. 

زانیاریەیل فەرمی خەوەردەن کە دادگایەیل لە پارێزگای کرماشان مانگانە نووڕن وە نزیکەی 76 کەیس یاسایی، لە وەختیگ دەسەڵاتەیل ئویشن؛ کوڵەوکردن ماوەی بڕیاردان دادوەری و بەرزکردن کوالێتی ریکارەیل دادوەری لە ماوەی ئایندە گرنگی وەپییان دریەێد.

ئەو وەرپرس دادوەریە هەمیش باس پرسەیلیگ کۆمەڵایەتی کرد، لەناویان دزیکردنەیل سادە، و تاوانەیل ئالوودەیی، و داوای هەماهەنگییگ فراوانتر خرم لەناوەین دامودەزگایەیل فەرمی و دەزگایەیل کۆمەڵایەتی ئەرا چارەکردن ری دیاردەیلە.

شەفەق نیوز - بەغدا/هەولێر

عراق بۆشایی دەستووری قویلتر وەخوەی دوینێد دویای ئەوەگ پەرلەمان شکست هاورد لە هەڵوژاردن سەرۆک کۆمار، ئینجا لە گامی ئەرا دانان سەرۆکوەزیرەیل، یەیش رخدارییگ فراوان دروس کەێد کە وڵات چوودە ناو قەیران حوکمڕانییگ واز کە توەنێد دامەزراوە دەستوورییەیل دەوڵەت تا ماوەیگ نادیار گڵووڵە بکەێد.

ئی قەیرانە لە وەختیگ تیەێد کە ناسکی دیمەن سیاسی عراق و پەرەسەنین فشارە ناوچەیی و ناودەوڵەتییەیل، کە کاریگەریی لەبان توانای هیزە سیاسییەیل داشتن لە رەسین وە سازان و ڕێککەفتن ناوخۆیی، وەتایبەتی ناوەین هەردوگ حزب کوردستانی، پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان، هەرلیوا چوارچیوەی هەماهەنگی کە هیزە سیاسییە شیعەیل دەسەڵاتدار لە وڵات یەکخەێد.

پسپۆڕەیل دووپات کەن کە وەردەوامی ئی بەسیان سیاسیە، وڵات خەێدە نوای چەن سیناریۆییگ، لەناویان جەزرەوەیل ئابووری و ئەمنی و سیاسی، شایەت بڕەسێد ئەرا گلەوداین عراق ئەرا ژیر وەرز هەفتەم، و چەسپیان سزایەیل ناودوڵەتی یا سزایەیل ئابووری، لەوەر رکداری لەبان کەسایەتیەیلیگ لە لەڕوی ناودڵەتی رەت کریانە، یەیش وەگەرد هەڕەشەیل ئەمنی وەردەوام تیەێد، و گلەوخواردن ئەگەرەیل گورجبوین ریخریاگ داعش.

بۆشایی دەستووری   

ئەنجومەن نویەنەرەیل عراق، رووژ جمعەی گوزەشتە، خشتەی کاروبار دانیشتن هاتگی راگەیان، کە بڕیارە سوو دوو شەممە ئەنجامی بەێد، کە هیچ باس هەڵوژاردن سەرۆک کۆمار لەناوی نییە، کە دەسنشان وەردەوامی نەڕەسین ئەرا هەماهەنگی سیاسی کەێد ئەرا ئی باوەت ناسکە، و تیژی بۆشایی دەستووری لە وڵات زیایەو کەێد.

محمد جمعە پسپۆر یاسایی ئویشێد:  وڵات چگە ناو بۆشایی دەستووری، وەلێ وەگورەی دەستوور هیچ ریکاریگ سزایی لەبان رەدبوین لە ماوەی دەستووری نییە، وەلێ وڵاتەگە چوودە ناو سەختییگەو لە سای کاریگەریەیل سیاسی و ئابووری.

  جمعە ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئویشێدیش: حکومەت ئیسە وە دەسەڵات وەڕیەوبردن کارەیل کار کەێد، ئەراوە توانای دەرکردن بڕیار نوو نەیرێد، و هەر بڕیار نوویگ لەی حکومەتە کەفێدە وەر پویچەڵکردن، و وەزیرەیلیش ئەرایان نییە واژوو بکەن یا کتاو و بڕیارەیل نوو دەرکەن.

 دووپاتیش کەێد کە شکست فراکسیۆنەیل سیاسی لە هەڵوژاردن سەرۆک کۆمار، ئیجا دامەزرانن سەرۆک ئەنجومەن وەزیرەیل، بایەسە بڕیگ لە نویەنەرەیل نواگیریی بکەن وە ریکارەیلیگ ئەرا سنووردارکردن ئی بۆشایی دەستووریە، وەلێ ئەگەر کەفتنە ژیر رای سەرۆکەیل فراکسیۆنە سیاسیەیلیان، و وڵاتەگە ئەرا ناو کاریگەریەیل سیاسی و ئابووری بردن، ئەوە بوودە شکانن قسەمخواردنیان، و ئەوەیش سزا هابانی.

رخباریەیل سیاسی   

لەلای خوەییش، محمد زەنگەنە شرۆڤەکار سیاسی کورد، دیاری کەێد کە دەسوەردان دەرەکی هیشت سیمای سیاسی تورتەو بوود، جویر ئەوە کە دیار دا یەی پۆست لەلایەن دۆناڵد ترەمپ سەرۆک ئەمریکا هاوسەنگەیل وەبان گشت لایەنەیل سیاسی ژیروبان کرد، لە دەسنشانکردن ئەرا ئەو پۆستە کە لەناوی راگەیان کە رازی نییە وە کاندیدکردن نووری مالیکی سەرۆک هاوپەیمان دەوڵەت یاسا ئەرا سەرۆکایەتی وەزیرەیل.

زەنگەنە، لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وتیش: "کورد مدوو قەیرانەگە نییە، تەنانەت وەبی ڕێککەفتن ناوەین دوو لایەنە سەرەکییەگەی کورد، توانید سەرۆکیگ هەڵوژیەێد، لە ری ئەوە کە وە 'بۆشایی نیشتمانی' لەناو ئەنجومەن نوێنەرەیل ناسیاس".

وە قسەی زەنگەنە، "لایەن ئەمریکی دژایەتی کاندیدکردن نووری مالیکی و هەر کەسایەتییگ کەێد کە وەگەرد بەرژەوەنییەیل ئەمریکا ناکۆکی داشتوود، یەیش رخدارییگ وەرچەوە لەبان رەوش سیاسی عراق".

ئەراوە هوشداری دەێد لەوە کە  "یەکیگ لە دەرئەنجامە چەوەڕیکریاگەیل ئەو بەشەوبوین سیاسی ئیسە گلەوخواردن داعشە، وەتایبەتی وە هاوردن هەزاران زیندانی لە سوریا ئەرا عراق وە رەزای بەغدا و هاوبەشی چەن فراکسیۆنیگ".

زەنگەنە باس لەوەیش کەێد کە "قەیرانیگ ترەک هەس، ئەگەر رکداری لەبان وەردەوامی وەرد مالیکی بوود، پەیوەندی وە گلەوداین عراق دیرێد ئەرا بەش هەفتەم پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتگەیل و چەسپانن سزای ناودەوڵەتی یا ئابووری، کە شایەت بوودە مدوو کیشانەوەی نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەیل و گلەوخواردن عراق ئەرا گووشەگیریی ناودەوڵەتی".

لەباوەت ریکارەیل بانان پەرلەمان، موختار ئەلموسەوی، سەرکردە لە ریخریاگ بەدر کە بەشیگە لە چوارچیوەی هەماهەنگی، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: "مەزەنە کریەێد هەڵوژاردنەگە لە خول هاتگ ئەرا هەڵوژاردن سەرۆک کۆمار یەکلایی بکریەێد، و ئەگەریش هەس ئەندامەیل پەرلەمان پەنا وە دەنگدان نهێنی بوەن ئەگەر زیاتر لە کاندیدیگ بوود".

ئی قسەیلە دویای سەردان شاندەیل چوارچیوەی هەماهەنگی ئەرا هەولێر و سلێمانی تیەێد، کە وەگەرد سەرکردەیل پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان گردەوبوین ئەنجامدان ئەرا باسکردن لە هەڵوژاردن سەرۆکایەتی کۆمار و گامە سەرەتایەیل دروسکردن حکومەت نوو فیدراڵی.

شەفەق نيوز/ 3ی شوباتی 2026: تۆڕی هاوپەیمانی19 (سەنتەری میترۆ سەپەرشتی دەكات)، لە كانونی دووەمی 2026، چاودێری (113) چالاكی مەدەنیی ئاشتیخوازانەی لە شارەكانی هەرێمی كوردستان كردووە، كە رێژەی (86%)ی بۆ پشتیوانی كۆمەڵگەی كوردستانی رۆژئاوا و ناڕەزایی دەربڕین بوون بەرانبەر هێرشەكانی سوپای سوریا بۆ سەر رۆژئاوای كوردستان و زیانگەیاندن بە دانیشتوانی مەدەنی ئەو ناوچانە.

ئەو چالاكییە مەدەنییانەی تۆڕی هاوپەیمانی19، چاودێری كردوون بریتی بوون لە:

(77)گردبوونەوە، (17) رێپێوان، (16) كۆنگرەی رۆژنامەوانی، (2) شەقام داخستن، (1) مانگرتن.

چالاكییەكان بە پێی شوێن:

(47)چالاكی لە سلێمانی بە رێژەی (42%)، (24) چالاكی لە هەولێر بە رێژەی (21%)، (9) چالاكی لە دهۆك بە رێژەی (8%)، (6) چالاكی لە هەڵەبجە بە رێژەی (5%)، (15) چالاكی لە ئیدارەی راپەرین بە رێژەی (13%)، (8) چالاكی لە ئیدارەی سەربەخۆی گەرمیان بە رێژەی (7%)، (4) چالاكی لە ئیدارەی سەربەخۆی سۆران بە رێژەی (4%) بووە.

جۆری داخوازییەكان:

(98) خۆپیشاندان بۆ پشتیوانی رۆژئاوای كوردستان بووە كە رێژەی(86%)ی چالاكییەكانی پێكهێناوە، (2) خزمەتگوزاری (2%)، (1) مووچە (1%)، (1) مافی خاوەن پێداویستی تایبەت (1%)، (1) مافی خوێندكار (1%)، (1) سەروەری یاسا (1%)، (8) داخوازی جیاجیا بوون (7%)، (1) بۆ مافی ئاژەڵان(1%).

تۆڕی هاوپەیمانی19 لە چاودێری كردنی خۆپیشاندانی مەدەنی و ئاشتیخوازانەی سەدان هەزار هاوڵاتی هەرێمی كوردستان، رایدەگەیەنێت: ئاڵای كوردستان دیمەنی خۆپیشاندانەكانی داپۆشیبوو نەك ئاڵای حزبەكان، هیچ رواڵەتێكی توندوتیژی تێدا نەبوو و هێزی ئەمنی ئەركی پاراستنی چالاكییەكانیان بە سەركەتووی ئەنجامدا.

هەروەها، چاودێرانمان لە هەموو شارەكانی هەرێمی كوردستان، هیچ جۆرە دەستدرێژییەكیان بۆ سەر ژنان و كچان تۆمار نەكردووە، گوتاری رقاویش لە ئاستێكی زۆرلاواز بوو و گەر هەستی پێكرابێت پەیوەندی بەگوتاری خۆپیشاندانەكانەوە نەبووە، پارستنی ژینگە و بەشداری ژنان و گەنجان لەئاستێكی باڵا بوو.

تۆڕی 19 لە لایەن كۆمەڵێك رێكخراو و داكۆكیكارانی مافی مرۆڤ دامەزراوە، سەنتەری میترۆ سەرپەرشتی دەكات، داكۆكی لە پرەنسیپەكانی جاڕنامەی گەردوونی مافی مرۆڤ و بەڵگەنامە نێودەوڵتەییەكانی تری تایبەت بە ماف و ئازادییەكان دەكات، بە تایبەتیش بەندی 19ی جاڕنامەی گەردوونی مافی مرۆڤی نەتەوە یەكگرتووەكان.

شەفەق نيوز- واشینتۆن 

مستەفا هاشم

ئیران و دەوڵەتەیل ناوچەگە، کەفتنەسە جویریگ لە ئامادەباشی گشتی، وەگەرد هەڕەشەیل ئەمریکا لە واشینتۆن وە سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپ وە پەلاماردان رژیم و ئەتۆمی ئیران، لە وەختیگ جادەی ئیرانی کە کەشوهەوای خوەینشاندان وەخوەی دوینێد، لەناو خەوەرەیل کوشتن و بڕینی  وەلایەن دەسەڵات، و بڕین ئەنتەرنێت وەشیوەی تەواویگ لە وڵاتەگە، کە سەختی زیایەو کرد، وەگەرد رخداری ناودەوڵەتی لە کردەوەیل ئیران وەرانەور گەل خوەی.

 لە سای ئی ژاوەژاوەیلە، و رەسین کەشتیەیل و فڕۆکەهەڵگرەیل ئەمریکا ئەرا خوەرھەڵات ناوڕاس، مەزەنەی پەلامارەیل ئەمریکا وەیات وەرپرسەیل رژیم ئیران زیایەو بوود، کە ئەوە بوودە چارەسەری ئەو گەلە کە رشیاسە ناو جادەیل وەمینەی ئاڵشتکردن رژیم، و داواکاری خاسەوکردن ئابوورییان کە تەواوەتی ویران بویە.

 لەی باوەتە، فرانک مسمار مامووستای ئابووری سیاسی و سەرۆک ئەنجومەن سڵاکاری لە زانکۆی ميريلاند، لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: ئەمریکا نزیکە لە ماوەی چەن رووژیگ بەێد لە ئیران، کە دۆناڵد ترەمپ ئی هاز سەربازی گەپە نزیک سنوور ئیران گردەو کردگە، و بیگومان دەێد لە ئیران وەنە ئاوڕویی چوود.

 مسمار وتیش: لە وەختیگ مەزەنەی ئامانجەیل تا رادەی گەورەیگ کریەێد، وەلێ دەرئەنجامی دیار نییە، ئەراوە، ئەگەر ترەمپ بڕیار پالاماردان دا، ئەگەر دەرئەنجامەیل چە بوود؟

مسمار وەڵام پرسیارەگەی خوەی دا کە وت: هیزەیل ئاسمانی و دەریاوانی ئەمریکا گورزەیل سنووردار و هویرد وەبان سەربازگەیل سوپای پاسداران ئیران و یەکەی باسیج و سەکووەیل وەشانن و ئەمارکردن مووشەکەیل بالیستی کەنە ئامانج، بیجگە بەرنامەی ئەتۆمی ئیران، کە وەڕاسیەو رژیم ئیران رمنێد، و ئەرا دیموکراتی راسگانی چوود.

وتیش: سیناریۆی مەنین رژیم وەگەرد راسەوکردن سیاسەتەیلی جویر نموونەی ڤەنزوێلا، کە کار زویوەزوی ئەمریکا بوودە مدوو مەنین رژیم وەلێ وەگەرد راسەوکردن سیاسەتەیلی، واتە مەنین کۆمار ئیسلامی، و یەیش شمارەی گەورەیگ لە ئیرانیەیل وەپی رازی نیین، وەلێ ناچار بوود پشتگیریکردن میلیشیایەیل چەکدار لە گشت خوەرھەڵات ناوڕاس کەمەو بکەێد، و وسانن یا کەمەوکردن بەرنامەی ئەتۆمی و مووشەکی بالیستی، وەگەرد سووکەوکردن کوشتن و بڕین ناڕەزایەیل.

دیاری کرد کە ئی سیناریۆ کەمتر ئەگەر دیرێد  کە کۆمار ئیسلامی ئیران لە هەڵوێست خوەی و نواگیریکردن ئاڵشتکاری واز نیارێد یە ماوەی 47 ساڵە، و دیارە کە نیەتوەنێد ئیرنگە باێد ری خوەی ئاڵشت بکەێد.

مسمار وتیش: رمیان رژیم و ئاڵشتکردنی وە دەسەڵات سەربازی ئەگەر فرەتر دیرێد، هەرچەن رژیم وە ئاشکرا دیارە جەماوەری نییە، و هار شەپوول لەبانیەکیگ لە ناڕەزایەتی وەگەرد ساڵەیلەو زیاتر لاوازی کەێد، وەلێ هیمان دەوڵەت قویلیگ هەس خاوەن دەسەڵات فراوانیگە و بەرژەوەنی وەگەرد مەنین ئی رژیمە دیرێد.

وتیش: مدووە سەرەکی ئەرا شکستهاوردن ناڕەزایەتیەیل تا ئیسە لە رمانن رژیم خوەی نەوین پارچەبوین گەورە لەناو رژیم، لە وەختیگ گەیاکەرەیل دەسەڵات ئامادەن ئەرا وەکارهاوردن زوور و وەحشیانەی بی سنوور ئەرا مەنین لە دەسەڵات، لەناو ئەو ژاوەژاوە لە شوین هەر گورزیگ ئەمریکی، مەزەنە کریەێد بڕەسێد وە حکومڕانی ئیران وەلایەن حکومەتیگ سەربازی هازدار وەلایەن کەسایەتیەیلیگ لە سوپای پاسداران ئیرانی.

مسمار دیاری کرد: دیارە هیزەیل ئیران بەجەر هاز دەریاوانی و ئاسمانی ئەمریکا نیەکەێد، وەلێ هیمان توانای ئەوە دیرێد وە مووشەک بالیستی و درۆنەیل پەلامار سەربازیگەیلیگ ئەمریکی بەێد وە درویژایی دیم عەرەبی لە خەلیج، وەتایبەت لە بەحرەین و قەتەر، وەلێ ئیران توەنێدیش ئەگەر ئەوە بخوازێد، پەلامار بەشیگ لە ژیرخانەیل هەر دەوڵەتیگ بەێد کە دەسی لەناو هەر پەلاماریگ ئەمریکی بوود، جویر ئوردن یا ئیسرائیل.

 وتیش: ئیران توەنێد مین لە خەلیج بکاڵێد، کە چەنای چەنیگ هەڕەشەی دەریاوانی جیهانی دا لە جەنگ ئیران و عراقەو، کە ئیران مین لە ریەیل بارکردن کاڵیە، و مینهەڵگرەیل دەریاوانی شاهی دەسمیەتی دان لە هەڵگردنیان، دیاری کرد کە گەروو هورمز ناوەین عراق و عومان خاڵیگ گرنگە ئەرا تاسانن.

وتیش: رمیان رژیم و دروسبوین ژاوەژاو لە شوینی ئەوە رخدارییگ گەورەس، کە یەکیگە لە هویرکردنەیل سەرەکی لەلای دەوڵەتەیل هاوسا، وەگەرد ئەگەر قومیان جەنگ ناوخوەیی، هەکاتی سوریا و یەمەن و لیبیا.

لەلای خوەییش؛ حەسەن هاشمیان پسپۆڕ سیاسی ئەمریکی لە بنچینەی ئیرانی، دووپات کرد کە رژیم ئیران توانای چەوهەشارەکی لە دانوسەنین وەرد ئەمریکا لەدەسدا، و کاغەزەیل فرەیگ وەدەسیەو نییە وەختیگ چوودە ناو دانوسەنین وەردیان، و واشینتۆن خوازێد وەتەواوی خوەی بەێدە دەس لە باوەت ئەتۆمی و ئۆڕانیۆم، و مووشەک و سیخوڕەیلی و دەسوەردان لە ناوچەگە.

هاشميان وتیش: ئەمریکا خوازێد گەرەنتی لە مافەیل گەل ئیران بوود، لە جیوەجینەکردن کوشتن و بڕین ئی گەلە، و باوەت بڕین ئەنتەرنێت لە مەردم، و باوەتەیلیگ جیاجیا خوازێد ئەرا گەل ئیران مسۆگەر بکەێد، واتە هەر هاتنیگ ئەرا دانوسەنین خوەی وەدەسدان تەواوە، و یەیش رژیم نیەخوازێد بکەێدەی.

هەمیش باس سەرکەفتن گەل ئیران لە رمانن رژیم کرد، دویای ئی کوشتار دویاییە لە ئیران و کوشتارەیل وەرین لە ماوەی 47 ساڵ، تویڕەیی جەماوەری هەس کەفتیەسە شوین رژیم، و نەفرەت لەناو گەل ئیران لە سەرکردایەتی ئی رژیمە هەس، و ئی رژیمە شەرعیەتی لەدەسداگە، و گەلیگ نەیرێد پشتی بگرێد،  و تەنیا نانەزگخوەرەیل لە حزبولڵای لوبنانی و نویەنەرەیلی لە عراق دیرێد.

وتیش: ئی رژیمە رخی لە وازکردن ئەنتەرنێت چوود، چوینکە پەیوەندی ناوەین گەل ئیران واز کەێد، و زانیاری لەناوینیان کلکریەێد، هەمیش رخی چوود لە هاتن جەماوەر ئەرا ناو بازیگایەیل وەرزشی، جویر قەیەغەکردن جەماوەر لە چگن ئەرا تەماشاکردن بازییگ تووپان، واتە ئی رژیمە رخی چوود لە هار گردەوبوینیگ لەناو مەردم، و یەیش بەڵگەس کە رژیم گەل نەیرێد، و رخی چوود لە زیاتر لە 90 ملیۆن ئيراني تویڕە، لە سیاسەتەیل ناو و دەیشت ئی رژیمە، و ئەگەر پالامار سەرکردەیل و عەلی خامەنەئی ریبەریان دریا، و سەرۆکەیل سوپای پاسداران، گەل ئیران هەڵسێد و چوودە ناو بنکەیل دەسەڵات وەزارەتەیل دەوڵەت.

دیاری کرد کە توومارکردن سوپای پاسداران لەناو لیست تیرۆر ئەوروپا، فشار لەبان رژیم ئیران زیایەو کەێد، و شەرعیەت ناودەوڵەتی لەدەسی چوود، کە دەوڵەتەیل ئەوروپی وەیجویرە جویلە کەن، و یەیش هازیگ ترەکە دریەێد وە ئەمریکا، لەباوەت دانوسەنین، ئەراوە گشت ری و دەرەیل لەڕوی ئی رژیمە بەسیانە، و تەنیا رییگ دیرێد رازی بوود وە داواکاریەیل گەل ئیران، و داواکارییەیل ناودەوڵەتی لەباوەت ئەتۆمی و مووشەکی و دویرکەفتن لە دەسوەردان لەناو کاروبار دەوڵەتەیل ناوچەگە، دیاری کرد کە توومارکردن رژیم ئیران لەناو لیست تیرۆر ئەوروپی، گامیگ گەورەس ئەرا قایمکردن هەڵوێست ئەمریکا و پشتگیریکردن پەلاماردان ئی رژیمە.

رۆڵ نێچیرڤان بارزانی سەرۆک هەرێم کوردستان، جویر یاریزانیگ هەرێمی بیناکەر توەنێد وە دیپلۆماتکاری بیدەنگی دەسمیەتی بەێد لە سنووردارکردن گرژییەیل و کەمەوکردن کاریگەریەیل ژاوەژاو لە باکوور خوەرهەڵات سوریا، وەشیوەیگ پاڵپشتی لە رۆڵ هەرێم بکەێد جویر ئەنگەر وزەی ئەمریکی لە سوریای دویای جەنگ، کە وەیجویرە گۆڤار "ناشيوناڵ ئینترێست" ئەمریکی باسی کەێد.

ئەو گۆڤار ئەمریکیە لە راپۆرتیگ کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کرد باس تەقەلایەیل چەسپانن دەسەڵات کرد کە ئەحمەد شەرع سەرۆک سوریا لە دویادویای ساڵ 2024ەو تەقەلا ئەرای کەێد، کە وت: کوردەیل سوریا کە وە "هاوبەشەیل ئەمریکا لە ماوەی دویرودرویژیگ لەڕی هەسەدە لە جەنگ دژوە داعش" ناویان هاورد، ئیرنگە تویش تا بڕوایی تیەن لە بانان یەکخستن سیاسی و ئەمنی خوەیان.

لە دەسنشانکردن ئەرا گرنگی نەفت و گاز لە باکوور خوەرهەڵات سوریا، راپۆرتەگە دیاری کرد کە ئەو ناوچەیلە وەدەس کورد کە وەپی ئویشن رۆژاڤا، بڕیگ لە گرنگترین کێڵگەیل نەفت و گاز لە سوریا هاناویان، و جویر شوینیگ کشتوکاڵی گرنگن، وتیش: هەر یەکلاییکردنیگ سیاسی هەمیشەیی گەرەنتی وەڕیەوبردن ئی سەرچەوەیل ستراتیژیە خوازێد وەشیوەیگ سەربازکاری کەمەو بکەێد، و پشتگیری ئارامی ناوخوەیی بکەێد، و دەسمیەتی بەێد لە ئەوزەڵکردن، لە وەختیگ وەردەوامی نائارامی هەڕەشەی لاوازکردن ریەیل وزەی هەرێمی دەێد، و شکانن ئەوزەڵکردن کەرت تایبەت، و لاوازکردن ئاسایش وزەی ئەمریکا و هاوپەیمانەیلی.

نێچیروان بارزانی و رۆڵ هەرێمیی     

راپۆرتەگە وتیش: ئەو ری وزە کە وە باکوور خوەرهەڵات سوریاو رەد بوود، گرنگی ستراتیژی فراوانتر دیرێد لەوەر نزیکیی لە سیستەم کڕ لویلەیل عراقی کە لە هەرێم کوردستان کار کەن، دیاری کرد کە ئی گریەداینە دەسەڵات ئەمریکی لە هاوپەیمانەیل لە ناوچەگە قایمەو کەێد، لە ناوچەیگ کە هیمان تیکەڵابوین رووسی و ئیرانی لەناویان زاڵە.

 وتیش:  کۆمپانیایل ئەمریکی هەمیش لە کێڵگەیل وزەی نزیک گورجن، واتە نائارامییگ درویژماوە لە سوریا، توەنێد کاریگەری بەدیگ لەبان بەرهەمکاریەیل ئەمریکا و بەرژەوەنیەیل ئابووری فراوانتر بیاشتوود.

لەی چوارچیوە، راپۆرتەگە وت: نێچیروان بارزانی سەرۆک هەرێم کوردستان رۆڵی دیار دەێد جویر کاراییگ هەرێمی بیناکەر توەنێد کە دەسوەردان دیبلۆماسیی دەسمیەتی بەێد لە سنووردارکردن گرژییەیل و هاندان گفتوگۆ براگماتی.

راپۆرت ئەمریکی باس بەشیگ لە رۆڵەیل نێچیرڤان بارزانی کرد لە وەجیهاوردن ئارامی، دیاری کرد کە لە وەرجە ساڵ 2019، بارزانی مقیەتی پەیوەندیەیل کار خاسیگ کرد وەگەرد سەرکردە تورکەیل و خەلیجیەیل،  بیجگە هاوبەشەیل ئەوروپی و ئەمریکی، هەمیش کارکردن وەردەوامی وەگەرد بەغداد دەسمیەتی دا لە ئارامی پەیوەندیەیل ناوەین بەغداد و هەولێر، و قایمکردن بنەڕەتەیل دامەزراوی حکومڕانی سەروەخوەیی کورد لەناو عراق.

 راپۆرتەگە وتیش: وە پشتبەسین وە ئەزموون نێچیرڤان بارزانی جویر قسەکەریگ دیبلۆماسی باوەڕوەپیکریای، توەنێد رۆڵیگ ئاسانکاری گرنگ بڕانێد، لە گاڵداین ئەرا گفتوگۆیگ کە باس رخەیل کوردی سوری بکەێد وەگەرد پاڵپشتیکردن ئارامی هەرێمی فراوانتر.

راپۆرتەگە وتیش: نێچیروان بارزانی پیشوازی لە گەشەیل دوایین کرد، لەناویان دانوەپیداناین دیمەشق وە زوان کوردی جویر زوانیگ نیشتمانی، جویر نشانەیگ ئەرێنی وەرەو تیکەڵابوین نیشتمانی، وەگەرد دووپاتکردن وەردەوامی لەبان مقیەتیکردن کەمینەیل.

راپۆرتەگە وتیش: لە وەختیگ ئەو دانوسەنینە وەردەوامە کە هیزەیل هەسەدە گرێدەو، دەسەڵات نێچیروان بارزانی توەنێد دەسمیەتی بەێد لە ژاوەژاو و پاڵپشتیکردن ریکارەیل دروسکردن بڕوایی لەناوەین هیزەیل ناوخوەیی کارا و دەوڵەت سوریا.

دیبلۆماسی نەرم لە جیای نواگیریکردن ئەمنی 

وەگورەی راپۆرتەگە، رۆڵ دیبلۆماسی بارزانی دەسمیەتی دەێد لە کەمەوکردن دەرفەتەیل هیزەیل دەرەکی ئەرا بەدوەکارهاوردن نائارامی رخداری درویژەوبوین جەنگ لابات سێسویکەی عراقی - سوری - تورکی.

دیاری کرد کە ئی رۆڵە هەمیش دەسمیەتی دەێد لە قایمکردن نەرمی ئابووری هەرێمی و وەگەرد ئامانجەیل ئاسایش نەتەوەیی ئەمریکا لە مەودای دویر گونجێد.

وتیش: پەیوەندیەیل وەردەوام و بیناکەر ئەمریکا وەرد نێچیرڤان بارزانی، توەنێد سنووردار خوازین ئەرا دەسوەردان سەربازی ئەمریکی لە بانان بکەێد، کە ئاسایش وزە لە نواگیریکردن خەێدە دیبلۆماسی ناوخوەیی.

راپۆرتەگە دیاری کرد کە هەرێم کوردستان سەکوویگ ئامادە کەێد کە جیاوازە وە راسگویی ئەرا ئی تەقەلایەیل ناوەنگیریە، وتیش: پەیوەندی خاسی وەرد بەغدا، ژینگەیگ دروس کرد نە ری مەزەنەکردنی هەس پشتگیری ژیرخان ئیسەی بەرهەمکردن وزە و هەناردەکاری کەێد، وەگەرد توانای گەشەپیدان لە بانان.

وتیش: هەرچەن جیۆگرافیای هەرێم کناراوەیل دەریایی نەیرێد، وەلێ هەرێم کوردستان شوینیگ ستراتیژی دیرێد لە چواڕیان بەرژەوەنیەیل هەرێمی، کە جویر ناوچەیگ ناوجیکەرە مقیەتی لە ئارامی کەێد، وتیش؛ هەرێم کوردستان وە سەرکردایەتی نێچیرڤان بارزانی، توانێد دەسمیەتی بەێد لە ریگریکردن لە بەشەوبوین لە سوریا، و مقیەتیکردن سیستەمەیل وزەی هەرێمی.

ئی راپۆرت ئەمریکیە لە کۆتایی ئەوە هاوردە یاد کە ئیدارەی ترەمپ دووپات کرد لە تەقەلایەیل  وەجیهاوردن هەڵمەتەیل ئاشتی کە سوودەیل ئابووری و ئەمنی دیاریگ لە وزە وەجی تیارن، وتیش: بایەسە وەخود براگماتی وەگەرد سوریا رەفتار بکریەێد، و لەڕی بەشداریکردن سەرکردەیل هەرێمی لە خاوەن ئەزموونەیل جویر نێچیرڤان بارزانی، هیلێد ئەمریکا بتوانێد پشتگیری ئەو تەقەلایەیل ئارامیە بکەێد کە رێز لە داینامیکی ناوخوەیی گرن، وەگەرد مقیەتیکردن بەرژەوەنیەیل ستراتیژیی.

وتیش: ئاگربەسی دویایین  وەرد هەسەدە، گامیگە لە چوارچیوەی کاریگ درویژتر، و باس قسەیل تۆم باراک کلکریای تایبەت ئەمریکا کرد کە وت: واشینتۆن و دیمەشق تەقەلا دەن زویوەزوی جویلە بکریەێد ئەرا بەرهەمکاری و ئەوزەڵکردن لە سوریای نوویگ وەبی سزایەیل.

راپۆرتەگە رەسیە پایان کە وت: لەڕی دیبلۆماسی وریا، و هاوبەشە هەریمیەیل باوەڕوەپکریای، ئەمریکا ئامرازەیل پاڵپشتیکردن ئارامی لە سوریا دیرێد وەگەرد تەواوبوین رۆڵ سەربازیی.

هەر جاریگ حکومەتەیل لە عراق ئاڵشت بوون، پرۆسەگە تەنیا لە سفرەو دەسوەپی کەێد، ئەو "نەخشەڕیە" کە حکومەت وەرین پەرە وەپی داگە، لە خود دەوڵەت هاتگە، ئەو بڕیارەیلە کە ئیرنگە پەسەن کریەن سوو  هەڵوەشیەنەو، یا دووارە نووڕستن هەمەلایەنە، مەرج نییە لەوەر ئەوە کە نایاساییان چەسپیاس، بەڵکم لەوەر ئەوە کە "مەزاج" سیاسی ئاڵشت بویە، و لەوەر ئەوە ناوەگەی لە نویسینگەی سەرۆکوەزیرەیل وەگەردیا ئاڵشت بویە.

وەگەرد زیایبوین گفتوگۆ لە چوارچیوەی هەماهەنگی لەبان سەردەم دویای محمد شیاع سودانی، ئی هەڵسوبنیشە زیاتر ئاشکراوە بویە، یەیش دویای قسەیل ناو هاوپەیمان دەوڵەت یاسا لەباوەت هەڵوەشانن بڕیارەیل ئیسەی حکومەت ئەگەر نووری مالیکی گلەو بخوەێد ئەرا پۆست سەرۆک وەزیرەیل، یەیش گامیگە کە وە خود شیوە لە ساڵ 2022 دووارە بویە وەختیگ حکومەت سودانی رای وەو بڕیارەیلە ئاشکرا کرد کە لەلایەن حکومەت مستەفا کازمی دەرچوین.

ناوەین ئەو راسەوکردنە کە بویەسە دروشمیگ، و ئەو رماننە کە شوین خوەی لەبان پڕۆژەیل و ئیدارە و ئارامی فەرمانبەری و دارایی وەجی هیلێد، هاوکیشەی نوویگ لەناو دەوڵەت دەرچوود، کە گەرەنتی ئەرا هیچ بڕیاریگ نییە کە لە تەمەن ئەو حکومەتە زیاتر بوود کە دەریکردیە.

کە لە وڵاتیگ قەیرانەیل لەناوی زیاتر لە چارەسەریەیل کەڵەکە بوون، ئی بازنە بوودە ناونیشانیگ چەسپیاگ ئەرا دەسکردن ژاوەژاو ئیداری، کە لەناوی دەوڵەت وە فامستن تانە وەڕیەو چوود نەک وە کەڵەکەبوین. 

 ئی زەنجیرە لە پویچەڵکردن وەکار هاوریا ئەرا وەجیهاوردن ئامانجەیلیگ تایبەت وەلایەن سەرۆک حکومەتەیل، وە جیوەجیکردن ئی ریکارە جویر دەسپیچگ ئەرا رەسانن پەیامەیل وە رای گشتی کە ئەو بڕیارەیل وەرینە راس نەوینە، هەرچەن کاریگەری لەبان شیوەی کارکردن دەوڵەت بیاشتوود، کە لەلاییگ ترەک نشان کەێد کە هیچ بڕیاریگ یا پڕۆژەیگ وەردەوام نییە، و هەر حکومەتیگ باێد سەرلەنوو دەسوەپی کەێد، واتە رمانن و بیناسازی نەک وە فامستن کەڵەکەبوین، تا دی هیچ پیشکەفتنیگ لە وڵاتەگە نیەوود.

"ئاژاوەی ئیداری"

غازی فەیسەڵ، شرۆڤەکار سیاسی و دیپلۆماتکاری وەرین، ئی گامەیلە وە "ڕەفتار رخدار و ئاژاوەی سیاسی و ئیداری لەناو حکومەتە یەک لە دویای یەکەیل عراق" دادە قەڵەم.

وەقسەی فەیسەڵ، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: وەختیگ کابینەی حکومەت لە هەر حکومەتیگ بڕیار دەێد، بڕیارە ئەو بڕیارە وەگەرد دەستوور و ئەو بەرنامە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییە بگونجێد کە پەرلەمان و لایەنە سیاسییەیل پەسەنی کەن.

وتیش: "ئەو ریکارەیلە ئەرا نمونە لە سەردەم سودانی وە ئاگاداری و هەماهەنگی هاوپەیمان ئیدارەی دەوڵەتیش ئەنجامدریانە کە حکومەتەگەی دروس کردگە، بیجگە لەوەیش ئەگەر حکومەت بڕیار بەێد یا سیاسەتیگ بنەێد کە پێچەوانەی دەستوور یا بەرنامەی حکومەت بوود، بایەسە پەرلەمان لەو وەختە ناڕەزایەتی نشان بەێد، و ریگری بکەێدر بەڵام ئەگەر هیچ ناڕەزایەتییگ لەلایەن پەرلەمانەو نەوی، و ئەگەر حکومەت بڕیار بەێد یان سیاسەتیگ بنەێد کە پێچەوانەی دەستوور یا بەرنامەی ئیدارەی دەوڵەت، یا دەسەی هەماهەنگی نەوود، ئەوە هیچ کێشەیگ نەیرێد و ناڕەزایەتیەگەیش نادروسە.

لە باوەت ئامانج ئەوە ئاڵشت بوود، و وەگشتی لەی گامەیلە لە دوو حکومەتەو، فەیسەڵ ئاشکرا کەێد کە "ئی مۆدێلە لە ناڕەزایەتی و شیوانن و ئاڵشتکاریە وەدڵنیاییەو هەر دەرفەتیگ راسگانی ئەرا دەسپێشخەری و گەشەپیدان وڵات لەبار بەێد، وەتایبەتی هەڵوەشانن و وسانن پڕۆژەیل و دەسکردن وە پڕۆژەی نوو، و دانیشتنەیل پەرلەمانیش کۆتاییان تیەێد و وڵات وەدەس لاتی و ورسگی و نەخوەنەواری و قەیرانە گەورەیل ناڵێد."

پرسیاریش کەێد کە ئی کارە فرە زەردبەخشە وە دەوڵەت، خو حکومەت لە حزبیگ سۆسیالیست نەهاتگە و ئیەکە لە شوینی لیبرالیزمە، کە سەرۆک وەزیرەیل هەر لە خود چوارچیوەی هەماهەنگی هاتگە و هەر خود نووڕین و مەکتەو سێ سیاسی ئیسلامیە دەعوەس، واتە دی لەبان کی تانە دەێد؟". 

نمونەیگ نشان دەێد: لەو دەوڵەتەیل ترەک، جویر ئەمریکا، هاتێ حزب کۆماری بڕەسێدە دەسەڵات، تانە لەبان چشتیگ دەێد جویر کورتاژ یا بیمەی تەندروسی، کە بەشیگە لە سیاسەت حزب دیموکراتی، و وەختیگ دیموکراتی تیەێد تانە وە باوەتەیلیگ ترەک دەێد جویر کووچبەرەیل، وەلێ لە عراق وەیجویرە نییە.

ئیبتسام هیلالی خانمە پەرلەمانتار لە فراکسیۆن دەوڵەت یاسا ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دووپات کرد کە نووری مالیکی سەرۆک هاوپەیمان دەوڵەت یاسا بوودە سەرۆک هاتگ دەوڵەت، ئەوەسا گشت بڕیارەیل حکومەت وەڕیەوبردن کارەیل محمد شیاع سودانی پویچەڵ کەێد.

وتیش: ئەو. بڕیارەیلە کە لە حکومەت و سەروک ئەنجومەن وەزیرەیل کە دەسەڵاتی تەواو بویە دەرچگن گشتی نایاسایین، و مالیکی ئەوەسا بوودە سەرۆک حکومەت هاتگ، و ئەوەسا لە یەکەمین دانیشتنی بڕیار کۆتایی وە گشت بڕیارەیل حکومەت وەڕیەوبردن کارەیل دەێد، لەناویان بڕیار باجەیل و باجەیل گومرگی نادروس، بیجگە بڕیار وسانن پشوو و کلکردن خوەنەواری و گواستنەوەی فەرمانبەرەیل.

وەرانوەر ئەوە، وەختیگ سودانی لە ساڵ     2022، روسیا پۆستەگەی، لە یەکەمین بڕیارەیلی دووارە نووڕستن و پویچەڵکردن بڕیارەیل حکومەت کازمی لە وەخت وەڕیەوبردن کارەیل بوی کە فرەیان پویچەڵ کرد.

"بڕیارەیل بی گەرەنتی" 

ئی نۆرمەی نووە، وەقسەی گوتەی شرۆڤەکار سیاسی، موجاشع تمیمی، "نوێنەرایەتی چاکسازی نیەکەێد، بەڵکم نەوین پلان ستراتیژی و لاوازی دەوڵەت جویر دامەزراوەیگ سەروەخوەی لە تاک و لایەنەیل ئاشکرا کەێد". تمیمی لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: "بەیاننامەی ئی دویایی ئیبتیسام هیلالی ئەندام هاوپەیمان دەوڵەت یاسا، لەباوەت وەدویاچگن ئەرا گشت ئەو بڕیارەیلە کە حکومەتەگەی محمد شیاع سودانی دریانە ئەگەر نووری مالیکی گلەو بخوەێد، ئیستسنایگ نییە بەڵکم درویژیگە لە ریڕەوی دووارەوبوی، کە سودانی خوەییش هەر ئەو کارە کرد وەختیگ دویای مستەفا کازمی دەسەڵات گردە دەس".

حکومەتەگەی کازمی و ئەنجامەگەی هەر یەکە: بڕیارەیل وەبی هیچ گەرەنتییگ وەردەوامی، سیاسەت گشتی وەبی یادەوەری دامەزراوەیی و دەوڵەتیک کە وە لۆژیک لەناوچگن و ئاوەدانکردن وەڕیەو بوریەێد، وە کەڵەکەبوین."

وتیش: "یە کێبڕکێی سیاسی ئاسایی نییە، بەڵکم هەڵوەشانن سیستماتیگ چەمکی دەوڵەتە، کە بڕیارەیل بوونە ئامراز ململانێ، نەک ئامراز حوکمڕانی، تا پابەندبوینیگ ناوەین حکومەتەیل وە سیاسەتە گشتییەیل نیەمینێد، ئاژاوەگیری جویر دەسەڵاتێک مینێدەو".

ئیرنگە مالیکی فرەترین ئەگەر کاندیدە کە لەلایەن چوارچیوەی هەماهەنگییەو جویر سەرۆک حکومەت، دویای ئەوەگ سودانی کاندیدبوینی کیشادەو، وەپەی هاوپەیمان ئاوەدانکردن و گەشەپیدان.

تا ئیسە، مالکی کاندیدیگ فەرمی پیشکەش نەکرد، کە هیمان بەشیگ لە لایەنەیل چوارچیوە  "ڤیتۆ" لەبانی دیرن دیارترینیان عەمار حەکیم سەرۆک رەوت حیکمە، وەگەرد مەرجعیەی ئاینی کە پشتگیری لە هیچ گامیگ نەکرد، بەڵکم دووپات کرد نە پەیوەندی وە دروسکردن حکومەت نەیرێد.  

لەڕوی یاسا: چارەسەری نەیرێد

ئی قەیرانەیلە ناوەین حکومەتەیل لەشوینیەک، لایەن یاساییش دیرن، کە عەقیل عوکی پسپۆڕ یاسایی ئویشێد: پویچەڵکردن بڕیارەیل حکومەت وەرین لەلایەن حکومەت نوو، رییگ هەڵەس، کە لە سەرەتاوە و ئامانجگردنە نەک بەرژەوەنی گشتی، کە سیستەم وەڕیەوبردن دەوڵەت وە تەواوکردن کار ئەوەکەس، وەلێ یانە خوازن پەیامیگ کلبکەن کە بڕیارەیل وەرین نادروس بوینە و من لەوە خاسترم.

 عوكی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دووپات کەێد کە سیستەم دامەزراوەیل لە گشت جیهان پشت وە یاسایەیلیگ بەسێد کە مسۆگەر بکەن بڕیارەیل لە بەرژەوەنی جادە و دەوڵەت کارا بوون و شوین و پایەی خوەیان داشتوون، و یەیش لە عراق وەپی کار نەکریاس، و نە لەناو دەستوور هەس نەیش لە گشت یاسایەیل.

 ئویشێدیش؛ ئەرا نمونە، بڕیارەیلیگ هەن لە ئەنجومەن شووڕش بەعس تا ئیسە کار وەپییان کریەێد، لەوەر ئەوە چارەسەر کێشەیلیگ کردنە و بۆشاییەیل یاسا پڕەو کردنە،  هەرچەن زیاتر لە 20 ساڵ وەبان رمیان رژیم رەد بویە، هیمان کار کەن. 

دووپاتیش کەێد کە ئی باوەتە  لەڕوی سیاسیەو نادروسە، و ئیرنگە چارەسەری نەیرێد، کە وەگورەی ریڕەوی دەستووری و یاسایی ری هەس هەر بڕیاریگ بیلێد یا لاوەێد، و هیچ دەقیگ یاسایی نیە قەیەغەی ئەوە بکەێد.

پاوڵۆ ڤان شیراک سەروک پەیمانگەی سیاسەتەیل جیهانی، وە دویر زانست کە دۆناڵد ترەمپ سەرۆک ئەمریکا هەر جویر تەماشاکەر بووسێد وەرانەور ناڕەزایەتیەیل لە ئیران، و مەزەنەی گورزیگ سەربازی ئەمریکی کرد وەبان شوینەیل "ناسک" لەناو ئیران، هەرچەن ئاگادار کریەێد لە رخدارەیل کاردانەوەی تووڵەسەنین کە شایەت وە سەربازگەیل ئەمریکا لە عراق خەلیج بڕەسێد.

 ڤان شیراک ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وتیش: وەرجەیە ترەمپ ئاگادار رژیم لە تەهران کرد کە ئەمریکا ئەوەسا ریکارەیلیگ جیوەجی کەێد ئەگەر وە زبری وەڵام ناڕەزایەیل بەێدەو.

وتیش: ئیمە وە ئاشکرا دوینیمن کە هیزەیل ئەمنی ئیران مەردم کوشن و بڕن و گرن، ئەراوە دویر نییە ئەگەر ترەمپ بویشێد: ئاگاداردان کردم و کار خوەدان کردین، ئیرنگە منیش کەفمە جویلە.

بانک ئامانجەیل

لەباوەت سروشت وەڵامدان ئەمریکی، ئەو پسپۆڕە دیاری کرد کە ئیدارەی ئەمریکی هاتێ تەقەلا بەێد پەلامار ئامانجەیل ناسک بەێد، جویر دامەزراوەیل سەربازی، و کارخانەیل، و بارەگایل سوپای پاسداران ئیران.

  وتیش: شایەت واشینتۆن پەلامار دامەزراوەیل نەفتی و ئەمارەیل نەفت بەێد تا رژیمەگە لاوازەو بکەێد، وەلێ سەختیگە کەفێدە هەڵچانن ئامانجەیلیگ زەرەد گەورەیگ لەناو مەدەنیەیل لەلی نەکەفێدەو، چوینکە پەلاماردان جادەیل پڕ لە مەردم هاتی بوودە کاریگ شیتانە.

وتیش: پرسیار گرنگ ئەوەسە کە ئایا گورزیگ شیوەیی بوود ئەرا نمایشکاری جویر جارانی، یا گورزیگ وە نیاز رەسانن زەرەد گەورەیگ وە رژیم ئەرا ئاسانکردن یاخیبوین راسگانی؟، وتیش: ئاسان نییە بزانێد چە هاناو سەر ئیدارەگە لەی مەوقە، وەلێ هەڵوژەیل فرەن.

  ڤان شیراک وتیش: ئاسان نییە مەزەنەی رەفتارەیل سەرۆک ئەمریکا بکریەێد، کە ترەمپ کەسایەتییگە مەزەنە نیەکریەێد، جاروبار هەڕەشە دەێد و جیوەجی نیەکەێدر جویر ئەوەک وەرد پۆتین و ئۆکرانیا کرد وەختیگ دەرفەت دا و هیچیگ نەوی.

رخداری لە عراق و ناوچەگە 

ڤان شیراک هەمیش ئاگاداری کرد لە کاردانەوەی هەر پەلاماریگ ئەمریکی وەبان ناوچەگە، کە رژیم ئیران وە ئاشکرا وتیە وەڵآم دەێد وەبان ئامانجەیل سەربازی ئەمریکی، لە سای بویین سەربازگەیل ئەمریکا لە عراق و سوریا و قەتەر و بەحرەین.

لە کۆتایی وتیش: ئیران ئیرنگە هاز نەیرێد، وەلێ خوەی یا جنیشینەیلی هاتێ پەنا بوەن وە پەلاماردان لەی ناوچەیلە، لەبان ئەوەیش ناتوانم کردەوەی سەربازی ئەمریکی وە هەر شیوەیگ وە دویر بزانم.

رویداوەیل زویوەزوی لە ناوچەگە، وەتایبەت لەناو ئیران لە ژاوەژاو ناو و زوورەیل دەیشت، باڵە چەکدارەیل عراق خەنە ناو تاقیکردنیگ ناسک، کە پەیمانەیل باوەڕی وەگەرد هویرەیل سیاسی و ئەمنی تیکەڵا کەن، لەسای باسکردن لە ئەگەر جەنگ هەرێمی و کاریگەریی لەبان ناو عراق.

لەناوەین توومەتکردن ئەمریکی وە ئیران و وەکارهاوردن میلیشیایەیل دەرەکی ئەرا کوشتن و بڕین ناڕەزایەیل، و راپۆرتەیل راگەیانن باس جموجویل رەدکرن سنوور کەن، میلیشیایەیل عراق مینەی هەڵوێستیگ هاوسەنگانە کەن چەوی وە تایبەتمەنی مەیدان ناوخوەیی بوود، و وڵاتەگە لە جەنگەیل وازیگ دەبێ بخەێد، لەبان زوورکردن ناودەوڵەتی ئەرا کۆتاییهاوردن وە باڵە چەکدارەیل دەیشت چوارچیوەی فەرمی دەوڵەت.

چارەنویسگ یەکلاییکەر      

لەی باوەتە، رەمەزان بەدران شرۆڤەکار لە پرس سیاسی دوینێد کە هەڵوێست باڵە چەکدارەیل لە عراق دەسپاچە و ئاڵووزە، لە سای کاریگەریەیل سیمای هەرێمی وەتایبەت لەناو ئیران، کە پرسیار لەبان بانان ئەو پەیوەندی باوەڕی و ستراتیژیە دروس کەێد کە ئی میلیشیایەیلە وە دەوڵەت عراق بەسێدەو.

بەدران  ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: میلیشیایەیل خوەیان لە نوای پرسیارەیلیگ چارەنوسی دویننەو، پەیوەندی وە بانان ئیران دیرن و چوین لەبان خوەیان شکێدەو، بیجگە فشارە زیایەیل ئەمریکا ئەرا پویچەڵکردن ئی میلیشیایەیلە لەناو دەوڵەت کە خەێدەیانە نوای ئەگەرەیل یەکلاییکەر.

وتیش: شایەت ئی میلیشیایەیلە بخوازن وەگەرد دەوڵەت عراق تیکەڵا بوون و بەشیگ نووڕن زوو بڕ دەسەڵاتیە کە لەناو دەوڵەت کەڵەکە بویە ئەرایان و بەرژەوەنەیل ئابووری و سیاسییان کە پەیوەندی وە داشتن چەک دیرن، کە ئایا وازهاوردن لە چەک ئەو دەسەڵاتە ئەرایان هیلێد یا کەمیەو کەێد.

سەروەری و سنوور  

لەلای خوەییش، حسێن شیحانی ئەندام مەکتەب سیاسی بزووتنەوەی "سادقون" ئویشێد: هەڵوێست میلیشیایەیل لە عراق لە چەسپیاگەیل ئاشکرا دەرچوود، لە نوایان پابەندبوین وە رینمایەیل مەرجعیەی ئاینی باڵا، و رێککەفتن وەگەرد بڕیارەیل دەوڵەت عراق لە جەنگ و ئاشتی.

شیحانی لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دووپات کەێد کە باڵە چەکدارەیل وە کاردانەوە جویلە نیەکەنو نیەخوازن ئەزموونەیل هەرێمی چاپ بکەن جویر یەمەن یا شوینیگ ترەک، لەوەر تایبەتمەنی عراق و گرنگی مقیەتیکردن سەروەری و نەیلن وڵات بوودە مەیدان یەکلاییکردن تووڵەسەنین.

وتیش: هەر قسەیگ لەبان جەنگ یا رویوەڕویبوین لە چوارچیوەی سەروەریی دەوڵەت جیاوە نیەوود، وەگەرد بویین کڕەیل سووریگ دەرچگن لەلییان نییە ئەگەر عراق یا ناسنامەی یا سامانەیل نیشتمانیی کەفتنە وەر پەلامار، کە ئەرک شەرعی و نیشتمانی وەرگریکردن چەسپنێد.

شيحانی دووپاتیش کەێد میلیشیایەیل رازی نیین وە هەر پەلاماریگ وەبان دەوڵەتیگ هاوسا لەناویان ئیران، هەمیش رازی نییە ناوچەگە بکیشیەێد وەرەو ناو جەنگەیل بیخود، دووپاتیش کرد کە عراق خوازێد بوودە دەوڵەتیگ هاوسەنگی نەک مەیدان جەنگ، وەگەرد هەڵگردن مافی لە وەرگریکردن لە خوەی ئەگەر جەنگ چەسپیا.

  عراق و ئیران 

لەلای خوەییش، هادی ساعدی سەرکردە لە بزووتنەوەی عەسائیب ئەهل حەق، دوینێد کە سیاسەت ئەمریکی کە لەبان پەلاماردان ناوچەگە وسیاس هیلێد گشتی بچنە ناو جەنگ، وەلێ لە خود وەختەگە دووپات کەێد کە حکومەت ئیران تاوانی بەجەرکردن شیواشیو ناوخوەیی و نواگیریکردن هەر پەلاماریگ دەرەکی دیرێد وەپەی ئەزموونەیل وەرین و توانایەیل سەربازی پیشکەفتگ.

ساعدی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وتیش: باڵەیل وەرخودان پڕۆژەی سەرکییان وەرگریکردنە لە عراق و پیکاتەیلی، هەرچەن پەیوەندی باوەڕی و ستراتیژی وە کۆمار ئیسلامی دیرن، وەلێ لە گوزەشتە نەویە بەشیگ لە سیستەم نواگیریکردن ئیران مەگەر گرنگ بوود.

وتیش: پشتگیریکردن باڵەیل لەلایەن ئیران هەر وەخاتر مقیەتیکردن عراق و سەروەریی بویە، دووپاتیش کرد کە ئەوەگ لەناو ئیران رویدەێد دەسوەردان باڵەیل نیەخوازێد، تا تەهران توانای مقیەتیکردن خوەی دیرێد، وتیش: هەر ئاڵشابوینیگ لەی ریڕەویە لەبان ئەوە وسێد ئەگەر رخباری بوودە هەڕەشەیگ وەبان عراق.

توومەتەیل ناودەوڵەتی 

ئی هەڵوێستەیلە لە وەختیگ تیەێد وەزارەت دەیشت ئەمریکا، رووژ شەممەی توومەتبار ئیران کرد کە میلیشیایەیل عراقی و لوبنانی وەکار تیارێد ئەرا کوشتن و بڕین ناڕەزایەیل ناو وڵات، و باس نیگەرانیی کرد وەرانەور ئەو راپۆرتەیلە کە باس پەنابردن ئیران کەن وە هیزەیلیگ جینشین لەنوای خوەینشاندەرەیل.

 ئەو زانیاریەیلە کە چشتیگ فەرمی لەلییان نییە لە بەغدا یا تەهران، جی مشتومڕیگ فراوانە، لە سای ئەوە کە هیچ لە سەرکردەی باڵە چەکدارەیل باس نەکردنە کە دەسوەردان لەو کارە لەناو ئیران نەکردنە.

 لە چین فشارەیل ناودڵەتی، دۆناڵد ترەمپ سەرۆک ئەمریکا چەن جاریگ هەڕەشەی دەسوەردان دا ئەرا نواگیریکردن کوشتن و بڕین ناڕەزایەیل ناو ئیران، کە رووژ جمعە، دووارە هوشداری دا وە سەرکردایەتی ئیران لە وەکارهاوردن تونوتیژی، کە وت: تەقە نەکەن، چوینکە ئیمەیش تەقە کەیمن.

رەهەند هەرێمی 

لە ئاست هەرێمی، عەمید عەبدولغەنی زوبەیدی سەرکردەی سەربازی لە کۆمەڵەی ئەنسارولڵای یەمەنی (حووسی) هوشداری لە رخباری رەوشەگە دەێد، دووپاتیش کرد کە ناوچەگە کەفتیەسە شیوەیگ نیمچە سویەر، و هەر دەسوەردانیگ وەبان ئیران یا دەوڵەتەیل وەرخودان کاردانەوەی سەختیگ دوینێد، کە کاریگەریی رەسێدە هەرێم و جیهان.

زوبەیدی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وتیش: ئمڕوو سەنعا دەوڵەتیگە، نەک هەر باڵەیل چەکدار، و هەر گەشەیگ سەربازی یا سیاسی گەورەیگ هیلێد لایەنەیل وەرخودان دەسوەردان بکەن، هەکاتی ئۆپراسیۆن "توفان ئەقسا"، هوشدارییش دا لە هەر ئاڵشکارییگ لە هاوسەنگی هیزەیل شایەت جەنگ فراوانیگ دروس بکەێد.

ئی ئاگاداریە وەگەرد رخباری و مەزەنەیل بانان باڵە چەکدارەیل لە عراق تیەێد، لەناو فشارەیل ناودڵەتی زیاییگ تەنیا ری ئەرا کەمەوکردن دەسەڵات ئی هیزەیلە هیشت یا چەسپانن دووارە رێکخستن گشتگیر چەکیان، چ وە تیکەڵابوین لەناو دامودەزگایەیل فەرمی یا وازهاوردن تەواوەتی لە کارەیل سەربازی.

   محمد شیاع سودانی سەرۆک وەزیرەیل لە رووژ یەکشەممەی گوزەشتە دووپات کرد کە ئیسرائیل تەقەلا دا پای عراق ئەرا ناو جەنگ بکیشێد و پەلاماری بەێد لە رویداوەیل 7 تشرین یەکەم 2023 و لە دویای ئەوەیش، ئەرا جیوەجیکردن پلانەیلی، وتیش: عراق هازدار خاسەوبوی سان بنەڕەتیە لە ئارامی ناوچەگە.

   یە چەن مانگیگە ئەمریکا وەشیوەی تیژیگ زوور لە حکومەت عراق کەێد کۆتایی وە دەوران باڵە چەکدارەیل بارێد و چەکیان بکەفێدە دەس دەوڵەت وە تەنیا، و مەرجیش کرد ئی باڵەیلە لە حکومەت نوو بەشداری نەکەن. وەتایبەت دویای وەرگردن شمارەی کورسەیل پەرلەمانی فرەیگ.

دویای تەنیا سێ رووژ لە هاتن ساڵ نوو 2026، نەخشەی ژاوەژاو هەرێمی و ناودڵەتی دیار دا چماێ وەشیوەیگ زویوەزوی جویلە کەێد، وەگەرد رویداوەیل ڤەنزوێلا، و خەسەوکردن گورزەیل ئاسمانی سعودیە لە یەمەن، و وەردەوامی ناڕەزایەتیەیل لە ئیران، وەگەرد وەردەوەردەی سیاسی و سەربازی وازیگ لە چەن شوینیگ.

   ئی جموجویلە نە وە یەک وەختەو پرسیاریگ قویل هاوردە کە ئایا ناوچەگە لە لیو سەردەم نوویگ لە جەنگ وسیاس، کە لە ئامرازەیلی جیاوازە وەلێ رخدارایی لە جارانی کەمتر نییە.

  چەودیاریکەرەیل نووڕن کە ئی رویداوەیلە لە ماوەی کوڵیگ لە ئاڵشتبوینەیل فراوانتر لە سیاسەت ناودوڵەتی جیاوە نیەکریەێد، کە هیزە گەورەیل لە وەردەمیان ئەمریکا، روی وەرەو دووارە یەکەوخستن پرسەیل جەنگ کەن، وەشیوەیگ نا ئاسایی، کە ژاوەژاو ناوخوەیی و جەنگەیل وە جینشینی و زوورهاوردن ئابووری و سیاسیی گرێدەو، کە رخباری دروس کەێد لەوە کە عراق بوودە یەکیگ لە شوینەیل ئەرا ئی دیاردەیل کەڵافەبویە.

ژاوەژاو بەرنامەدار

ئاسف مولحم وەڕیەوبەر ناوەند "جی ئێس ئێم" ئەرا تۆێژینەوە لە مۆسکۆ، ئی رویداوەیلە کەفێدە چوارچیوەیگ فراوانتر، کە هەر یەک لەی شیوەیلە، چ لە ئیران یا لوبنان یا غەززە یا یەمەن یا هەر ناوچەیگ لە جیهان، کەفتنەسە ژاوەژاویگ کە مدووەیل خوەیان دیرن، وەلێ ئەوەک سیاسەت جیهان رانێد و کشت چشتیگ وەدەس خوەیە ئەمریکاس.

مولحم ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وتیش: ژاوەژاو دەسمیەتی دەوڵەتەیل دەێد وەتایبەت ئەمریکا، ئەرا دەسوەردان و وەدەسهاوردن خەڵاتەیل وە رەفتار چزداین، دیاری کرد کە ناڕەزایەتیەیل ئابووری لە ئیران ئەرا نموونە، هیلێد دەوڵەتەیل خوەرئاوا بویشن رژیم دیموکراتی نییە و ئەرا حکومڕانی خاس نییە، و تەقەلای چزدان تەهران وەڕی دامەزراوەیل نەتەوەیی و ناودەوڵەتی.

    وتیش: نەوین ئارامی لە یەمەن و لوبنان و سوریا دەر لەنوای دەسوەردان دەوڵەتەیل خوەرئاوا لە کاروبار ئی دەوڵەتەیلە واز کەێد، و وەکارهاوردن ناکۆکیەیل سیاسییان، تەم هەر ئەرا سوودگردن لە سامانەیلیان، وەلێ هەمیش ئەرا دویرخستن رووسیا و چین لەلییان.

جەنگەیل وە جینشینی 

لەلای خوەییش، مامووستای هویر سەهیۆنی لە زانکۆی ئەسکەندەریە، ئەحمەد فوئاد ئەنوەر ئویشێد: رویداوەیل ئمڕوو دووارە دروسکردن چاپ نوویگە لە جەنگەیل وە جینشینی، دیاری کرد کە جەنگەیل دی رویوەڕوی نییە، وەلێ بویەسە جەنگ  پشتپەردە.

ئەنوەر لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز هوشداری دەێد 

کە پرس عراقی شایەت وەڕی مشتومڕ ناوخوەیی واز بکریەێد هەکاتی یەمەن و سودان، و هەر وەو شیوە کە لایەن ئیسرائیلی پشت وەپی بەسێد لە غەززە و لوبنان، دووپاتیش کرد کە ئی پرسەیلە کاغەزەیل وەردەسن   چۆنە ناو دانوسەنین ناوەین لایەنەیل دەوڵەتی گەورە.

قۆناغ نوویگ

ئەشرەف عەکە پسپۆڕ لە پەیوەندیەیل ناودەوڵەتی لە رامەلڵا، دویرترەک لەوە چوود، کە رویداوەیل وە نشانەیگ ئاشکرا زانێد ئەرا قۆناغ هەرێمی نوویگ، و عراق ئامانجە لە چوارچیوەی گیرهاوردن ئیران و ناوچەگە و کوشتن هەر پڕۆژەیج لەڕوی رەفتار ئەمریکی - ئیسرائیلی - خوەرئاوایی بووسێد.

 عەکە ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وتیش: لەیەک چەکانن هاتگ نزیکەو بویە لەور کردەوەیل ئەمریکا و ئیسرائیل لە جیهان، وتیش: پرۆسەی سەهیۆ- ئەمریکی دیارە وەرانەور زاڵبوین و داگیرکاری و تاڵانکردن سامانەیل گەل و دەوڵەتەیل.

  وەقسەی ئەو، خوەرھەڵات ناوڕاس زیاتر کەفێدە ناو ئی قۆناغە لەسای ئەو رێککەفتنەیلە کە دیارە ناوەین دەوڵەتە گەورەیل لە سیستەم ناودەوڵەتی کریەن، و ری وەی ریکارەیل و پەلامارەیلە دەن.

پرسەیل دویاخریای 

ئەحمەد یاسری، سەرۆک ناوەند عەرەبی ئوسترالی ئەرا تۆێژینەوەیل ستراتیژی، لەناوەین گەشەیل ئیسە و سەردەم سیاسی گریە دەێد، کە وت: ئی کارەیلە گشتی دویا خریانە ئەرا ساڵ 2026.

یاسری ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کەێد کە رویداوەیل یەمەن شیویان بەڵەیدەر ئامانج و بەرژەوەنیەیل ناوەین ئیمارات و سعودیە نشان دەێد، و خوەینشاندان لە ئیران جزیر فشاریگە لە ناوەو ئەرا ئامادەکردن وەئامانجگردن لە دەیشتەو، و ڤەنزوێلا ئەویش چگە ناو هاوکیشەی ئەمریکی، کە جویر ئاڵشتکاریە.

پەیامەیل ئەرا عراق 

هەرلیوا، دکتۆر عیسام فەیلی مامووستای زانستەیل سیاسی لە زانکۆی موستەنسریە دوینێد کە نووڕین ئەمریکی نوویگ هەس ئەرا لەناوبردن هەر چشتیگ نیگەرانی بکەێد، چ لە ڤەنزوێلا یا لە ئیران، دووپاتیش کرد کە واشینتۆن چەن رەفتاریگ وەکار تیارێد وەلێ یەک دەرئەنجامە.

فەیلی لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وتیش: دەسوەردان لە ڤەنزوێلا سەربازی بوی، و لە ئیران وە جویلەدان جادەس، وتیش: شایەت ئەمریکا خوەی دەسبەێدە وەر یا وە هاوپەیمانەیلیر لەناویان ئیسرائیل، کە ئامادەکاری ئەرا پەلاماریگ جیاواز کەێد لە ئیران، لەناو قسەوباسیگ کە جەنگ دوانزە رووژەگە سەرتایگ بوی.

 لە باوەت عراق فەیلی دووپات کەێد کە پەیامەیل ساڤایا کلکریای ئەمریکا ئاشکرا بوین ئەرا باڵە چەکدارەیل و سیاسەتمەدارەیل، کە بیچەککردن و دژە گەندەڵی و نەیشتن دەسوەردان دەرەکی لە پرس عراقی لەناویان بوی، و ئی پەیامەیلە جویر ئەوە بوین وەرجە دەسوەردان لە ڤەنزوێلا، هوشداری دا کە هیچ ناوچەیگ لە پەلامار ئەمریکا دویر نییە.

وتیش: راگەیانن دەسگیرکردن سەرۆک ڤەنزوێلا و ژنەگەی پەیامیگ هەڵگرێد ئەرا گشت ئەو سەرۆک و دەوڵەتەیلە کە لەڕوی بەرژەوەنیەیل ئەمریکا وسیەن، کە ئویشێد ناوچەگە کەفتیەسە کەنار پەلامارەیل گەورە، و هەر دەنگیگ لەوە رازی نیەوود هاتێ بکەفێدە ئەو چارەنویسە.

 دویای دەسگیر سەرۆک ڤەنزوێلا، بیت هیگیست وەزیر جەنگ ئەمریکا وت: ئەمریکا توانێد ئیرادەی خوەی لە هەر شوینیگ و لە هەر وەختیگ بچەسپنێد، وتیش: مادورۆ دەرفەت وەپی دریا جویر ئەو دەرفەتە کە وە ئیران دریا، تا دەرفەت گوما بوی.

رووژنامەی "زا ناشيوناڵ" بەریتانی، رووشنایی خستنە یان دیاردەی چین ناوڕاس کە لە عراق زیایەو بوود، کە گرنگترین گەشەس، و لەناو گەنجەیل سەروەخوەیی دیار دەێد، ئەوانەک سەردەم دیکتاتۆری و داگیرکاری و تیرۆر نەینە، کە ئاڵشتبوینیگ سیاسی یەکلاییکەر لە بانان دروس کەن.

 ئەو رووژنامە کە لە ئەبو زەبی وە زوان ئینگلیزی دەرچوود، لە راپۆرتیگ ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کرد وت: ئمساڵ ساڵیگ تا ئاستیگ خاس بوی وەگەرد عراق، کە ئاسایش و ئارامی بوی، کە بەرهەم پڕۆژەیل ژیرخانەیل گرنگ لەناوڕاس بەغداد دیار دا، و فرە لە عراقیەیل هیمان سەختە رازی بوون دویای نیم سەدە لە بەرهەمهاوردن سنووردار، وەلی پیشکەفتن وەدەس نەهات.

   راپۆرتەگە وتیش: بەش گەورەیگ لە بەغداد وەرجەیە کەفتە بیخودیی و بیئومیدی کە دی عراقیەیل گەورە تەمەن دەس لە گلەوخواردنی شووردن، وەلێ ئیسە سیمای کۆمەڵایەتی گیانیگ گردیەسە وەر.

راپۆرتەگە وتیش: عراقیش تەنیا وڵاتە کە گریە دریاس وە باڵە چەکدارەیل لایەنگر ئیران و گرووپەیل وەرخودان کە ئمساڵ ئیسرائیل پەلاماری نەیا، وتیش: هەڵوژاردن پەرلەمانیگ ترەک هات و چگ وەشیوەیگ سروشتی، وتیش: مەزەنە کریەێد هەر حکومەتیگ نوو دروس بوود واوەشین فراوانیگ لە هیزەیل سیاسی گرێدەو، و وەشیوەی گشتی وەردەوام بوود لە خود سیاسەت بەرهەمهاوردن.

راپۆرتەگە وتیش: سیستەم سیاسی جیگیرە، وەلێ هیمان گەندەڵە و وەتەواوی پشت وە سەرچەوەیل نەفتی بەسێد، ئەراوە هوشداری دەێد لە وەختیگ نرخەیل نەفت قەیران ئابووری کەورەیگ دروس بکەن.

وەلێ راپۆرتەگە وتیش؛ گرنگترین گەشەکردن لەی ساڵە وەجی نەهات، وەلێ هاتێ لە دەیەی گوزەشتە بویە، کە رەد بوی و کەسیگ لەلی ئاگادار نەوی، دیاری کرد کە ئەوەیش لە چینیگ لەو عراقیەیلە کە باوەڕ وەخوەیان دیرن و لە گەنجەیل و لە بیلایەنەیل سیاسی و چین ناوڕاس، کە وەرجەیە ئیجویرە لە عراق نەویە، و ئەگەر وەی شیوە وەردەوام بوود بوودە یەکلاییکەر سیاسی لە ساڵەیل ئایندە.

راپۆرتەگە دیاری کرد کە چەن چشتیگ ئی دیاردەی نووە هاورد، وتیش: ئەو عراقییەیلە کە ئمڕوو هانە سەرەتای تەمەن بیسەیل، لە ناوڕاس وڵات، جەنگ سەخت یا دیکتاتۆریەت یا داگیرکاری یا تیرۆر نەینە، کە بەش فرەیگ لە تەمەنیان لەناو ئاشتی وەبی رخ رووژانە بوینە، و بە یەکەم جارە ئی کارە لەناو هویرمان زنی ئی وڵاتە بوود.

 راپۆرتەگە وتیش: ئەوەیش دیار بوی وەختیگ جەنگ ئیسرائیل و لوبنان سەختەو بوی لە ئەیلوول 2024، کە دەیان هەزار لوبنانی روی وەرەو بەغداد کردن، و خەڵکەگە و مەردم پیشوازی لەلییان کردن، کە گەنجەیل ئەوە فامستن کە وڵاتیان وەو وڵاتە نەمەنیە کە گشتی لەلی بواێد، وەلێ بویەسە پەنایگ ئەرا مەردم فرەیگ.

 دیاری کرد کە لە فرەی ساڵەیل دەیەی گوزەشتەر ئابووری عراق تا ئاستیگ جیگیر بوی، لەلای کەمەو لەلای عراقیەیل چین ناوڕاس، و پویل فرەیگ ئەرا گەنجینەیل ئی دەوڵەتە هاتیاد کە ئەرا خەرجکردن چیاد و کەمیگ لەلی ئەرا پیشەسازیەیل بویچک.

وتیش: وەرجە بیس ساڵ، عراقیەیل لە چین خوار بوین لە ناوچەگە، و ناچار بوین وەرەو دەیشت پەنا بوەن.

 وتیش: ئیسە چین ناوڕاس کارەگەی فرە جیاوازە، کە عراقیەیل دەس وە کارەیل بازرگانی خوەیان کەن، کە ئیرنگە فرەیان کاراکار بیگانە تیارن، و وەگەرد فەرمانبەرەیل بیگانە هاوبەشی لە کار کەن.

   راپۆرتەگە وتیش: ئیرنگە عراق زیاترەک تەواوکەر بویە لە ناو و ناودەوڵەتیەو، زیاتر لە ساڵ 2003، هەناێ بەعسیەیل وڵاتەگە وەشیوەیگ وەجی هیشتن کە لە هەر وەختیگ زیاتر بەشەبەشەو بویە، و گەنجەیل عراقی چشتیگ لەبان وڵاتیان نەزانستن، مەگەر چەن بڕیگ بویچک.

  وتیش: جاران مەردم عراق وەیجویرە تەواوکەری نەوین،  لە کار و پیشە و گەشتکردن، و ئیسە هاوڵاتییگ لە بەغدا توانێد ناو ئەو ناوچە بارێد کە خوەشی لەلی تیەێد یا ئەو دەریاچەی کویەییە لە بەشە دویریەیل هەرێم کوردستان، و کەسەیلیگ لە گشت شوینەیل وڵات چن تا ئامادە بوون لە کۆنفرانس پسپۆڕەیل یا بازیەیل وەرزشی.

راپۆرتەگە هەمیش باس زیایبوین گەشتکردن گەنجەیل عراق کرد وەرەو دەیشت وڵات، وەتایبەت خەلیج و خوەرھەڵات ئاسیا و ئەوروپا کرد، و لە ساڵ 2006 یەکەمین زانکۆی ئەمریکی لە پارێزگای سلێمانی واز کریا، کە شوینیگ ئارامە و دویرە لە پایتەخت، و ئیرنگە زانکۆی ئەمریکی گەپیگ لە بەغداد هەس، بیجگە کۆلێژەیل وەڕیەوبردن کاروبار وە زوان ئینگلیزی، و عراقیەیل تاوانایان گەورەترەو بوی ئەرا رەسین وە زانست و گەشەکردن ناودەوڵەتی. 

  راپۆرتەگە وتیش: ئی چین نووە لە عراقیەیل لایەنیگ سیاسی نەیرن، لە وەختیگ گشت هیزەیل سیاسی کەفتنەسە دەس بنەماڵەیل و بەرژەوەنیەیل تەنگیگ، لە وەختیگ نووڕین جیهانی ئەرا گەنجەیل عراق نوو و فرە گەورەس، دیاری کرد کە نووڕینیگ ئەرا هەڵوژاردن هەس کە پەیوەندی وەو سیاسەتمەدارەیلە دیرێد کە خزمەت خوەیان کەن، و زیاتر مەردم وە دڵیان نییە بەشداری لەلی بکەن.

 راپۆرتەگە مەزەنە کرد قەیران ئابووری کەورەیگ نزیک بوود، دیاری کرد کە ئەگەر گەشەیل ناودەوڵەتی گرنگ بوود، جویر رێککەفتنیگ ئاشتەوایی لە ئۆکرانیا، نرخ نەفت وەشیوەی گەورەیگ داوەزنێد، دی حکومەت عراق توانا نەیرێد مووچەیل سەرەکی بیەێد، کە هاتێ شیواشیو جەماوەری گەورەیگ دروس بکەێد.

وەرجە شەو یەڵدا (شەو 20-21 كانون یەکەم کە درویژترین شەو ساڵە )، بازاڕەیل کرماشان کوردنشین لە خوەرئاوای ئیران، پڕە لە مەردم، وەلێ هەر ئەرا تەماشاکردن هاتنە، کە گرانی بازاڕ مەردم لە جیای بسین کردە تەماشاکەر بازاڕ، و درویژترین شەوەیل ساڵ بی گردەوبوین خیزانی مەن.

 ئاژانس مهر ئیرانی لە راپۆرتیگ وت: پاییز هەزار رەنگ کرماشان، کە رەسیەسە دویادویای گیانی، و سەردی زمسان لە کویەیل  "براو" و"بيستون" وەرەو ناو شارەگە تیەێد، و لە رووزنامەی کویەنەی خاک پاڵەوانەیل، شەو یەڵدا یا "شەو چلە"، نشانەیگ هەمیشەیی بویە ئەرا گەرمی یەکەوگردن، و خوەنستن شاهنامە وە زوان گەورەیل، و بوو ئەنار و نان برنجی، وەلێ ئمساڵ درویژترین شەوەیل ساڵ لەلای فرەی مەردم کرماشان تام خوەشی گردەوبوین نەیاشت، وەلێ وە تیکەنان و رخ لە گرانی گریە بەساد.

یەڵدا، کە بایەس بوی بوودە شەویگ ئەرا نەمان خەفەت و نووەوبوین دیدارەیلر ئمڕوو لەسای قورس پەنام و گرانی بویە یەڵدا مەلیۆنی، کە گرانی تام ئەو شەو شیرینە تاڵەو کرد.

گەردینیک لەناو بازاڕ کرماشان و سەوزە و میوە نشان کەێد کە هەرچەن روی دوکانەیل وە کەرەزات رەنگین و کاڵەک هشکەوبوی رازیاسەو، کە گیرفان مەردم قەت وەگەرد ئەو نرخەیلە نەگونجیاس کە لەبان ئی چشتەیلە نویسیاس، وەگەرد ئی گرانیە، کە دی میوان بەدیگ نییە وەلێ وەبان خوان مەردم زاڵەو بویە، کە بابە مدوو ئەوە کە ئی رسوومەیل نیشتمانیە بکریەنە قوربانی، کە گردەوبوین خیزانەیلە، وەیجویرە بوینە قوربانی قەیرانەیل ئابووری.

لەناو پارێزگایگ کە هەر زیان لە بیکاری دیرێد، قسەکەرد لە سەنین فستق و گازو، یا هەر میوانکردنیگ ئاسان وە میوە، بویەسە هەنەکی تاڵیگ ئەرا فرەیگ لە خاوەن خیزانەیل، کە هەر بار دەروینییان زیایەو کەێد.

نووڕستنیگ ئەرا خەرجەیل نشان دەێد کە سازین ئاهەنگیگ ئاسان ئەرا خیزانیگ چوار نەفەری لە کرماشان دی وە شمارەی سادە نیەکریەێد، کە ئەگەر کراکاریگ یا فەرمانبەریگ بخوازێد خوانیگ ئەرا ئەرا ژنی و دوو مناڵی ئامادە بکەێد، کە کەمترین چشتەیل یەڵدا لەناوی بوود، تویش سەختییگ گەورە تیەێد، کە سەنین تەنیا یەی کیلۆگرام کەرەزات هەمەجویرەو چەن کیلۆگرامیگ ئەنار و کاڵەک، وەگەرد شامیگ سووک، هەر وە ئاسانی لە دوو تا سێ ملیۆن تومان رەد کەێد، و ئی پویلە ئەرا خیزانیگ کرا ماڵ دەێد و قیست و خەرج خوەنەواری مناڵەیل بەێد وە وە تەنیا مووچەیگ بایەسە نیمەی ئەو داهات مانگانە خەرج بکەێد تا چەن ساعەتیگ گردەوبوین بکەفێدە دەسی.

  ئی شمارەیل سەختە، دیوار ماڵەیل بەرزەو کەن، و دڵسووزیی ناوەین کەسوکارەیل سەردەو کەێد، کە باوگ و داڵگەیل کرماشان کە هەمیشە ماڵەیلیان ئەرا گشت کەسوکارەیل واز بویە، ئمڕوو لەڕخ دەسپاچەی خوان خەیاڵی رووشنایی ماڵەیلیان نزمەو کەن، و دەسپیچگ پەیا کەن تا میوانی نەکەن، کە گرانی بویەسە مدوو سەرەکی ئەرا ئی پابڕینە، کە وەختیگ نرخ یەی کیلۆگرام شیرینی یا میوەی وەرزەگە چەن کار یەی رووژ کراکاریگ بەود، یەسە کە دی ئەو رسوومەیل نیشتمانیە رمیەن، کە لە گردەوبوین ئەرا تەنیایی و پابڕین چوود.

 لەی باوەتە دیارە کە بازاڕەیل کرماشان پڕن لە مەردم، وەلێ ئی مەردمە ئەرا تەماشاکردن دەرکردن تەز پا هاتنە، نەک ئەرا چشت سەنین، کە نووڕنە نرخەیلەو و سەریا لەقنن، ئیجا وە دەس پەتی لە پارەکە زیاتر وەرەو ماڵەیلیان گلەو خوەن، 

وەختیگ وە "تاريكه بازاڕەو" تا بازاڕەیل سەوزە و میوە لە ئازادی ڕەد بوید، هەر دەنگ قاڵ ژنەفید وەبی سەنینیگ جویر ساڵەیل گوزەشتە، کە دەس نریاسە گیرفان، و چەویش زرکەی تیەێد، هەر نووڕێدە کارت نرخەیل.

حاجی موڕاد یەکیگ لە فرووشەیل کوینەیل کەرەزات لەناو بازار کرماشان، ریشی چەرمگەو بویە، وە هەناسەی سەردیگ تەماشای کیسەیل فستق و گازو لەناو دەکانەگەی کەێد، و ئویشێد: بڕوا وەپیم بکەن، ئیمەیش وەی گرانیە رازی نییمن، کە وەختیگ نرخەگە بەرزەو بوود، قانجاز ئیمە زیایەو نیەوودر وەلێ بسینەیل کەمەو بوون، لە ساڵەیل گوزەشتە مەردم لەیجویرە رووژەیلە کەرەزات وە کیلۆ سەنیان، وەلێ ئمساڵ بسینەگە 100 یا 200 گرام خوازێد.

وتیش: نرخ فستق کە رەسیەسە کەهکەشەی ئاسمان، و نرخ یەک کیلۆگرام رەسیە یەی ملیۆن و نیم تومان، فرە کەس لە نرخەگەی پرسن و چنە ریەو، ئەو خاوەن دوکانە کە بسین نەیرێد، دەکانەگەی کوورەو بویە ئەگەر رویەگەییش رووشنەو کریاس.

 دویر نییە، لەوەردەم دوکان میوە، حوسەینی، باوگ دوو مناڵە، تووک ئەنار گرێدەو، وەختیگ لەبان ئامادەکاریەیل شەو یەڵدا پرسیا، وت: کام ئامادەکاری؟، خیزانیگ چوار کەسی ئەگەر بخوازێد تەنیا شامیگ و کەمیگ سەرگەرمی بکەێد، یاسایە کرای کارکردن یەک هەفتەی کراکاریگ بەێد، ئەراوە یەڵدا لەناو گردەوبوین خیزانی سڕیمنەو، و ئەمشەو هەر لە ماڵ گوزەران کەیمن.

وتیش: جاران لەناو ماڵ گەورەیل گردەو بویایمنر و هەر کەسیگ چشتیگ وەگەرد خوەیەو هاوردیاد، کە خوان دەوڵەمەنەو بویاد، وەلێ ئیرنگە، وەگەرد نرخ مامر و برنج و میوە، کابرا شەرمی تیەێد وە دەس پەتی بچوود، و خاوەن ماڵیش نیەتوەنێد خوەراک بڕ گەورەیگ ئامادە بکەێد، گرانی هیشت بوودە هەرکەڕاخوەی و پابڕین.

لەتاو بازاڕەیل کرماشان، ئەگەر خیزانیگ بخوازێد خواردن "زرشك بلو وەرد مامرەو بکەێد" وەگەرد کاڵەک و ئەنار و کەمیگ کەرەزات بسینێد، نرخەگەی رەسێدە ئاست بەرزیگ، کە یەڵدا ئەرا خیزانیگ چوار کەسی رەسێدە نزیکەی سێ ملیۆن تومان.

 لەسای ئی گرانیە کە بازاڕەگە ناسنێد، سوودگردن لە تاوانەیل ناوخوەیی دیارە کە تەمەنی لە پارێزگایگ مەزن جویر کرماشان، کە یەکیگە لە ناوچەیل سەرەکی ئەرا کشتوکاڵی و بەرهەمەیل باخەیل لە وڵاتەگە، کە دەڵاڵەیل نرخەگە ناوەین باخ و خوان ئەرا گیرفان خوەیان زیایەو کەن، کە لێرا دیار دەێد کە گرنگە پەیوەندیدارەیل چەودیاریکردن و وەشکین بیخود بازاڕ ئاوایەیل زنیەو بکەن، و ناوەندەیل نمایشکاری راستەخۆ لە جویراجویر ناوچەیل شارەگە دروس بکەن، و سەکوویگ ئەرا فرووشتن بەرهەمە خاسەیل پارێزگاگە دروس بکەن هەرلە ئەنار باوە تا گردەکان ئەورامانات یا شریەینیەیل وە نرخەیل گونجیاگ، تا بار خیزانەیل سووکەو بکەێد، و نەیلێد گەبمب درویژترین شەوەیل ساڵ لەژیر گرانی نرخەیل و بەدی وەڕیەوبردن کوورەو بوود.

هیمان زیان کوردەیل فەیلی وەردەوامە لە جویراجویر چینەیل هەرچەن یە 15 ساڵە لە دەرچگن بڕیار دادگای تاوانی عراقی باڵا یەک بویە کە وەسەرهاتەیل ئی پیکاتە لە بارکردن و دەرکردن و زەفتکردن بەڵگەنامەیل و پویل و داشتەیلیان و سەرنقومکردن هەزاران گەنج لە هەشتایەیل سەدەی گوزەشتە وە تاوان جینۆساید وە گشت پەیمانەیل دادە قەڵەم.

 دویای رەدبوین دەیە و نیمیگ لەبان دەرچگن بڕیار دادگا، وەی بوونە کۆنگرەی گشتی کوردەیل فەیلی لە بەغداد کۆڕیگ وەناونیشان "جینۆساید ئاسەوار و بەڵگەیل لە رەوش پیکاتەی فەیلی" ئەنجام دا.

لاوردن جیماگە بەدەیل

کۆرەگە خوازێد پرس جینۆساید کوردەیل فەیلی بچەسپنێد، جویر پرسیگ ریشەدار لە میژوو هاوسەردەم عراق، کە چارەسەری راسگانی خوازێد لەلایەن حکومەت عراق وەتایبەت لە ئاست دەسەڵات تەشریعی، و وەشوینکەفتن لاوردن کاریگەریەیل جینۆساید وە چەودیاریکردن دەزگایەیل جیوەجیکردن، و روانگەکردن شکانن دەروینی و کۆمەڵایەتیی وەبان نەوەیل، و شیوەیل رەفتارکردن وەگەردیا، تا رەسێدە لاوردن کاریگەریەیل ئەو کوشتن و بڕینە کە وەپییان رەسیە.

زنیەوکردن هویرمان

لەی باوەتە فوئاد عەلی ئەکبەر سڵاکار کاروبار کوردەیل فەیلی لا ئەنجومەن نویەنەرەیل عراق کە و لە کۆڕەگە بەشداری کرد، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: باوەت کۆرەگە یادکردن تاوانەیل رژیم وەرینە، دووپات کرد کە زنیەوکردن هویرمان گرنگە ئەرا گەلەیل، کە گەلەیل هویرمان زنی نەیرن، کە مرێد و وەگەردیا پرسەیل و مێژووی مرن.

وتیش: ئیمە گەلیگ زنییمن، ئەراوە شەرمەزار ئی تاوانەیلە کەیمن ئەرا زنیکردنی لەناو هووش گشتی، و دیاری کرد کە ئەو ناسانن سادە کە لەبان کوردەیل فەیلی پیشکەش کریان نیەڕەسێد ئەرا قەوارەی ئەو رۆڵ گەورە نە لە سیاسەت عراقی و میژوو نیشتمانی ئەنجام دانە.

عەلی ئەکبەر وتیش: کوردەیل فەیلی کورد وە نایابی بوین و شیعەیش وە نایابی بوین، و جیاواز بوین وە رێکخستن گورجیان، و ئەمادەبوین رووشنهویرییان، و رۆڵ ئابوورییاه جویر بازرگانەیل، بیجگە پشتگیریکردن مەرجعیەی ئاینی و بزووتنەوەیل کوردی، نەک تەنیا لەڕوی دارایی بەڵکم لە روی دەروینی و مۆڕاڵیش.

دووپاتیش کرد کە کورد فەیلی شەهیدەیل ئەرا چەن پرسیگ نیشتمانی و مرۆیی پیشکەش کرد، تەنانەت ئەرا پرس فەلەستینیش، و هەر پشتیگ بوینە ئەرا بزووتنەویل نیشتمانی و چەپ، و وەرگری لەلییان کرد و قوربانی پیشکەش کرد، کە ئی چالاکی فراوانە سەر لە رژیم وەرین شیوان، و خستیادەی نوای پیکاتەیگ زنی و کارا لەناو کۆمەڵگا.

سڵاکار پەرلەمانی وتیش: حزب بەعس کە هویر نەتەوەگەرایی یەکلایەنی داشت، تەقەلا دا کۆمەڵگای عراق وەرەو پرۆژەیگ نەتەوەیی بکیشێد کە وەگەرد وڵاتیگ هەمەڕەنک نیەگونجێد، کە کار ئەرا چەکانن کۆمەڵگا کرد تا لەبانی زاڵەو بوود.

  وتیش: دڵسووزی نیشتمانی سان پاهەڵکەفتن بوی لەنوای ئی پڕۆژەی بەعسیە، کە دژوە بزووتنەوەیل چەپ و نیشتمانپەروەر بوی، تا رژیمەگە کوردەیل فەیلی جویر شمارە سەختترەگە لەناو ئی هاوکیشە بوینێد.

عەلی ئەکبەر دووپاتیش کرد کە خستن رووشنایی لەبان رۆڵ کوردەیل فەیلی کاریگ گرنگە ئەرا زنیەوکردن ناسنامەی نیشتمانی و پاڵپشتیکردن دڵسووزی نیشتمانی کە فرە لە خەڵک کۆمەڵگا گومی کردنە، لە وەختیگ بەشیگ لە پیکاتەیل ناسنامەی خوەیان شارنەو، ئەراوە رژیم وەرین ئی چنین نیشتمانیە کردە ئامانج، چوینکە پیکاتەیگ کارا بوی عراقیەیل لەبان یەکێتیی نیشتمانی و دووسداریی گردەو کردیاد.

وتیش: کوردەیل فەیلی شوینپەنجەی دیاریگ دیرن لە میژوو هونەر و وەرزشی و ئابووری، وەلێ تاوانەیل رژیم لەناودریای هیمان وەبی دادپەروەرانەیگ راسگانی مەنیە، کە هەزاران لەلییان سەرنقوم کریا، و تا ئمڕوو روفات کەسیگیان پەیا نەکریاس، لە وەپشتگووشخستن دیاریگ وەگەرد بڕیار ئەنجومەن وەزیرەیل شمارە (426) ئەرا ساڵ 2010 نەپووڕیاس کە باس هاوکاری حکومەتی کەێد ئەرا لاوردن ئەو کاریگەریەیل نەرێنیە کە رەسینە کوردەیل فەیلی.

عەلی ئەکبەر لە کۆتایی وتیش: لاوردن کاریگەرە بەدەیل وە گلەوداین کوردەیل فەیلی ئەرا رۆڵ سروشتی خوەیانە لەناو کۆمەڵگا، جویر ئەوە کە ئەوسا چالاک و گورج بوین لە گشت چینیگ، کە یەیش وەرپرسایەتی کۆمەڵیە جویلەکردن راسگانی خوازێد، دووپاتیش کرد کە بیناکردن قەورسانیگ ئەرا یادکردنیان بەس نییە، ئەگەر رویکردن راسگانی نەوود ئەرا پشتگیریکردن کوردەیل فەیلی.

دەنگەیل ناشاز

هەرلیوا، دادوەر مونیر حەداد جیگر سەرۆک لە دادگای باڵای تاوانی وەرین عراق وت: جینۆساید کاریگەری فرە گرنگ لەبان کوردەیل فەیلی هیشتەجی، جویر پیکاتەیگ نەتەوەیی، دووپاتیش کرد کە چارەسەرکردنی هازیگ راسگانی و یەکدەنگی خوازێد.

  وتیش: دەرکەفتن بەشیگ لە دەنگە ناشازەیل لەی دویاییە کە خوازن ناسنامەی نەتەوەیی کورد فەیلی نەیلن، وە قسەیگ کە گوایە کورد نیین.

 حەداد لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وتیش: کوردستان پەیوەندیەیل و حزبەیل سیاسی دیرێد خاوەن پەیوەندی ناودەوڵەتی و وەگەرد خوەرئاوا، وەلێ کەمەکوڵییگ گشتی هەس کە گشت لایەنەیل وەرپرسایەتیی هەڵگرن، وتیش: ئیمە وەگشت هازیگ تەقەلای یەکسانکردن ئی پرسە دەیمن.

 حەداد دووپات لە شانازیی کرد وەو رۆڵە کە کوردەیل فەیلی لە دامەزریان دادگای تاوانی داشتنە، کە دەسمیەتی دا لە رەسانن 39 لە سەرکردەیل رژیم وەرین ئەرا پەت وەسێدارە، ئەوەیش وە دەسکەفتیگ میژوویی لە ریڕەوی دادپەروەری دانا.

حەداد دادوەر کە هەمیش لە پۆست سەرۆک دەسەی سەرپەرشتیار وەسێدارەدان سەدام حسێن بوی وتیش: گەشبینە وە بانان، و ئەوەسا پشتیەکگردن گەورەترەک بوود و هوشیاری بەرزیگ لە ئاست کەسایەتیەیل نیشتمانی و تاکە کەسەیل، کە دەرفەتەیل یەکسانکردن قوربانیەیل قایمەو کەێد.

وەردەوامی وەپشتگووشخستن 

لەلای خوەییش؛ تارق مەندەلاوی سەرۆک کۆنگرەی نیشتمانی گشتی کوردەیل فەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: دەرچگن بڕیارەیل دادگای تاوانی، بایەسە میکانیزمەیل جیوەجیکردن ئاشکرا و کارا وەرانوەری بوود، وتیش؛ نەوین ئی میکانیزمەیلە هیشت بیبەشی خیزان شەهیدەیل لە مافەیلیان وەردەوام بوود، کە فرەیان هیچ قرەبوویگ دارایی وەدەسیان نەکەفت، و خیزانەیل زیندانیەیل سیاسی قەرەبوو نەکریان.

دیاری کرد کە پێشنیاریگ بوی وە دروسکردن دەسەیگ تایبەت وە کوردەیل فەیلی لەناو دەزگای زیندانەیل سیاسی، وەلێ تا ئمڕوو ئی دەسە دروس نەکریا، کە وەردەوامی وەپشتگووشخستن لە رەفتارکردن وەر ئی پرسە نشان دەێد.

 وتیش: بڕیار ئەنجومەن وەزیرەیل شمارە (426) وە ئاشکرا باس پابەندبوین دەوڵەت عراق کرد وە لاوردن گشت کاریگەریە بەدەیل لەبان کوردەیل فەیلی، وەلێ هیمان مەننە.

داوا لە حوسام حاج حسێن سەرۆک دەزگای هویرمان عراقی کرد پرس لاوردن کاریگەریەیل وەشیوەیگ راسگانی بکەێدە خاوەن، دووپاتیش کرد کە ئی پابەندەیلە جیوەجی نەکریانە هەرچەن چەوی کەفتیەسە سەرۆک وەزیرەیل.

 دووپاتیش کرد کە قەورسانیگ دیاری کریا ئەرا قوربانیەیل شەهیدەیل کوردەیل فەیلی، وەلێ تا ئیسە پارێزگار نەجەف ئی بڕیارە جیوەجی نەکردگە.

تارق مەندەلاوی لە کۆتایی وتیش: لاوردن کاریگەریە بەدەیل وە تەنیا کۆڕەیل وەجی نیەتێد، وەلێ وە یاسا، و بڕیارەیل ئەنجومەن وەزیرەیل، و فەرمانەیل دادگایەیل عراق، وەتایبەت ئەنجومەن دادوەری باڵا، دووپاتیش کرد کە بایەسە فامستن بەرز و خوازین راسگانی بوود تا لە دیارکردن وەرەو جیوەجیکردن بچوود.

لەناو ئەو کۆرە، باس و قسەیل فرەیگ کریا، و پرسیارەیلیگ کریان کە نشان بڕ ئەو زیانەیلە دان کە هیمان هاوڵاتییەیل لە کوردەیل فەیلی وەخوەیان دوینن.

وازبوین بۆشایی

قسە و باسەیل ناو گۆڕەگە نشان دا چەنیگ جیاوازی هەس ناوەین بڕیارەیل فەرمی و ئەوەگ لە راسی جیوەجی کریانە.

لەلای خوەییش، ئەمانی حەمەد، کە بەشدارە لە کۆڕەگە وت: ئامادەبوین ئی کۆڕە ئەرا فامستن ئەوە هات کە چە لە بڕیار ئەنجومەن وەزیرەیل شمارە (426) جیوەجی کریاس، و چەیش تا ئیسە جیوەجی نەکریاس، وەگەرد تەقەلای فامستن ریەیل یاسایی ئەرا وەدەسهاوردن مافەیل.

وتیش: بەشداریکردن لەیجویرە کۆڕەیلیگ ئەرکیگ نیشتمانیە ئەرا بەرزکردن ناو کوردەیل فەیلی، و دووپاتکردن لە رۆڵیان لە بیناکردن وڵات.

وەگورەی راپۆرتیگ سەنتەر ئەلرەوابت ئەرا توێژینەوە و لێکۆڵینەوە ستراتیژییەیل، عراق تویش "جەنگیگ قویل" تیەێد کە پەیوەندی وە ئاڵشتکاری مۆدێل ئابووری دیرێد لە دەوڵەتیگ پشت وە تەنیا داهات نەفتی بەساس ئەرا سیستەمیگ بەرهەمهاوردن هەمەچەشن، ناوەندەگە دووپات لەوە کرد کە قەیران گرێبەسی کۆمەڵایەتی و شیوازیگ ژیان هەی کە عێراقییەیل دەیان ساڵە لەبانی چاشیانە.

ناوەندەگە کە بنکەگەی لە عەممانە لە ڕاپۆرتەگە کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کەێد باس ئەوە کرد کە "جەنگ هاتگ عراق تەنیا شۆکێک دارایی نییە، نە قەیرانیگ مووچەس کە بە بڕیاریگ ناوازە یا وەخشین وەختانە چارەسەر بکرێد".

ئاشکرا کرد کە "جەنگیگ قویلتر، کە فرە ئامادە نین بچنە ژیری، جەنگ ئاڵشتبوین خود مۆدێل ئابوورییە، لە دەوڵەتیگ خاوەن تەنیا ئابووری نەفتی  کە نزیکە گشت چشتیگ وە داهات نەوت پویلدار کەێد، ئەرا دەوڵەتیگ کە رێکخەێد و بەشداری لە ئابوورییگ بەرهەمهاوردن هەمەچەشن کەێد کە کۆمەڵگا تیر وەرپرسیاریەتییەگە گرێدە مل، نەک تەنیا ئەو کەسەیلە کە سوودمەنن لە کرای ماڵەگە".

سەنتەرەگە ئاشکرا کرد کە "یە قەیران ئامار بودجە نییە، بەڵکم قەیران روانگە و گرێبەسی کۆمەڵایەتی و تەواو شیواز ژیانە کە عراقییەیل دەیان ساڵە وەپی چاشیانە".

لە راپۆرتەگە وتیش: عراق کەفێدە وەر "ئابوورییگ کە نزیکە وە تەواوی پشت وە داهات نەفت بەسێد، گەشەی زویوەزوی دانیشتگەیل کە پەسا زوور لەبان دەرفەت کار و خزمەتگوزارییەیل زیای کەێد، کەمەوبوین ژیرخان ئابووری و پەروەردە و تەندروسی لە  کەمەوبوین درویژماوە، زیایبوین رخداری لەبان ئاسایش ئاو و خوەراک، ژینگەیگ بەرهەمکاری دوژمنکارانە و لاوازی دڵنیایی ناوخۆیی و دەرەکی".

ڕاپۆرتەگە رەسیە ئەوە  کە گشت ئی توخمەیلە نشانەن ئەرا ئەوە کە قەیرانەگە تەنیا کوڵهاوردن بودجە نییە، بەڵکم مەینەتی مۆدێل "دەوڵەت سپۆنسەری"ە.

ڕاپۆرتەگە دیاری کەێد کە ئەرا فامستن لە گەورەیی سەختیەگە، فرە گرنگە لە نووڕین ئی توخمە وەیەکەو گریەدریایە راسیەگە ئاشکرا بوود: قەیران مۆدێل ئابووری تەنیا نەفتی، کە دەوڵەت گەورەترین و  تاکە خاوەنکارە؛ هاوڵاتیەیل پشت وە مووچە بەسن و سامان بەرهەم نیارن، کەرت تایبەت لاوازە، ناڕێکخریاس و لەوەر بیرۆکراسی و گەندەڵییەو گیر هاتگە؛ و هیچ بنەمایگ بەرهەمهاوردن راسگانی لە کشتوکاڵ، پیشەسازی، یا تەکنەلۆژیا نەیرێد.

بجگە لەوەیش، لە ڕاپۆرتەگە هاتگە کە قەیرانیگ حوکمڕانی و وەڕێوەبردن هەس کە لە پلاندانان درویژماوەی لاواز دەرکەفێد، کە ریبازیگ کاردانەوە و "ئاگرکپەوکردن" شوینی گرێدەو، یەیش لەناو سیستەمیگ دامەزراوەیی بوود کە پڕە لە پاڵپشتیکردن و گەندەڵی و پرسیارکاری لاواز، کە وە خەرجییە گشتییە گەورەیل وە کەمترین یا نەوین گلەوخواردن گەشەپیدان تایبەتمەنە.

وتیش: قەیران کولتوری ئابووری کۆمەڵایەتی هەس، لە چەوەڕی وەردەوامی چارەسەر لە دەوڵەت، وەگەرد نەوین دەستپێشخەری بفراوانیگ بەرهەم دەرکەفێد، هەرلیوا، کولتووریگ وەکاربەر هەس کە دەسمیەتی خەرجکردن دەسوەجی دەێد لە سەرمایەگوزاری هاتگ، شانوەشان نواگیریکردن کۆمەڵایەتی وەرانوەر هەر چاکسازییگ، کە دەسوەجی جویر شکانن مافەیل هەست وەپی کریەێد، تەنانەت ئەگەر لە راسی مقیەتیکردن درویژماوەی ئەو مافەیلە بوودیش.

وەگورەی ڕاپۆرتەگە، ئی چشتەیلە قەیرانەگە وەردەوام و فرەلایەنە کەن، نەک سەرهەڵبدەێد و دویای ئەوە کۆتایی بارێد، بەڵکم زیاتر بچوودە ناو گشت لایەنەیل ژیانەو، لە مەکتەو تا خەسەخانە، لە دامەزراننەو تا خزمەتگوزارییە سەرەتاییەیل.

لە ڕاپۆرتەگە باس لە دوو ری روواڵەتی کریاس کە کەفتە روی بڕیاردەرەیل، بەڵام لە راسیەو دوو ریە ئەرا بانانبگ دژوەیەک، یەکەمیان ری "یەواشی وەڕێوەبردن رمیانە"ە، لە ری سیاسەتەیلیگ جویر فراوانکردی دامەزرانن حکومەت وەختیگ فشار گشتی زیای بوود، زیایکردن خەرجییەیل کارکردن لەبان بەرژەوەنی بەرهەمهاوردن، قەرزکردن ئەرا دابینکردن کوڵهاوردن لەجیای چارەسەرکردن مدووە بنەڕەتییەیل، و پەنابردن ەە چاپکردن پویل و داراییکردن کەمدەسی وە پەنام ئاشکرا نەکریاگ.

لە ڕاپۆرتەگە باس لەوە کریا کە ئی رێبازە هەستیگ وەختانە وە ئارامی دەێد، بەڵام لە راسیەو وە واتەی کەمەوبوین توانای سەنین هاووڵاتیەیل و داوەزیان بەها و دڵنیایی پویل و زیایبوین زوور لەبان نەوەیل هاتگ کە بارگرانی قەرز و دویاخستن بڕیارەیل گرنە مل، و وە مانای وەردەوامی رمیان پەروەردە و چەودیاریکردن تەندروسی و ژیرخان  وەبی گووشگردن هەر زیایکردنیگ مووچەی کوڵماوە.

ڕاپۆرتەگە زیاتر ئاشکرا کرد کە ئی رێبازە مقیەتی سیمای دەیشت دەوڵەت کەێد لە خود وەختیش گەوهەرەگەی لەلی سینێدەو.

ری دویەم رێباز "نویسانن گریبەسی"یە، رییگ سەختترە، بەڵام تاکە رییگە کە دەرفەتیگ راسگانی ئەرا عراق وە بانانیگ جیاواز دروس کەێد، بەڵام دووارە سازین خەرجییە گشتییەیل خوازێد تا بەرهەمهاوردن و ژیرخانی و خزمەتگوزارییە سەرەکییەیل لە نوا بوون؛ عەقڵانیکردن مووچە و دەسمیەتیەیل وەشیوەیگ دادپەروەرانە کە مقیەتی چینە لاوازەیل بکەێد لەجیای دەسمیەتیدان گشتی، دەسکردن چاکسازی  باج کە باج وە خزمەتگوزارییەیل بەسێدەو و هیلێد هاوڵاتیەیل  هەست وە هاوبەشی بکەن نەک بارگرانی؛ ئازادکردن و رێکخستن کەرت تایبەت لەجیای بیرۆکراسی و گەندەڵی، و دروسکردن تووڕیگ بیوەی5 کۆمەڵایەتی زیرەک کە لات و بیکارەیل بکەێدە ئامانج.

لە ڕاپۆرتەگە دیاری کەێد کە ئی ریە لە سەرەتا لای فرە کەس ناپەسەن بوود، چوینکە چاکسازی راسگانی وە واتای ئاڵشتکردن خوو خەرجکردن و نواگیریکردن بەرژەوەنییە چەسپیاگەیل کە سوودمەنن لە ئاژاوە و وەریەککەفتن وەرد تووڕەیل گەندەڵی کە هەر چاکسازییگ وە پەلاماریگ ڕاستەوخۆ وەبانیان زانن.

بەڵام لە ڕاپۆرتەگە دووپات لەوە کرد کە نرخ ئمڕوو چاکسازی هەرچەن وە ئازار بوود، فرە کەمترە لە نرخ رمیانەگەی سوو.

دویای ئەوەی پرسیار ئەوەی کریا کە ئەڕاچە حکومەتەیل وەگەرد گرنگییە چارەنویسسازەگەی لە چاکسازی خوەیان دزنەو، لە ڕاپۆرتەگە دیاری کەێد کە چاکسازی وە واتای لەدەسدان جەماوەرییەت لە کوڵماوە کەفێدە وەر لۆبییە توانادارەیل و تووڕەیل بەرژەوەنییە تایبەتەیل و خوازین بڕیاردان کە وە ئاسانی لە میدیایەیل زاقەو بوون.

ئەراوە دەسنشان کرد کە فرەجار حکومەتەیل چارەسەری رویکەش کەن، کەڵک وەرگردن لە میدیا ئەرا دروسکردن هەستیگ ساختەی ئاسایش یا بیناوبانگکردن هەر کەسیگ کە هوشداری لە راسیەگە بەێد وە شمارە و شیکاری.

بەڵام لە ڕاپۆرتەگە هوشداری داگە کە وەخت لە ئابووری وەخشین نییە، کە گشت ساڵیگ دویاخستن خەرج چاکسازی زیای کەێد و قەیرانەگە ئاڵووزترەو کەێد.

لە ڕاپۆرتەگە وتیش جەنگ هاتگ "جەنگ ئابووری" نییە وەرانوەر هاووڵاتی، بەڵکم جەنگە لە دژ لۆژیک دویاخستن و بیهووشکردن و خوەیدزینە لە راسیەگە.

وەو ئەنجامە رەسیە کە "چاکسازی راسگانی مینەی چەپڵەیگ وەختانە نیەکەێد، بەڵکم وەدویاچگن ئەرا وەردەوامیی ژیانیگ شکۆمەنانە ئەرا نەوەیل ئمڕوو و سوو، ئەوانەک ئمڕوو و دەسپیچگ مقیەتیکردن مافەیلیان رازی وە چاکسازی نیین، شایەت دویای ساڵانیگ ئەو بفامن کە هیچ مافیگیان نەمەنیە، وەلێ لەجیای ئەوە دەرفەتیگ مبژوویی گوما کردنە ئەرا ڕزگارکردن تەواو نەتەوەیگ لە رمیانیگ خاو بەڵام بیگومانی".

شانۆی میللی لە پارێزگای ئیلام بویەسە دیاردەیگ فەرهەنگی زنی کە رەنگدانەوەی تێکەڵبوین هونەر و کۆمەڵگاس، لە جادەیل شارەگە لەڕی نمایشە سادە و سووزدارەیل، کە رەگ و ریشەیگ لە کولتور ناوخۆیی و رەنجەیل هونەرمەنیل گەنج ناوچەگە دیرێد.

راپۆرتیگ ئاژانس میهر ئیرانی، کە لەلایەن شەفەق نیوزەو ئەڵگەردان کریاس، باس لەوە کەێد کە شانۆی باو وە فۆرمیگ هونەری راستەوخۆ و دینامیکی ناسیای، جادە و گۆڕەپانە گشتییەیل کەنە شانۆ، کە هاوڵاتیەیل لە ژیان رووژانەیان ئەزموون نمایشەگان کەن، ئی ئەزموون هونەرییە داهێنان وەگەرد کارلیکی راستەوخۆ وەگەرد مەردم تیکەڵ کەێد، بەبێ وەبی هەوەجەی  دیکۆر و ئامارەزەیل ئاڵووز.

شارەزایەیل ئویشن شانۆی میللی تەنیا نمایشیگ هونەری نییە، بەڵکم ئامرازیگە ئەرا گفتوگۆکردن وەرد خەڵک و نیشاندان نیگەرانییەیل رووژانەیان و پەروەردەکردن هوشیاری و هاودەنگی کۆمەڵایەتی، ئی فۆرم هونەرییە لەڕی چیرووکوتن سادە و ڕاستگۆیانە، واتە و مانا وە ژیان رووژانە دەێد.

پاڵپشتیکردن گەنجەیل و هونەرمەنەیل ناوخۆیی

ئەزموون ئیلام ئەوە دووپات کەێد کە شارەگە دەوڵەمەنە وە بڕیگ هونەرمەن گەنج و داهێنەر کە سوود لە زوان داڵگی و داب و نەریت و ئەزموون ژیان خوەیان وەرگرن ئەرا بەرهەم نمایش شانۆیی رەسەن و سەرنجڕاکێش، لەڕی بوینیانەو لەناو جادە و گۆڕەپانەیل، رۆڵیان لە تەنیا پیشکەشکردن هونەر ئەرا کۆمەڵگا زیاترە؛ بوونە بەشیگ دانەوڕیای لە ژیان رووژانەی مەردم.

مالیک ئەبسەلان، دەرهێنەر شانۆگەری وەناوبانگ "چل پارچە" باس ئەوە کەێد کە شانۆی میللی خاوەن توانایگ دیارە ئەرا کاریگەریی کۆمەڵایەتی و توەنێد بوودە ئامرازیگ گرنگ ئەرا هوشیارکردن و پەروەردەکردن گفتوگۆ وەرد خەڵک و رەنگدانەوەی پرسە کۆمەڵایەتییە رووژانەیل، دووپاتیش لە گرنگی پشتیوانیکردن ئی بزووتنەوەی هونەرییە وە پلان وەردەوام و ژیرخان گونجیاگ کەێد.

وەردەوامی نەوەیل

عزەت ئاغایی ئەکتەر ئیلام دووپات کەێد کە شانۆی میللی لە پارێزگاگە میژوویگ دویرودرویژیگ دیرێد و سەرهەڵدان نەوەی نوویگ لە هونەرمەنەیل داهێنەریش گوزارش لە زنەیی و وەردەوامیی بزووتنەوەی شانۆیی کەێد، دووپاتیش کەێد کە کولتووریگ نیشاندەر دینامیزم کۆمەڵگاس و پشتیوانیکردن لەی فۆرم هونەرییە وە واتای پشتگیریکردن ناسنامە و کارلیکی کۆمەڵایەتییە.

هەشتەمین فیستواڵ نیشتمانی شانۆی فۆلکلۆر

لە گامیگ دیار ئەرا وەرەونوابردن شانۆی فۆلکلۆر، شار دهلران میوانداری هەشتەمین فێستیواڵ نیشتمانی شانۆی فۆلکلۆر کەێد، وە وتەی حەسەن ئەسەدی نیا، جیگر کاروبار هونەری و سینەما لە وەڕێوەبەرایەتیی فەرهەنگی ئیلام.

ئەسەدی نیا وتیش: ئی  فێستیواڵە توانای هونەری فۆلکلۆر لە پارێزگاگە نشان دەێد و دەرفەتیگ دروس کەێد ئەرا نمایشکردن بەهرەی هونەری ناوخۆیی و وەرەونوابردن کولتوور و هونەر لە ناوچە سنوورییەیل، دووپاتیش کرد کە هونەرمەنەیل ناوخۆیی لە شار دهلران لە سەرکەفتن ئی بزووتنەوەی هونەریە رۆڵیگ دیار رانن.

شانۆی فۆلکلۆر: لە ناوەین کولتوور و ناسنامە

شانۆی فۆلکلۆر لە ئیلام زیاترە لە چالاکییگ هونەری؛ نوێنەرایەتی ناسنامەی کولتووری ناوچەگە کەێد، رەنگدانەوەی هاز نیشاندان هونەرمەنەیل ناوخۆییە، و جویر ئامرازیگ ئەرا پەیوەندی کۆمەڵایەتی و بڵاوکردن بەهای قوربانیدان و وەرخودان لەڕی هونەرەو کار کەێد، شارەزایەیل دووپات لە گرنگی وەردەوامی پشتیوانی و دەسمیەتی کەن ئەرا پەرەپبدان ئی بزووتنەوەی کولتووری گرنگە، دڵنیابوین لە وەردەوامی و کاریگەرییەیلی وەبان کۆمەڵگەی ناوخۆیی.