لەناوەین ئەنفال و فەیلیەیل.. پاسەوان هویرمان کوردی کەفێدە دۊای ئەرا شوینەوار نیم ملیۆن قوربانی

شەفەق نیوز - هەولێر

لە سۊکیگ لە پێشانگای کتاو کوردی لە هەولێر، ئەو بەڵگەنامەیلە کە لێکۆڵەر و نۊسەر عەداڵەت عومەر خەێدەیانە وەرچەو تەنیا جویر کاغەزەیلیگ کۊنە دیار نیین کە لە ئەرشیف رژیمەیل و جەنگەیل رزگاریان بۊە، بەڵکم لەلای ئەوە، جبماگەی یادەوەرییگن کە لەناوەین مەرگ و چەوەڕیکردن هەڵواسیانە، و وەچەودیەیل بیدەنگیگن لەبان سەدەیل تونوتیژی رێکخریاگ کە تەقەلای سڕینە گەلیگ لە جوگرافیا، و دۊای ئەوە لە توومارەیل، و دۊاییش لە یادەوەری گشتی داگە.

وەرجە سێ دەیە، عومەر وەخت خوەی لەناوەین دۆسیەیل زەردبۊ و وینەیل کاڵ و ناوەیل بڕیاگ و قەورسانەیلیگ کە هێمان واز نەکریانە وە سەر بەێد، و ئۊشێد کە کارەگەی تەنیا لێکۆڵینەوەیگ ئەکادیمی نەمەنیەسەو، بەڵکم بۊەسە ئەرکیگ رەوشتی، نزیکترە لە پاسەوانی هویرمانیگ گشتی کە هەڕەشەی لەهۊرچگن لەبانی هەس.

 عومەر ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، لە پەراویز بەشداریکردنی لە پێشانگاگە ئۊشێد، کە گەل کوردی لە ماوەی سەد ساڵ گوزەشتە رۊوەڕۊی شیوەیەیل جیاجیایگ لە جینۆساید بۊەسەو، کە تەنیا لە کوشتن راسەوخۆ کوڵەو نەۊە، بەڵکم قڕکردن فەرهەنگی و ئابووری و کۆمەڵایەتی، و تەقەلایەیل هەڵوەشانن ناسنامە و سڕین بویین لە توومارە فەرمییەیلەیش گردیەسە خوەی.

 وتیش کە ئەو رژیمە دیکتاتۆرییەیلە کە حوکم عراق کردنە هەمیشە تاوانەیلیان لە تاریکی جیوەجی نەکردنە، بەڵکم فرەیگیان لە بڕیارەیل و بڕنویسەیل و فەرمانە کارگێڕییەیل بەڵگەدار کردنە، کە یەیش بۊەسە هووکار ئەوەگ ئەرشیفەگە، لە جیاوازییگ سەخت، بوودە شایەتحاڵیگ لەبان تاوانەگە و ئامرازیگ ئەرا وەدویاچگن ئەرا راسیەگەی لە یەک وەخت.

یە (ئەمانەتیگ میژووییە)، عومەر ئۊشێد، و دەسنشان ئەرا ئەو بەڵگەنامەیلە کەێد کە لەوەردەمی خریانەسە وەرچەو: ئەوان تاوانەیل وە وردی بەڵگەدار کردن، و ئیمە ئمڕوو تەقەلا دەیمن ئاشکرایان ئەرا جەهان بکەیمن.

یادەوەرییگ سەنگین وە شمارەیل

لە قسەیل عەداڵەت عومەر کە خەێدەی وەرچەو، شمارەیل تەنیا جویر ئامارەیل نیین، بەڵکم جویر دەروازەیلیگ وازکریان لەبان خیزانەیل تەواویگ کە خەوەرەیلیان بڕیا، و ئاوایەیلیگ کە سڕیانەو، و تەرمەیلیگ کە کەسوکارەیلیان تا ئمڕوو پەیایان نەکردنە.

لێکۆڵەرەگە ئۊشێد کە ئامار قوربانییەیل کورد، لەو دۆسیەیلە کە کار لەبان بەڵگەدارکردنیان کردگە ئەرا ئەو ماوە کە لە ساڵ 1968 تا کەفتن رژیم وەرین لە ساڵ 2003 دریژە کیشێد، لە نیم ملیۆن کەس رەد کەێد، لەناوەین کوشیاگەیل و سەرنقومکریاگەیل و قوربانییەیل هەڵمەتەیل سەرکوتکردن و دەرکردن و زەفتکردن.

و لە نوای ئی دۆسیەیلە هەڵمەتەیل ئەنفال دانەێد، کە عومەر نشان دەێد کە قوربانییەیلی رەسینەسە 182 هەزار کەس، و ئەنفال، وەپای مافپەروەری دەوڵەتی و دادگایەیل عراقی دۊاتر، وە یەکیگ لە خۊناویترین لاپەڕەیل تونوتیژی گشتی لە میژوو عراق هاوچەرخ دانریەێد، چۊنکە ناوچەیل فراوانیگ لە کوردستان لە ماوەی هەشتاکان سەدەی گوزەشتە کردە ئامانج.

عومەر لەلای کارەسات هەڵەبجە وسێد، کە لە 16 ئازار 1988 بۊە هیمایگ جەهانی ئەرا وەکارهاوردن چەک کیمیایی دژوە مەدەنییەیل، و ئاماژە ئەرا کەفتن نزیکەی پەنج هەزار کەس لە پەلامارە کیمیاییەگە کەێد، بیجگە لە هەزاران زەخمدار کە شوینەوارەیل پەلامارەگە لەناو لەشیان و هۊرمان خیزانەیلیان هەڵگردنە.

باوجی ئەوەگ کە دۆسیەگە سەختتر کەێد، وەپای قسەی عومەر، ئەوەسە کە بڕیگ لە بەشەیلی هیمان واز نەکریانە، ئەو باس لە 63 قەورسان گشتی پەیوەندیدار وە هەڵەبجە کەێد کە تا ئیسە واز نەکریانە، لەوەر رخ بویین جیمەنیەیل کیمیایی یا ماددەیل ژەهراوی، کە یەیش بەشیگ لە راسییەگە لە ژیر زەوی هیڵێدەو.

فەیلییەیل و ئەو دیارنەمانە کە قەورەیلیگ نەهیشتەو

لەناوەین گشت ئەو دۆسیەیلە کە کار لەبانیان کردگە، کەیس کوردە فەیلییەیل وە پڕئازارترین و ئاڵووزترینیان لەلای عەداڵەت عومەر دیار دەێد، لەێرە کارەساتەگە پەیوەندی نەیرێد، وەپای ئەوەگ ئۊشێد، وە بڕیار دەرکردن یا هەڵمەت دەسگیرکردن تەنیا، بەڵکم وە تەقەلایگ گشتگیر ئەرا هەڵوەشانن کۆمەڵگەیگ تەواو لەڕی زەفتکردن رەگەزنامە و سامان و ناسنامە و خیزان و هۊرمان.

 عومەر ئۊشێد کە ئامانجگردن کوردە فەیلییەیل رەسیە لووتکە لەناوەین ساڵەیل 1980 و 1990، لە مەوقەیگ هەڵمەتەیل رژیم وەرین بۊنە سیاسەتیگ رێکخریاگ ئەرا هەڵکەنین، هەرلیوا باس دەرکردن نزیکەی 750 هەزار کەس کرد، و زەفتکردن سامان و داشت خیزانەیل فراوانیگ، و دەسگیرکردن هەزاران گەنج کە تا ئمڕوو هیچ شوینەواریگ ئەرايان دەرنەکەفتیە.

 وتیش کە هەڵمەتەگە لە یەکیگ لە قۆناغەیلی، وە دەسگیرکردن نزیکەی 400 بازرگان کورد فەیلی و زەفتکردن سامانەیلیان دەس وەپی کرد، لەوەر دەسەڵات ئابوورییان لە بەغداد و ناوچەیل ترەک، وەرجە ئەوەگ فراوان بوود تا بڕەسێدە پێکهاتەی کۆمەڵگەی فەیلی خوەی.

 عومەر ئۊشێد کە رژیم وەرین تەنیا وە زەفتکردن رەگەزنامە و دەرکردن واز نەهاورد، بەڵکم ئامرازەیل کۆمەڵایەتی ئەرا هەڵوەشانن خیزانەیل وەکار هاورد، لەوانیش بڕیارەیل و رێکارەیلیگ کە گاڵ ئەرا جیاوەبۊن و تەڵاقدان دا لە وەرانوەر دەسکەفتەیل یا خەڵاتەیل، لە تەقەلایگ ئەرا لیدان پەیوەندییە ناوخۆییەیل ئی چینە.

 گرفتە گەوراگە مینێدەو، وەپای لێکۆڵەرەگە، کە فەیلییەیل تا ئمڕوو قەورسانەیل ئاشکرایگ ئەرا قوربانییەیلیان نەیرن، و عومەر لەبان بنەمای ئەو شایەتی و بەڵگەنامەیلە کە گردیان کردگە، ئۊشێد کە فرەیگ لە بیسەروشوینەیل لە قەورسانەیل گشتی باو زنەوەچال نەکریانە، بەڵکم شوینەوارەیلیان وە شیوەیەیل جیاجیایگ شاریاوە، لەوانیش وەکارهاوردنیان لە تاقیکردنەوەیل بایۆلۆجی یا جویر قەڵغان مرۆیی، یا لەناوبردن تەرمەیل لە ناو ئاوەیل، یا لەڕی هوکارەیل ترەک کە ئامانجیان سڕین خود بەڵگەگە بوی.

وەختیگ بەڵگەنامەگە بوودە جیگر قەور

لە فرەیگ لە شیوەیل جینۆساید، قەورەگە دۊایین وەچەودیەیل بوود، باوجی لەلای کورد، عومەر ئۊشێد، تەنانەت قەورەیلیش لە فرەیگ لە دۆسیەیل دیار نەمەنینە، لەوەر یە بەڵگەنامەگە بۊەسە جیگر وەچەودیەیل، و ناوەگە ئەرا شوینەوار، و وینەگە ئەرا دۊایین تەقەلا ئەرا چەسپانن ئەوەگ کەسیگ لە رووژیگ لە رووژەیل لەێرە بۊە.

لێکۆڵەرەگە باس لە خیزانەیلیگ کەێد کە هێمان مینەی یەک خەوەر لەباوەت مناڵەیلیان کەن، بڕیگیان لەناو زیندانەیل دیار نەمان، و بڕیگیان لە مەکتەوەیل یا فەرمانگەیل یا خاڵەیل وەشکین بریان، و بڕیگیان وەرەو سنوورەیل بی کاغەزەیل دەرکریان، دۊای ئەوە لەناوەین دوو وڵات و دوو توومار و دوو یادەوەری گوم بۊن.

 عومەر ئۊشێد کە ئی کەلە لەناوەین تاوانەگە و چگنەژیر تەواو وەپی ئەوەسە کە بەڵگەدارکردن کەێدە کاریگ وەردەوام کە کۆتایی نیەتێد، خوازیارەگە، وەپای رای ئەو، تەنیا زینگەوکردن یادەوەری یا خستنەوەرچەو بەڵگەنامەیل لە پێشانگایەیل نییە، بەڵکم جویلەکردن وە ئەرشیفەگەس ئەرا رێڕەو دادپەروەری.

 دۊای زیاتر لە دوو دەیە لەبان کەفتن رژیم وەرین، عەداڵەت عومەر هێمان دوینێد کە عراق هێمان ئەوەگ خوازێد لە دۆسیەی دادپەروەری راگوزەر جیوەجی نەکردگە، چۊنکە قەورسانە گشتییەیل گشتیان واز نەکریانە، و بەڵگەنامەیل لە ناوەندیگ نیشتمانی گشتگیر گردەو نەکریانە، و قوربانییەیل هەمیشە دەسیان وە دانپیانان و قەرەبووکردن و گلەوداین ئیعتیبار وەو شیوە نەڕەسیە کە باێدە ئاست قەوارەی کارەساتەگە.

 ئۊشێدیش: دیارنەمان ناوەندیگ نیشتمانی تایبەتمەن ئەرا بەڵگەدارکردن تاوانەیل جینۆساید دژوە کورد وە یەکیگ لە گەوراترین کەلەیل لەی دۆسیە دانریەێد، چۊنکە دەسپێشخەرییە تاکەکەسییەیل، هەرچەنیگیش جددی بۊن، نیەتۊنن وە تەنیا یادەوەرییگ وە ئی قەوارە هەڵبگرن، وە تایبەت لە سای قەیرانەیل ئابووری و سیاسی یەک لەدۊای یەک لە هەرێم کوردستان و عراق وەگشتی.

وتیش کە پڕۆژەگەی چەن جار رۊوەڕۊی بیهازی پاڵپشتی، و کەمي دارایی، و دیارنەمان ئیرادەی دامەزراوەیی بۊەسەو کە بتۊنێد بەڵگەنامە پەرتەوازەیل بگرێدە ئەرشیفیگ نیشتمانی رێکخریاگ، کە مقیەتی ناوەیل قوربانییەیل و دۆسیەیل بیسەروشوینەیل و وەچەودیە رزگاربۊەیل بکەێد.

لە کۆتایی قسەی، عەداڵەت عومەر گلەو خوەێد ئەرا پێشانگاگە، ئەرا کاغەزەیل و وینەیل و ناوەیل، لەورا، لە ناوڕاس سەردانیکەرەیل و کتاوەیل، باڵەگەی جویر رووبەریگ بۊچگ دیار دەێد ئەرا فتراق سەدەیگ لە بیدەنگی.

ئۊشێد کە هەر بەڵگەنامەیگ خەێدەی وەرچەو تەنیا بەڵگەیگ نییە، بەڵکم هاواریگە، و هەر ناویگ شمارەیگ نییە، بەڵکم ژیانیگە لە شوین خوەی بڕیاسەو، و هەر دۆسیەیگ هێمان واز نەکریاس قەرزیگ ئەخلاقییە لە گەردن دەوڵەت و کۆمەڵگە و دامەزراوە مافپەروەرییەیل.

 عومەر دوینێد کە رخدارترین چشت کە شایەت دۊای جینۆساید رۊ بەێد ئەوەسە کە قوربانییەیل بوونە شمارەیل رەدبۊ لە کتاوەیل میژوو، یا ئەرا یادەوەرییگ وەرزانە کە لە بوونەیل گلەو دریەێد و دۊاییش لە هۊرەو بچن.