خوەنستنیگ بەریتانی لەباوەت سەختییەیل نۊنەرایەتی سیاسی ئەرا کوردە فەیلییەیل و رۆڵ فراکسیۆنە گەورەیل

شەفەق نیوز - ئەڵگەردان تایبەت

هێمان ئەو ئاستەنگەیلە کە رۊوەڕۊی کوردە فەیلییەیل بوون، سەرەڕای ئەو نۊنەرایەتییە کە لە هەڵوژاردنەیل پەرلەمانی وەدەسی هاوردنە، بەسیەسە باڵادەسی فراکسیۆنە گەورەیل لەبان دیمەن سیاسی و ئابووری و ئەمنی، و وە ناکۆکییەیل ناوەین بەغداد و هەولێر، و دەیان ساڵ لە پێشێلکاری و پشتگووشخستن و تاوانە رێکخاریاگەیل کە رژیم بەعس وەرین ئەنجامیان دا، و تا ئیسەیش چارەسەر نەکریانە.

 لە سەرەتاوە ماڵپەڕ "ئەمواج" بەریتانی لە راپۆرتیگ کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کردگە، دەسنشان ئەوە کرد کە بەشداریکردن قایم کە لە هەڵوژاردنەیل دۊایین رۊ دا و هیشت پارت دیموکرات کوردستان ئاهەنگ وە وەدەسهاوردن زیاتر لە ملیۆنیگ دەنگ بکەێد، وە شیوەیگ نیمچەیی رەنگ دایەو لە هەڵوژاردن کاندید پارتەگە حەیدەر عەلی فەیلی، ئەرا تاکە کورسی تەرخانکریاگ ئەرا کوردەیل فەیلی.

باوجی راپۆرتەگە دەسنشان ئەوە کرد کە ئاست قایم ئی کاندید پارتە، لەوەر کلکردن هەزاران لە کادرە سوننەیلی لەلایەن پارتەگەو ئەرا دەنگدان وە قازانجی بەرزەو بوی.

راپۆرتەگە دوینێد کە یاسای هەڵوژاردنەیل عراقی ری وە گشت عراقییەیل دەێد ئەرا چگنەناو هەڵوژاردنەیل تا کورسییەیل کۆتا تەرخانکریاگەیل ئەرا کەمینەیل وەدەس بارن، کە یەیش بویە هووکار دەرکەفتن سکاڵایەیل فراوانیگ لە وەکارهاوردن ئی کورسییەیل لە فرەیگ لە وەختەیلە لەلایەن کوتلە سیاسییە گەورەیلەو، لەبڕ ململانێ هەڵوژاردن.

لەی چوارچیوە دیاری کرد کە لە بنەڕەت نۆ کورسی تەرخانکریاگ ئەرا کەمینەیل، هەشتیان چگنە ئەرا کاندیدەیلیگ کە پەیوەندییەیل تونیگ وەگەرد پارتەیل کوردی و شیعە و سوننەی باڵادەس لە عراق دیرن.

وەدیهاوردن دادپەروەری

راپۆرتەگە دریژە وە قسەی دا کە حەیدەر فەیلی لەوخەت وەرگردن پۆستەگەی لەناو ئەنجومەن نۊنەرەیل، پەیمان وە وەدیهاوردن دادپەروەری داگە لەبان ئەو ستەمە مەزهەبییە رەگداکوتیاگەیلە، و وەرگریکردن لە "مافە میژووییەیل فەیلییەیل"، باوجی بڕیگ لە رەخنەگرەیل دۊنن کە پابەندبۊن نۊنەر پارت دیموکرات کوردستان وە پارتەگەی شایەت گرنگی ئەراي بوود ئەگەر هەر دەسپێشخەرییگ وەگەرد بەرژەوەنییەیل هەولێر نەپووڕێد.

راپۆرتەگە وتیش کە چەودیارەیل وریایی دەن کە بڵاوبۊن نۊنەرایەتی فەیلییەیل لەناوەین پارتە رکابەرەیل تۊەنێد تەقەلای گشتی ئەرا دروسکردن ئاڵشتکارییگ راسگانی وە قازانج رووڵەیل پێکهاتەگە لاوازەو بکەێد.

 راپۆرتەگە خەوەردا کە فەیلییەیل سەرەڕای ئەوەگ وەجۊر کەمینەیگ نەتەوەیی جیاواز لە دەستوور ساڵ 2005 دان وەپیان نریایە، باوجی ئەرا ماوەیگ دریژ ناڵاننە ئەرا داڕشتن سیاسەتیگ نۊنەرایەتی یەکگرتگ کە توانای چەسپانن خوەی لە رۊوەڕۊبۊن کوتلە عەرەبی و کوردییە رکابەرەیل داشتوود.

 وەپای راپۆرتەگە، مەوقەیگ حزب بەعس رەسیە دەسەڵات لە ساڵ 1968، دەسەڵاتەیل عراقی تیکەڵاوبۊن فەیلییەیل لەناو ناوەندە سیاسییە کۆمۆنیست و چەپڕەو و چاکسازییەیل وە هەڕەشەیگ ئەرا دیدە سیاسییەگەیان دین،  وتیش کە ئی تیکەڵابۊنە رەنگ دادەو لەبان پێکهاتە کۆمەڵایەتییە میژووییە نووەگەی ئی کەمینە کە خیزانەیل شارنشین خوەنەوار و تۊانادار لە روی ئابوورییەوە نۊنەرایەتی کەن، کە لە بەغداد نیشتەجین.

 راپۆرتەگە وتیش: تونوتیژی دەسەڵاتەیل دژ وە فەیلییەیل بەرزەو بوی لە مەوقەی هەشتاگان لە سەدەی گوزەشتە، واتە لە سەردەم سەرۆک وەرین سەدام حسێن، هەناێ توومەتباریان کردن وە "رەچەڵەک دەرەکییان" و پەیوەندییە بانگەشەکریاگەیان وە ئیران و "نەوین دڵسووزی ئەرا گەل و نیشتمان".

 وەجۊر دەرەنجامیگ ئەرا ئی توومەتەیلە، لەناوەین 300 تا 500 هەزار هاووڵاتی فەیلی لە رەگەزنامە عراقییەگەيان بیبەش کریان و وە زوور وەرەو ئیران دەرکریان، لە وەختیگ کە مەزەنە کریەێد نزیکەی 22 هەزار فەیلی لەلای کەمەو  لەسێدارە دریان و لەناو قەورە وەکۆمەڵەیل زنەوەچاڵ کریان و تا ئیسەیش روفاتیان پەیا نەکریاس.

وراپۆرتەگە دەسنشان ئەوە کرد کە نزیکەی 100 هەزار فەیلی، کە فرەییان لەو کەسەیلەن کە رەگەزنامە نەیرن، لە ئیرانەو گلەو خواردن ئەرا عراق و وڵاتەیل ترەک دۊای ساڵ 2003، کە یەیش لە دەسکردن وە کارەگە ئومیدەیل لەناو کۆمەڵگەی فەیلی زینگەو کرد کە ئەو دەسەڵاتە شیعە و کوردییە تازە دەرکەفتگەیل لە عراق کە ئەوانیش رۊوەڕۊی چەوسانن بۊنە، تەنیا دان وە میرات ئاوارەبۊن و تونوتیژی نیەنەن، بەڵکم چارەسەریشی کەن.

فراکسیۆنە شیعە و کوردییەیل

 راپۆرتەگە دیاری کرد کە فراکسیۆنە سیاسییە باڵادەسەیل پەیمان دانە وە قەرەبووکردن گشت قوربانییەیل دەسدروییەیل پارت بەعس لەڕی رێکارەیل دادپەروەری راگوزەر، باوجی لە مەوقەی دوو دەیەی گوزەشتە سیستەمیگ زەنگبریای و فرە سیاسیکریاگ دەرکەفت.

 راپۆرتەگە لە نۊنەر هەمیشەیی عراق لە نەتەوە یەکگرتگەیل لوقمان فەیلیەو وت:  شکستهاوردن پێکهاتەی فەیلی لە وەدیهاوردن سەروەخوەیی سیاسی لە دۊای ساڵ 2003، گلەو خوەێدەو ئەرا ئەو بەشەوبوینە کۆمەڵایەتییەیلە کە لەدەسیان ناڵێد، وە دەسنشانکردن ئەرا ئەوە کە لە سای ناکۆکی بەرژەوەنییە سیاسییەیل، سەرکردەیل کۆمەڵگەی فەیلی رێڕەویگ بیلایەن گردنە وەر کە دژوەرییەیل بەرجەسە کەێد لە رەوش بەشەوبوین وەجۊر کۆمەڵگەیگ کوردی شیعە.

 وەپای راپۆرتەگە، ئەو پارتە شیعە و کوردییەیل لەجیای رەفتارکردن وەگەرد مافەیل کوردە فەیلییەیل وەجۊر ئاستەنگیگ جیا، دەسکردنە رەفتارکردن وەگەرد ئی مافەیلە وەجۊر ئەوەگ بەسیانە وە ململانێیە سەروەرییەیل ئاڵووزتر لەناوەین بەغداد و هەولێر، جۊر ناکۆکییەیل لەبان بودجەیل و مەرزەیل.

 هەرلیوا، دەسنشان ئەوەیش کرد کە پارت دیموکرات کوردستان دۊنێد کە بایەسە بەغداد خەرج قەرەبووکردن فەیلییەیل هەڵگرێد.

 لەوەر یە، راپۆرتەگە ئۊشێد کە ئی ململانێیەیل پەیوەندیدار وە بودجە و دادپەروەری راگوزەرە، بۊنە هووکار قۊلترەوبۊن ناڵانن فەیلییەیل لە دووچەوەکی.

 راپۆرتەگە وتیش: لە وەختیگ وەرگریکارەیل لە مافەیل کورد وە ئەوە زانستن کە ئاڵشتکاری یاسایی کە لە ساڵ 2025 رۊدا و مەیدانەگە لەوەرانوەر دەنگدان لەبان ئاست وڵات لە کورسییە تەرخانکریایەگە ئەرایان واز کرد، دەرفەتیگ وە کوردە فەیلییەیلە دەێد ئەرا باسکردن رايەیل خوەییان، باوجی وتیش کە ئی بڕیارە کاردانەوەیل تویڕەییگ بەرزەو کرد، کە رەخنەگرەیل وتن کورسیەگە زیاتر دەنە وەر دەسوەردان سیاسی لەلایەن فراکسیۆنە نەتەوەیی و مەزهەبییە باڵادەسەیل.

 راپۆرتەگە لە میژوونویس عراقی جۆمان ئەمیرەو وت: فراکسیۆنە کوردییە باڵادەسەیل کورسی فەیلی وە بەشیگ لە هەژموون ستراتیژی خوەیان لە بەغداد دانەن.

 وەقسەی ئەمیر، دیارە سەختە کە دانریەێدە بان سەروەخوەیی تەواو ئەرا هەر پەرلەمانتاریگ کە گریەدارە وە پارتیگ سیاسی سەرەکییەو، و دیاری کرد کە یەیش هەر تەقەلاییگ ئەرا پەرەپیدان ناسنامەیگ سیاسی سەروەخوەی ئەرا فەیلییەیل پەک خەێد.

فەیلییەیل و دەوڵەت قۊل

 راپۆرتەگە وتیش: ئی دینامیکییەیلە نیشان دەن کە پرسەیل جۊر گلەوداین رەگەزنامە و دەسکەفتن وە قەرەبووەیل وە فرە گرنگ دانریەن، باوجی ئەوانیش شایەت سەرچاوە گردۊن لە ئاستەنگەیل فراوانتریگ کە رۊوەڕۊی کوردە فەیلییەیلە بوون.

راپۆرتەگە لە ئەمیرەو وتیش؛ یەیش دویرخستن فەیلییەیل لە دەوڵەت قۊل لە عراق گرێدە خوەی، جۊر دەزگایەیل ئەمنی و پێکهاتە بیڕۆکراتییەیل.

هەرلیوا وەگورەی ئەمیر، فەیلییەیل لە گووشەگیری ئابووری و پەراویزخستن لە بازاڕ کار عراقی ناڵن کە وەپای باوەڕی رەنگدانەوەی پرسەیل یاسایی پەتی نییە، کە دویرخستنیان لە قایمترین وەزارەتەیل، کە وە وەزارەتە سەروەرییەیل دریانەسە قەڵەم، نەوەیگ گەنج لە فەیلییەیل لە ریەیل پیشکەفتن سیاسی بیبەش کردگە.

فراکسیۆن فەیلی پەرلەمانی

 راپۆرتە بەریتانییەگە وە پیشخستن ئەوە کۆتایی هات کە پەرلەمانتارە فەیلییە نوویەیل، چ لەناو کورسییەیل کۆتای پەرلەمانی بوون یا لە دەیشتی، شایەت لە بانان خوەیان بۊنن کە کاریگەرن وە ئاراستە جیاوازەیل لەلایەن کوتلە نەتەوەیی و مەزهەبییە سەرەکییەیل.

 وتیش کە بڕیگ لە پەرلەمانتارەیل هویر ئەوەیان کردنە کە یەکیگ لە ریەیل ئەرا کەمەوکردن تونی ئی رەوشە لە دروسکردن کوتلەیگ پەرلەمانی هاوبەش لەناوەین پارتەیل لەلایەن پەرلەمانتارە فەیلییەیل دروس بوود، کە ئەوەیش تۊنێد هەژموونیگ گەورەتر وەپای ئی کوتلە لە پرسە سەرەکییەیل بەخشێد سەرەڕای بەشەوبوینە سیاسییەگەی.

 راپۆرتەگە رەسیە ئەو بڕوا کە ئەرا پەرلەمانتارە فەیلییەیل سوودمەن بوود تەقەلا بیەن ئەرا وەدەسهاوردن کورسییەیل لە دەسە پەرلەمانییە گرنگەیل، وە تایبەتی دەسەیل دارایی و ماف مرۆڤ و یاسایی و کووچکردن، کە وەبی دەنگیگ لەی دەسەیلە، هەر پیشکەفتنیگ لەو پرسەیلە کە رۊوەڕۊی پێکهاتەی فەیلی بوون تا ئاستیگ گەورە بەسیاگ مینێدە بان نیاز خاس کوتلە پەرلەمانییە گەورەیل.

 لە دریژەی قسەیلی وتیش: راسیە سیاسی و کۆمەڵایەتییەیل ئەرا کوردەیل فەیلی، هێمان تاریکن، کە تویش ئاستەنگە تون و دریژماوەیل کە رۊوەڕۊی ئی چینە بوون، هەوەجەی بۊن ئیرادەیگ حکومی گەورە دیرێد، کە ئەوانیش ئاستەنگەیلیگن، وەقسەی ئەمیر، هیچ پەرلەمانتاریگ،  هەرچەگ نیازی بوود، توانای باڵادەسبۊن لەبانیان وە تەنیایی نەیرێد.