(شیکاری).. "بافڵیزم" و تاقیکردن هاوبەشی كوردی وە وەخت بەغداد
عەلی حسێن فەیلی
لە فرەیگ لە خوەنستنە دەیشتەکییەیل، چەو خرێدە بان هەرێم كوردستان جویر یەکیگ لە دیارترین تاقیکردنەیل و ئەزموونەیل فیدراڵی لە خوەرهەڵات ناوڕاس، نەک تەنیا لەوەر پشتبەسین وە چوارچیوەیگ دەستووری لەناو دەوڵەت عراقی، بەڵکم ئەرا ئەو گرنگی جیۆسیاسییە روی وە زیایبوینە کە وەدەسی هاوردیە لە ئەنجام پێگە جوگرافییەی و رۆڵی لە دۆسیەیل ئاسایش و وزە و پەیوەندییەیل هەرێمی و ناودەوڵەتی.
بەڵام ئی تاقیکردنە لە نیسان 2026 کەفتە وەر تاقیکردنیگ سیاسی ئاڵووز، وەختێگ کەیس هەڵوژاردن سەرۆک کۆمار لە بەغداد لە شایستەییگ دەستووری پەیوەندیدار وە پۆستیگ سیادی ئاڵشت بوی ئەرا بوونەیگ کە دووارە وازکردن گرژییەیل لەناو ماڵ كوردی، و قەوارەی جیاوازی لە رێبازەیل هیزە سەرەکییەیل وەرانوەر پەیوەندی وەگەرد بەغداد ئاشکرا کرد، و وەرانوەر چەمک نوێنەرایەتی كوردی لە دەوڵەت عراقی.
ململانێ لەناوەین پارتی دیموکراتی كوردستان و یەکێتی نیشتمانی كوردستان نیەتویەنریەێد لە چوارچیوەی ململانێ لەبان پۆستەیل کوڵبڕەو بکریەێد، بەڵکم لە یەکیگ لە رەهەندەیلی چۊ رەنگدانەوەی دوو ئاڵشتکاری هاوتەریب دیار دەێد، یەکەمیان پاشەکشەی کاریگەری شیوازەیل رێککەفتن باوە کە ئەرا چەن ساڵیگ دەسەڵات پەیوەندی لەناوەین هەردگ لایەنەگە کرد، و دۊەمیان ئاڵشتبوین ژینگە سیاسییەگەس لە بەغداد وەجۊریگ کە ئامرازەیل دەسەڵات و نوێنەرایەتی ئاڵووزتر کرد و کەمتر ملداین ئەرا هاوکیشەیل وەرین هیشتەو.
لەی نووڕینەو، هەڵوژاردن نزار ئامێدی جویر سەرۆک کۆمار تەنیا ئاڵشتبوینیگ نەوی لە کەسیگ کە پۆستەگە گرێدە دەس، بەڵکم نیشاندەریگ بوی ئەرا فراوانبوین کەلەگە لەناوەین دوو لۆژیک سیاسی جیاواز، یەکیگیان پشت وە هاوسەنگی هیزەیل و هاوپەیمانییەیل لەناو بەغداد بەسێد، و ئەوەکەی ترەک لە حیسابات نوێنەرایەتی و سەنگ هەڵوژاردن لەناو هەرێمەو دەسوەپی کەێد، و ئی جیاوازییە ئاشکرا کەێد کە شەرعیبوین ئامادەبوین لە بەغداد دی مەرج نییە وەگەرد شەرعیبوین سندوقەیل لەناو كوردستان یەک بگرێد.
ئەرا فامستن رەفتار یەکێتی نیشتمانی كوردستان لەی قۆناغە، توەنریەێد هویرەو بکریەێد کە حزبەگە وەگەرد بەغداد جویر سەکوویگ ناوەندی رەفتار کەێد ئەرا قەرەبووکردن سنوورداری باڵادەسییە شمارەییەگەی لەناو هەرێم، و لەی چوارچیوە، لە وتار و پراکتیز سیاسیی نیشانەیل رێبازیگ جیاواز لە قۆناغ جەلالی وەرین دەرکەفتن، رێبازیگ کە لەڕۊ شیکارییەو توەنریەێد وە "بافڵیزم" (وە نیسبەت ئەرا بافڵ تاڵەبانی سەرۆک ئیسەیی یەکێتی) وەسف بکریەێد، واتە نزیکەوبوینیگ کە خی وەرەو بەڵگەگاری پەیوەندی وەگەرد ناوەند دیرێد جویر ئامرازیگ ئەرا چەسپانن پێگە سیاسییەگە و هیزەوکردن توانای گفتوگۆکردن، تەنانەت ئەگەر یەیش بڕیگ جار بویادە هووکار گرژییەیلیگ لەناو سەکوو كوردی.
ئەوەیش مەرج نییە وەو واتە بوود کە یەکێتی دەس لە چوارچیوەی نەتەوەیی كوردی هەڵگرێد، چەنە ئەوەگ رەنگدانەوەی هەڵسەنگاندنیگ جیاوازە ئەرا پیشینەیل مەنین و کاریگەری. چوینکە حزبەگە، وەپای ئی لۆژیکە، جویر فرەتر مەیلدار دیار دەێد ئەرا نزیکبوینیگ کە هەژمار ئەوە کەێد دەسەڵات لە بەغداد شایەت لە مەوقەیلیگ یەکلاکییتر بوود لە باڵادەسی هەڵوژاردن لەناو هەرێم، و هاوبەشی وەگەرد ناوەند شایەت توانایگ گەورەتر وەپی بیەێد ئەرا هاوسەنگکردن فراوانبوین پارتی دیموکراتی كوردستان.
لە وەرانوەر ئەوەیش، پارتی دیموکراتی كوردستان لە سۊک جیاوازیگەو نووڕێدە دۆسیەی سەرۆکایەتی کۆمار، کە لەبان ئەو هزرە وساس کە نوێنەرایەتی لە بەغداد رەنگدانەوەی سەنگ میللی خوازێد لەناو هەرێمەگە، و لەباوەت ئەو، هەر هاوکیشەیگ کە لە ئەنجامەیل هەڵوژاردن رەد بوود یا کاریگەرییەی کەمەو بکەێد، جویر کەمەوکردنیگ لە بنەمای شایستەیی سیاسی هەژمار کریەێد، و دەر واز کەێد لە وەرانوەر وەردەوامبوین لەیەکفامستنیگ کە لە نووڕین ئەو، دی نیەگونجێد وەگەرد ئەو ئاڵشتکارییەیلە کە دیمەن كوردی لە ساڵەیل دۊایی وەخوەی دیەی.
و لەیرەو، پابەندبوین پارتی دیموکراتی وە ئی دۆسیە تەنیا وە خود پۆستەگەو پەیوەندی نەیرێد، بەڵکم وە باوەتیگ فراوانتر کە پەیوەندی وە چەسپانن شەرعیەتیگ هەڵوژاردن دیرێد کە دوینێد بایەسە لە پێکهاتەی نوێنەرایەتی كوردی لەبان ئاست فیدراڵی رەنگ بەێدەو، بەڵام ئی لۆژیکە لە بەغداد وەگەرد راسییگ سیاسی جیاواز رۊەڕۊ بوودەو، چوینکە سیستەم عراقی تەنیا وەپای ئەنجامەیل هەڵوژاردن لەناو هەرێم وەڕیەو نیەچوود، بەڵکم تووڕیگ ئاڵووز لە لەیەکفامستن و هاوپەیمانی و بەرژەوەندییە تیکەڵکێشەیل حوکمی کەن، و ئەوەیش هاوکیشەیگە کە هاز گفتوگۆکردن و دروسکردن رزبەندییەیل کاریگەرتر کەێد لە تەنیا باڵادەسی شمارەیی.
لەی چوارچیوە، و وەگەرد ئەوەگ نەیارەیل پارتی دیموکراتی لە بەغداد فرەترن لە هاوپەیمانەیلی، وەپیچەو دیار بوی کە مەسعود بارزانی سەرۆک حزبەگە ئی دۆسیە وەڕیەوە بەێد جویر وەرگریکردنیگ دووانە لە شایستەیی حزبی و سام نەتەوەیی وەردیەک، لە تەقەلایگ ئەرا چەسپانن شەرعیەت دەنگداین جویر جیگریگ ئەرا ئەو رێککەفتنە باوەیلە کە ئەرا چەن ساڵیگ حوکم ئی شایستەییە کردنە.
ئی جیاوازییە وەگەرد گلەوخواردن دۆسیەی کەرکوک هاتە بان، دۊای بەرزەوبوین مشتومڕ لەبان کاراکردن رێککەفتنیگ وەرین رانەگەیانیای ئەرا دووارە وەکارهاوردن پۆست پارێزگار لە پێکهاتەی كوردییەو ئەرا پێکهاتەی تورکمان، لە گامیگ کە یەکێتی نیشتمانی وت: ئەوە جیوەجیکردن شایستەییگە کە ماوەی دوو ساڵەو لەبانی رێککەفتن کریاس، لە وەختیگ پارتی دیموکراتی كوردستان رەتی کەێدەو جویر شکاننیگ ئەرا ئیرادەی دەنگدەرەیل و درویژەکیشانیگ ئەرا لەیەکفامستنیگ سیاسی کە لە دەیشت چوارچیوەی ناوخۆیی واژوو کریاس، وەو جۊرەیش، ناکۆکییەگە لەناوەین هەردگ لایەنەگە دی تەنیا لە نوێنەرایەتی كورد لە بەغداد نەمەن، بەڵکم دیارە وەرەو فراوانبوین چگ لەناو خود کەرکوکیش، وەجۊریگ کە هاتێ رەهەندیگ فرە ناسکتر بخەێدە بان ئەو ململانێیە کە هەس و پەیوەندی وە وەڕیەوەبردن دەسەڵات و هاوسەنگییەیل دیرێد لە یەکیگ لە ئاڵووزترین پارێزگایەیل.
لە ناوڕاس ئی گرژییە، رۆڵ نێچیرڤان بارزانی وە حوکم شوین و پایەی و پەیوەندییە درویژەیەیلی وەگەرد لایەنە جیاوازەیل كوردی و عراقی و هەرێمی دەرکەفێد، و لەوەر یە ئامادەبوینی فرە گرنگ دیار دەێد لە مەوقەیگ کە هەوەجە وە کەناڵەیلیگ واز دیرێد لەناوەین ناکۆکەیل فرەتر لە هەوەجەی ئەرا بەرزەوکردن زیاتر لە گرژییەگە.
لە ماوەی ساڵەیل گوزەشتە، ناو نێچیرڤان بارزانی گریەدار بویە وە تەقەلایەیل مقیەتیکردن خوارترین ئاست لە پەیوەندی لەناوەین هەولێر و بەغداد، و هەرلیوا لەناوەین خود هیزە كوردییەیل، و ئەوەیش هیلێد رۆڵی لەی قۆناغە جویر مدوویگ دەسمیەتیدەر بوود لە کۆنترۆڵکردن قەیرانەگە، و مکیسکردن لۆژیک رێککەفتن.
ئمڕوو، هەرێم كوردستان لە وەرانوەر دوڕیانیگ گرنگ دیار وسێد، نەک لەوەر ئەوەگ ناکۆکی ئیسە ئاڵووزترینە لە وەرجە چەن ساڵیگ، بەڵکم چوینکە لە مەوقەیگ هەرێمی و عراقی فرە ناسک تیەێد، و لە سای پاشەکشەی بڕوایی لەناوەین هیزە سەرەکییەیل، و زیایبوین ئەو هەستە کە شیوازە کۊنەیلە دی بەس نین ئەرا وەڕیەوەبردن ململانێگە یا ئەرا مسۆگەرکردن کەمترین ئاست لە لەیەکفامستن سیاسی.
و لەیرەو، ئارامی راسگانی لە هەرێم هەوەجە وە هاوسەنگییگ دیرێد لەناوەین شەرعیەت سندوقەیل (کە پارتی دیموکراتی دووپاتی کەێد) و راسی سیاسی و سەربازی لەبان زەوی (کە یەکێتی نویەنەرایەتیی کەێد).
لە کۆتایی، قەیران ئیسە تەنیا جویر ناکۆکییگ لەبان پۆستیگ دیار نیەێد، بەڵکم نشاندانە لە پرسیاریگ قۊلتر کە پەیوەندی وە بانان هاوبەشی كوردی لەناو هەرێم دیرێد، و وە شیوەی ئامادەبوین كوردی لە بەغداد لە ماوەی بانان، و ئەگەر هیزە سەرەکییەیل سەرکەفتگ نەوون لە دووارە دروسکردن کەمترین ئاست لە بڕوایی هاوبەش، ئەوە سەختیەگە تەنیا لەبان وەڕیەوەبردن ناکۆکییەگە نیەوسێد، بەڵکم شایەت درویژەو بوود ئەرا شیوەی فامستن خود ئەزموون كوردستانیش و سنوورەیل توانای لەبان وەردەوامبوین لەناو ژینگەیگ عراقی و هەرێمی کە فرە ئاڵشتکارییەیل وەخوەی دوینێد.
