نەتەوە یەکگرتگەیل هوشداری دەێد لە "سەردەم کەمی ئاو": دوو لەبان سێی دانیشتگەیل جیهان لە کەفتنەسە رخباری

شەفەق نیوز - نیویۆرک

وەپەی ڕاپۆرت نوویگ لەلایەن نەتەوە یەکگرتگەیل، ئمڕوو چوارشەممە، هوشداریدا لەوە کە جیهان چوودە ناو ئەو سەردەم کە ناوی نا "سەردەم ئیفلاس ئاوی جیهانی"، کە سیستەم ئاو نیەتوەنێد ئەرا ئاست جارانی خوەی گلەو بخوەێد.

ریخریایەگە لە راپۆرتەگەی وت: "دی زاراوەی 'فشار ئاو' و 'قەیران ئاو' بەس نیین ئەرا باسکردن راسیی ئیسە، چوینکە فرەیگ لە چەم و دەریاچە و ئاو و تاڵاو و یەخبەنەیل خاڵ وەرچەرخانە رەد کردنە و دی توانای گلەوخواردن ئەرا ئاست جارانی نەیرن، یەیش هیلێد قەیران ئاو وەردەوام بوود و درویژماوە بوود لە فرەی ناوچەیل".

کاوە مەدەنی، وەڕێوەبەر پەیمانگەی نەتەوە یەکگرتگەیل ئەرا ئاو و ژینگە و تەندروسی لە کۆنگرەیگ رووژنامەوانی لە نیویۆرک وت: ئیرنگە ئیمە سیستەم لاتی یا نزیک لە ئیفلاس لە گشت جیهان وەگورەی خوەمان دیریمن، یەیش بوودە مدوو ئاڵشتکاری ریشەیی لە رخباری جیهانی، لەوانە بازاڕەیل خوەراک، زنجیرەی دابینکردن، فشارەیل کووچکردن، کاریگەرییەیل کەشوهەوا و وابەسەییە سیاسییەیل.

ئاشکرا کرد کە "ئیفلاس و لاتی ئاو- کەمەوبوین و پیسبوین سەرچاوەیل ئاو لە دەیشت سنوور چگن وزەی نووەوبوی- وەگەرد نەوین گلەوخواردن- زیانڕەسانن وە سەرچەوە سروشتییەیل ئاو کە توانای وە ئاسانی گلەوخواردن نەیرێد."

نزیکەی سێ لەبان چوار دانیشتگەیل جیهان لەو وڵاتەیلە ژیەن کە تویش نائاسایشی ئاو بوینە یا لە رەوشیگ ناجیگیرن، زیاتر لە دوو ملیار کەس دەسیان لە ئاو پاک نیەڕەسێد، لە وەختیگ 3.5 ملیار کەس دەسیان وە خزمەتگوزارییەیا  پاکی  وەشیوەی بیوەییگ لە وەڕیەوبردن ئاو بڕیاس.

ساڵانە نزیکەی چوار ملیار کەس تویش کەمیی ئاو تونیگ تیەن تا ماوەی مانگیگ لەلای کەمەو، ئاست زیاتر لە نیمەی دەریاچە گەورەیل لە سەرەتای ساڵەیل نەوەتەیلەو داوەزیاس و نزیکەی 35% تاڵاوگە سروشتییەیل لە ساڵەیل هەفتایەیل سەدەی گوزەشتە فەوتیانە، نزیکەی 70% ئاوە سەرەکییەیل ژیر زەوی داوەزیاس. 

لە ڕاپۆرتەگە دەسنشان ئەرا ئەوە کەێد کە "هشکەساڵی وەدەس ئایمەو ساڵانە نزیکەی 307 ملیار دۆلار خەرج جیهان دەێد و نزیکەی دوو ملیار کەس لە ساڵەیل 2022 و 2023 لە ژیر رەوشەیل هشکەساڵی ژیانە".

مەدەنی دووپاتیش کرد کە "لاتی ئاو کۆتایی نییە، بەڵکم سەرەتای جیوەجیکردن پلانیگ ستراکتۆری خاسەوکردنە کە   وە وسانن کەمەوبوین سەرچەوەیل، مقیەتیکردن خزمەتگوزارییە سەرەکییەیل، دووارە رێکخستن داواکارییە ناپایەدارەیل و بەرهەمهاوردن لە دووارە دروسکردن کەرت ئاو".

دووپاتیش کرد لە   "ئاو بەشیگی هاوبەشە کە کەشوهەوا، جویراجویر زنەیی، زەوی، خوەراک، تەندروسی و ئارامی وەیەکەو بەسێد"، ئاشکرا کرد کە "بەرهەمهاوردن لە ئاو بەرهەمهاوردنە لەی چشتەیلە لە".

مەدەنی لە کۆتایی وتیش: پەیام ئمڕوومان پەیام نائومیدی نییە، وەلێ پەیامیگ ئاشکراکردنە، تا زیوتر نواگیری  قەیرانەگە بویمن، کارەیل فرەیگ لەوەردەس هەس، تا زیاتر دوابکەویمن، گرژییە ئیدارەییەیل زیاتر بوونە زیانیگ گلەونەخواردن لە ئاست جیهانی.