"قوربانیەیل بيدەنگ".. مناڵەیل عراق باج جیاوەبۊن دەن

شەفەق نیوز- بەغداد

ئەمیر خەلدون نەزانست، وەختیگ لە تەمەن پەنج ساڵان بۊ، کە جیاوەبۊن داڵگ و باوگی زەخمیگ دەروینی هیلێد کە تا ساڵەیل گەنجی وەگەردی مینێد، رخ لە دەنگەیل بەرز، و خەیاڵ لەدەسداین، و بیهازی باوەڕ وەخوەیبۊن، گشتیان ئاڵشت بۊن ئەرا بەشیگ لە ژیان رووژانەی، تا مناڵیەگەی بوودە شایەتحاڵیگ لەبان ئەو کاریگەری قۊلە کە شایەت تەڵاق لە دەروین مناڵەیل بیلێدەی.

خەلدون، کە یەکیگە لە مناڵەیل ئەو خیزانەیلە کە هاوسەرگیرییان وە جیاوەبۊن کووتایی هاتیە، هۊردەکاریەیل مناڵییگ باس کەێد کە ئۊشێد هێمان تا ئمڕوو وەدۊایەو تیەێد، کە ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد: "لەو وەختەو کە تەمەنم پەنج ساڵ بۊ رخ لە دەنگەیل بەرز دیرم، و لەناو خەیاڵ لەدەسداین ژیەم و هێمان هەس کەیمن کە چشتیگ لەلیم کەمە لە وەخت جیاوەبۊن داڵگ و باوگمەو".

هەمیش ئۊشێد: "وە کەسایەتییگ بیهاز گەورا بۊم، لە گشت چشتیگ ترسیام، تەنانەت نزیکەیلم وە (خاوەن ئەسر بریقەدار) ناوم بردن، چۊنکە فرە گیرستیام و خەمگین بۊم وە مدوو جیاوەبۊن داڵگ و باوگم، کەسیگ پەیا نەکردم کە لەڕۊ دەروینیەو بگرێدەمە خوەی، وەناو پشتگووشخستن و سەختی رەوشەیل گەورا بۊم، و هێمان شوینەوار ئەو رووژەیلە تا ئمڕوو هەڵگرم".

چیرووک ئەمیر خەلدون وە شیوەیگ جیا هەژمار نیەکریەێد، چۊنکە شارەزایەیل دۊنن کە تەڵاق یەکیگە لە گەوراترین لەرزەیل کە شایەت خسزان تۊشی بوود، وە مدوو ئەو شوینەوارە دەروینی و کۆمەڵایەتیەیلە کە ئەرا مناڵەیل دریژەو بوود، و هاتێ ئەرا ساڵەیل دریژیگ وەگەردیان وەردەوام بوود ئەگەر بەرنامەی تایبەتمەن ئەرا پشتیوانی و چەودیاری دەس نەکەفێد.

 شارەزایەیل دووپات کەن کە جیاوەبۊنە داڵگ و باوگ شیوەیگ لە دڵەڕاوکی و سەرسامی لەلای مناڵەیل دروس کەێد وە ئەنجام ئەو ئاڵشتکارییە ناکاویەیلە کە تیەنە بان ژیان رووژانەیان،  هەرلیوا ئەگەرەیل تۊشبۊن وە دڵەڕاوکی و خەمینی و شیویاگەیل رەفتار و سەختیەیل گونجیان کۆمەڵایەتی زیاتر کەێد، وەگەرد بەرزەوبوین هەستەیل رخ لە بانان و لەدەسداین هەس وە ئاسایش.

ئامارەیل نیگەرانکەر

وەگەرد بەرزەوبوین وەردەوام لە ریژەیل تەڵاق لە عراق، داواکاریەیل ئەرا دروسکردن بەرنامەیل حکومی تایبەتمەن ئەرا پشتیوانی دەروینی و کۆمەڵایەتی زیاتر بوون، ئەرا دەسمیەتیداین مناڵەیل ئەرا رەدکردن شوینەوارەیل جیاوەبۊنەگە، و کەمەوکردن رەنگدانەوە بەدەیلی لەبان گەشەکردن دەروینی و سووزدارییان.

وەپای ئامارەیل ئەنجومەن باڵای دادوەری، دادگایەیل عراق، بیجگە لە هەرێم کوردستان، 6250 تەڵاق لەماوەی مانگ حوزەیران/ یۆنیۆی گوزەشتە توومار کردنە، وە تێکڕای نزیکەی 208 تەڵاق لە رووژیگ، کە یەیش شمارەیگە رووشنایی خەێدە بان فراوانبۊن دیاردەگە و ئەو سەختیە کۆمەڵایەتی و دەروونیەیلە کە چەسپنێد، وە تایبەت لەبان ئەو مناڵەیلە کە خوەیان دۊننەو چۊ زەرەدمەنترین لایەن وە هەڵوەشیان خیزان.

 لە وەرانوەر ئی بەرزەوبوینە، شارەزایەیل دۊنن کە بەرنامەیل پشتیوانی دەروینی ئەرا زاڕووەیل هێمان سنووردارن، لە وەختیگ فرەیگ لە دامەزراوە پەروەردەیی و کۆمەڵایەتییەیل کەموکوڵی لە میکانیزمەیل ئاشکرا دیڕن ئەرا چەودیاریکردن ئەو مناڵەیلە کە وە مدوو تەڵاقەو زەرەدمەن بۊنە و وەدۊاچگن ئەرا رەوش دەروینییان، کە یەیش کەێدە مدوو ئەوەگ فرەیان وە تەنیا رۊوەڕۊ شوینەوارەیل جیاوەبۊنەگە بوونەو، وە بی چەودیاری یا دەسوەردان تایبەتمەن.

تاهیرە داخل، خانمە مامووستای ویژەی مناڵەیل لە زانکۆی موستەنسریە، دۊنێد کە چارەسەرکردن شوینەوارە دەروینیەیل تەڵاق نیەتۊەنێد تەنیا لەبان لایەنە ماددیەیل بووسێد، بەڵکم هەوەجە وە بۊیین دامەزراوەیل تایبەتمەن دیرێد کە وەرپرسیاریەتی پیشکەشکردن پشتیوانی دەروینی و کۆمەڵایەتی ئەرا مناڵەیل بگرنە مل.

 داخل، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز قسە کەێد و ئۊشێد کە عراق هەوەجەی دروسکردن دامەزراوەیل حکومی تایبەتمەن دیرێد کە گرنگی دەن وە پشتیوانی دەروینی و کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی ئەرا ئەو مناڵەیلە کە رۊوەڕۊ شوینەوارەیل جیاوەبۊن داڵگ و باوگیان بوونەو، و دووپات کرد کە چەودیاریکردن ئی چینە بایەسە لەبان بنەمای بەرنامەیل زانستی و پلانەیل خوەنیریای بوود کە وەدۊاچگن ئەرا رەوش دەروینی مناڵەگە بکەێد و ئاست خاسەوبوین و وەرەونواچگنی بۊنێد.

 دیاری کەێد کە دابینکردن نەفەقەی ماددی بەس نییە ئەرا مسۆگەرکردن پەروەردەکردن مناڵیگ کە تەندروسی دەروینی خاسیگ داشتوود، چۊنکە هەوەجە وە هەسکردن وە ئاسایش سووزداری و پەیوەندی دەروینی وەگەرد داڵگ و باوگی دیرێد، و هوشداری دا کە بیهازکردن ئی پەیوەندیە یا بڕینی، وە بی ئەوەگ بەرژەوەنی مناڵەگە ئەوە بخوازێد، شایەت شوینەواریگ دەروینی قۊل بیلێدەجی کە درێژەو بوود ئەرا رووژەیل ژیانی.

دیاری کەێد کە ئەنجامەیل توێژینەوەیلی لەباوەت "مناڵی گومابۊ لە عراق" دووپات گرنگی تەرخانکردن بودجەیل دارایی کرد ئەرا دروسکردن دامەزراوەیل و بەرنامەیل تایبەتمەن وە مقیەتیکردن مناڵەیل و پشتیوانیکردنیان لەڕۊ دەروینی و کۆمەڵایەتیەو، و ئەوەیش دۊنێد کە کلکردن بەشیگ لە خەرجی گشتی وەرەو چەودیاریکردن مناڵ عراقی بەشداری کەێد لە هازدارکردن ئارامی دەروینی و کۆمەڵایەتیی.

رۆڵ پەروەردەیی

لە لای خوەییشەو، مەریەم فەرتووسی، سەرۆک رێکخراو "ئەلیس" ئەرا خیزان و مناڵ، لەماوەی قسەکردنی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، دووپات کەێد کە نەمان بەرنامەیل پشتیوانی دەروینی ئەرا زاڕووەیل دۊای تەڵاق قەوارەی ئەو کێشەیلە کە رۊوەڕۊیان بوونەو گەوراتر کەێد، و داوا کرد ئەرا کاراکردن رۆڵ دامەزراوە پەروەردەیی و کۆمەڵایەتییەیل لە لەخوەیگردن ئی چینە.

 فەرتووسی دیاری کەێد کە رێنماییکەرە پەروەردەییەیل لە مەکتەوەیل بایەسە رۆڵیگ کاراتر بۊنن لە چەودیاریکردن ئەو مناڵەیلە کە ناڵن وەدەس شیویانەیل دەروینی لە ئەنجام ناکۆکییە خیزانییەیل یا تەڵاق، و کارکردن ئەرا دەسمیەتیداین وەرجە ئاڵووزبۊن کێشەیلیان.

 دیاری کەێد کە بیهازی رۆڵ رێنماییکەر پەروەردەیی، وەگەرد نەمان بەرنامەیل پشتیوانی دەروینی لە دامەزراوە پەیوەندیدارەیل، بەشداری کەێد لە ئاڵووزبۊن شیویانە دەروینییەیل لەلای مناڵەیل، و هاتێ بڕیگیان بوەێد وەرەو لادان رەفتاری، و هەرلیوا دیاری کرد ئەرا سنوورداربۊن رۆڵ توێژەرە کۆمەڵایەتییەیل لە دادگایەیل بار کەسی.

 هەمیش ئۊشێد کە مناڵ فرەی جاران قوربانی یەکەمە لەماوەی رێکارەیل جیاوەبۊن، چۊنکە ساتەیل جیاوەکردن ناوەین داڵگ و باوگی دوینێد لەناو دادگا وە بی ئەوەگ هیچ پشتیوانییگ دەروینی وەربگرێد کە دەسمیەتی بیەێد ئەرا رەدکردن شۆکەگە.

لە وەرانوەریش، توێژەر کۆمەڵایەتی نیبراس عەلی، کە لە یەکیگ لە دادگایەیل بار کەسی کار کەێد، دووپات کەێد کە توێژەرە کۆمەڵایەتییەیل رووژانە رۊوەڕۊ دەیان کەیس پەیوەندیدار وە ناکۆکییە هاوسەرییەیل و نەفەقە و ئیوەتکردن بوونەو، وەلی توانایان لەبان دەسوەردان سنووردار مینێد لە سای ئاڵووزبۊن فرەیگ لە ململانێیەیل.

 عەلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد: "ئیمە رەچاو تەمەن مناڵەگە و رەوش دەروینی و ئارەزووەیلی کەیمن، وەگەرد توانای هەریەک لە باوگ یا داڵگ لەبان دابینکردن ژینگەیگ ئارام، و هەرلیوا لێکۆڵینەوە لە رەوشە ماددی و کۆمەڵایەتی و رەفتارییەیل خیزانەگە کەیمن، و دۊایە راپۆرتیگ پیشەیی بەرزەو کەیمن ئەرا دادوەر ئەرا دەسمیەتی لە دەرکردن ئەو بڕیارە کە بەرژەوەنی مناڵەگە وەدەس تیارێد".

 وەپای قسەی شارەزاگە لە زانست کۆمەڵناسی، رۆڵ توێژەر کۆمەڵایەتی فتراق خەێدە بان تەقەلای چاکسازی و نزیکەوکردن دیدەیل لە ناوەین هەردوگ هاوسەرەگە وەرجە تەواوبۊن تەڵاقەگە، و دیاری کرد کە بڕیگ لە توێژەرەیل سەرکەفن لە رازی کردن هاوسەرەیل وە پەشیمانبۊن لە جیاوەبۊن ئەرا مقیەتیکردن خیزان و مناڵەیل، وەلی ئی شیوەیلە سنووردار مینن وە وەراورد وە شمارەیل بەرزەوبۊیگ لە تەڵاق.

 دۊنێد کە توێژەر کۆمەڵایەتی شایەت ئەرکدار بکەێد، لە شیوەیل جیا، وە دانان مناڵەگە لە یەکیگ لە ماڵەیل چەودیاری کۆمەڵایەتی ئەگەر دیار کەفت کە مەننی وەگەرد هەر یەکیگ لە داڵگ و باوگ خەێدەی رخباری دەروینی یا کۆمەڵایەتی، و دووپات کرد کە ئی جۊرە کارە کەفنە ژیر رێنماییەیل یاسایی و ئامانج لەلیان مقیەتیکردن بەرژەوەنی مناڵەگەس لە یەکەم پلە.

چیرووکەیلیگ لە راسیەو

لە وەختیگ ئامارەیل نیشاندەر فراوانبۊن دیاردەی تەڵاقن لە عراق، چیرووک زوحا شاهین، کە ناویگ خوازریایە ئەرا دۊتیگ کە ئەزموون جیاوەبۊن داڵگ و باوگی ژیایە و دۊایە خوەییش وە خود ئەزموون رەد بۊە، نشان ئەو شوینەوارە دریژە کەێد کە هاتێ ئەو شۆکە لە ژیان مناڵەیل بیلێدەی.

 زوحا، لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد: "لە تەمەن هەفت ساڵان بۊم وەختیگ داڵگ و باوگم ئەرا دۊایین جار لەژیر یەک خانگ دیم، لەو وەختە مانای تەڵاق نەزانیام، وەلی فامستم کە ئەو ماڵە کە  چاشیامە وە ئارامی لەناوی بخەفم دی چۊ جاران نەمەن".

زوحا ئۊشێد: "گەورا بۊم و شوینەوار ئەو ئەزموونە هەڵگرۆم. لە ناکۆکییەیل دۊرەو کەفتم، و ترسیام لە دروسکردن خیزانیگ کە وە خود چارەنویس کووتایی بارێد، وەلی وە خود ئەزموون رەد بۊم، و ئمڕوو سێ مناڵ دیرم کە ئەو زەخمە ژیەن کە لە مناڵیم ژیامە، نەزانیام چۊ جیاوەبۊن داڵگ و باوگم رەد بکەم، و نەزانیام کە ژیان بایەسە وەردەوام بوود".

 دۊتەگە، باس مناڵیی خوەی کەێد وە ئەوەگ "قۆناغیگ لە تەنیایی بۊ فرەتر لەوەگ قۆناغیگ بوود ئەرا بازی"، و دووپات کرد کە شوینەوارەیل جیاوەبۊنەگە وەجی نەهیشتەسەی هەرچەن ساڵەیل هاتن و چگن.

لە وەختیگ، توێژەر کۆمەڵایەتی مەناهل ساڵح، دووپات کەێد کە مناڵەیل وە ریەیل جیاجیا وەرد تەڵاق کارلێک کەن وەپای تەمەنیان و سروشت ئەو ژینگە کە لەناوی ژیەن، وەلی گشتیان هاوبەشن لە هەسکردن وە لەدەسداین ئارامی و ئاسایش.

 لە قسەیگ ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، ساڵح ئاشکرا کەێد، کە مناڵە بۊچگەیل شایەت هەستوە سەرسوڕمان یا تەنانەت گوناه بکەن، و باوەڕیان ئەوەس کە ئەوان مدوو جیاوەبۊن داڵگ و باوگیانن، لە وەختیگ هەرزەکارەیل مەیلیان هەس هەسەیلیان وە تویڕەیی یا کشیانەوی کۆمەڵایەتی نشان دەن، کە  شایەت یەیش وە بەدی رەنگ بێەێدەوە لەبان تەندروسی دەروینییان و پەیوەندیەیلیان وەرد ئەوانیتر.

 هەرلیوا لە قسەیلی دیاری کەێد، کە نەمان پەیوەندی لە ناوەین داڵگ و باوگ دۊای تەڵاق بار دەروینی لەبان مناڵەگە زیاتر کەێد، و هەرلیوا ئاڵشتکارییە بنەڕەتییەیل، چۊ چگن ئەرا ماڵیگ نوو یا ئاڵشتکردن مەکتەو، هەس ئاسایش لەلی گوما کەێد و جویریگ وەپی کەێد هەس بکەێد کە ژیانی سەرەوخوارەو بۊە، کە یەیش گونجیان وەرد راسییگ نوو سەختەو کەێد کە چەسپنێدە بانی هامشوو لە ناوەین دوو ماڵ جیاواز.

 ساڵح دووپات کەێد، کە وەردەوامبۊن ململانێ لە ناوەین داڵگ و باوگ رەنگ دەێدەو لەبان کەسایەتی مناڵەگە، و شایەت بوودە مدوو بیهازی باوەڕی وەخوەی، و داوەزین توانای لەبان دروسکردن پەیوەندیەیل کۆمەڵایەتی ئارام، وەگەرد هەسکردنی وە ئەوەگ پەیوەندییە مرۆییەیل وەختانەن و نائارامن، و دووپات گرنگی پەیوەندی راسگوویانە وەرد مناڵەیل دۊای تەڵاق کرد، و دیاریکردن مدووەیل جیاوەبۊنەگە وە شیوازیگ کە وەرد تەمەنیان بگونجێد، وەگەرد دووپاتکردن کە ئەوان وەرپرس نیین لەوەگ رۊ دایە، و داین بوار وەپیان ئەرا نشاندان هەستەیلیان وە ئازادی، وەگەرد وەردەوامبۊن هاوکاری داڵگ و باوگ لە چەودیاریکردنیان لەبان کووتاییهاتن پەیوەندی هاوسەری.

 شارەزایەیل رکدارن لەبان ئەوە کە مناڵەیل وە لاوازترین ئەڵقە لە هاوکێشەی تەڵاق مینن، و دابینکردن نەفەقە یا یەکلاییکردن ئیوەتکردن بەس نیین ئەرا مقیەتیکردنیان لە شوینەوارە دەروینییە دریژەیل.

و دۊنن کە دروسکردن بەرنامەیل نیشتمانی ئەرا پشتیوانی دەروینی لەناو مەکتەوەیل و دادگایەیل بار کەسی و دامەزراوەیل چەودیاری کۆمەڵایەتی بۊسە هەوەجەیگ زویوەزوی، لە سای بەرزەوبوین وەردەوام لە رێژەیل تەڵاق، ئەرا مسۆگەرکردن ئەوەگ جیاوەبۊن ناوەین داڵگ و باوگ نەوودە زەخمیگ هەمیشەیی کە وەردەوام وەگەرد مناڵەیل بوود لەماوەی ژیانیان.