دۊای 5 ساڵ هشکەساڵی.. ئایا ئاوەگە دانیشتگەیل (ئەهوار) عراق گلەو دەێد؟
شەفەق نیوز- بەغداد/ زیقار
ئەهوار عراقی ماوەی ساڵ 2026 خاسەوبۊنیگ لە وەردانەیل و ئاستەیل ئاوی وەخوەیانەو دوینن، وەرد بەرزەوبۊن یەدەگ ئاوی، وەلی ئی خاسەوبوینە هیمان لە ژیر ئاست چاسازبۊن تەواوە، لە وەختیگ ئاوەگە هیمان نەڕەسیەسە ئاستیگ کە مسۆگەر گلەوخواردنیگ ئارام ئەرا ئەو دانیشتگەیلە بکەێد کە ماوەی ساڵەیل هشکەساڵی وەجیی هیشتن.
ئەهوار باشوور عراق وە یەکیگ لە دیارترین سیستەمەیل ژینگەیی ئاوی لە ناوچەگە هەژمار کریەێد، و لە ناوەین پارێزگایەیل زیقار و میسان و بەسڕە دریژەو بوود، و ژیان دانیشتگەیلی لە نەوەیلیگەو پەیوەندی وە پەروەردەکردن گامیش و راوکردن ماسێ و دۊرۊنکردن قەمیش و پەرەزەو دیرێد.
"ئەهوار باشوور عراق" لەناو لیست کەلەپوور جەهانی یونسکۆ لە ساڵ 2016 خریا، لەوەر ئەوەگ نۊنەرایەتی بەهایگ سروشتی و رۊشنهویری و میژوویی کەێد.
وەلی ساڵەیل هشکەساڵی دریژەدار لە ساڵ 2021ەو ئی سیستەمە ژینگەییە وەرەو یەکیگ لە سەختترین قۆناغەیلی برد، و هەزاران خیزان ناچار کرد لەبان جیاوەبۊن لە ناوچەیلیان.
ساڵانیگ لە هشکەساڵی
لەی چوارچیوە، سەرۆک گرووپ "سروشت عراق" ژینگەیی، جاسم ئەسەدی، ئۊشێد کە ئەو ماوە کە لە ساڵ 2021ەو دریژە دیرێد نۊنەرایەتی سەختترین شەپۆل هشکەساڵی کەێد کە ئەهوار وەخوەیانەو دینە لە دەسوەپیکردن گلەوخواردنیان دۊای ساڵ 2003.
ئەسەدی لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کەێد کە ئەهوار دۊای رمانن رژیم وەرین، و وە تایبەت ماوەی هەردگ ساڵ 2004 و 2005، خاسەوبۊنیگ گەورا لە ژیرئاوکەفتن وەخوەیانەو دینە وە مدوو بڕەیل ئاو رەسیەگ لە هەردگ چەم دیجلە و فورات، وەرجە ئەوەگ ساڵەیل هشکەساڵی لە 2009 و 2015 و 2018 وەدۊای یەکا باەن، وەلی ماوەیان کورتتر بۊ و وەدۊایان ماوەیلیگ تەڕهاتن کە ری وە گلەوخواردن ئەهوار دان ماوەی وەختیگ کوڵ.
وەلی ئەو هشکەساڵییە کە لە 2021ەو دریژە دیرێد، وەپەی ئەسەدی، شوینەواری رەسیەسە فرەجۊری زیندەوەری و رییەیل بژیوی دانیشتگەیل، و وە تایبەت پەروەردەکردن گامیش و راوکردن ماسێ و درەوکردن پەین و قامیش کە وەکار تیەێد لە دروسکردن حەسیر و دیوەخانەیل و ماڵەیل قمیش.
تونی هەڵبەزوداوەزین ئاوی لە ئەهوار لە 2004ەو دەرکەفێد، کە ریژەیل ژبرئاوکەفتن، وەپەی ئەسەدی، رەسیە 98%، لە وەختیگ ساڵ 2019 یەکیگ لە بەرزترین ئاستەیل ژیرئاوکەفتن وەخوەیەو دی، وەختیگ رێژەگە رەسیە نزیکەی 97%، هاوەخت وەرد رەدکردن یەدەگ ئاوی لە بەنداوەیل و دەریاچەیل عراقی ئەرا 65 ملیار مەتر سێجا.
وەلی ساڵ 2025 جیاواز بۊ، کە ئەسەدی دیاری کەێد کە پشتدەسەی ئاوی وەردەس لە عراق لە هشکەساڵی کەمەو بوی ئەرا نزیکەی 4.7 ملیار مەتر سێجا تەنیا لە بەنداوەیل و جووەیل جیاجیا.
کووتایی وە قسەیلی تیەرێد کە یەدەگ ئمڕوو خاسەو بۊە ئەرا نزیکەی 33 ملیار مەتر سێجا، کە یەیش خاسەوبۊنیگ هەسوەپیکریاگە، وەلی یە واتەی ئەوە نییە کە ئەهوار هەوەجەی ئاوی گلەو خواردیە.
گلەوخواردنیگ دیاریکریاگ
ئەسەدی جیاوازی کەێد لە ناوەین جۊلەی دانیشتگەیل ئەهوار لەناو ناوچەیلیان، و لە ناوەین گلەوخواردن ئەوانەگ لەلی کووچ کردنە ئەرا شارەیل و پارێزگایەیل ترەک.
چۊنکە پەروەردەکارەیل گامیش، ساڵانە چەن جاریگ شوینەیلیان لەناو ئەهوار ئاڵشت کەن وەپەی وەردەسبۊن ئاو و لەوەڕگایەیل و رێژەی ئیوەتکردن، کە یەیش ئاڵشت بویە ئەرا پەیوەندی وە رەوش ئەهوار و نۊنەرایەتی گلەوخواردن لە کووچ.
وەلی ئەوانەگ ئەهوار وەجی هیشتنە ئەرا ناوچەیل دۊر لە کەربەلا و بابل و واسیت و شوینەیلیگ ترەک، ئەسەدی وەیجۊرە دوینێد کە گلەوخواردنیان هیمان فرە دیاریکریاگە، چۊنکە ژیرئاوکەفتن ئیسە بەش نییەکەێد و وەردەوامییگ داواکریاگ نەیرێد.
هەمیش وەدۊاچگن کەێد و ئۊشێد کە وەزارەت سەرچەوەیل ئاوی لەی دۊای ئەوە فەرمان دا وە زیایکردن وەردانەیل فورات وە بڕ 50 مەتر سێجا لە چرکەیگ لە بەنداو حەدیسە وەرەو ئەهوار زیقار، و 50 مەتر سێجا لە دیجلە وەرەو ئەهوار عیمارە، کە هۆر حەوێزە لەناویانیە.
وەلی شایەت بەشیگ لەی زیایکردنە نەڕەسێدە هۆرەیل وە مدوو زیایچگن لەبان بەشەیل ئاوی لە دریژایی رێڕەوەیل دیجلە و فورات، وەپەی ئەسەدی.
سنوورەیل خاسەوبوین
لە لای خوەیەو، شارەزا لە بوار ئاو، تەحسین خەفاجی، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کەێد، کە رۊبەر ئەهوار و رۊتەختەیل ئاوی عراقی رەسێدە نزیکەی 20 هەزار کیلۆمەتر چوارگووشە، لە وەختیگ لە بڕیگ لە مەزەنەیل پەیمانەیی خاسەوبوین لەبان رۊبەریگ کریەێد کە لە 5 هەزار کیلۆمەتر چوارگووشە رەد نییەکەێد.
وەپەی خەفاجی، قسەکردن لەباوەت ژبرئاوکەفتن یا خاسەوبوینیگ کە لە 50% رەد بکەێد لە بڕیگ لە ناوچەیلە ئەوە نییە کە ئی رێژە چەسپێدە بان گشت رۊبەر ئەهوار، کە هەژمارکردنی لەبان رۊبەرە گشتییەگە رێژەگە خەێدە ناو سنوورەیل 10% یا کەمتر.
خەفاجی ئی زیایبۊنە لە ئاو بەسێدەو وە تاویان وەفرەیل لە بەرزاییەیل حەوزەگە، و وە تایبەت لە لایەن تورکیا، و وەیجۊرە دوینێد کە شایەت وەختی بوود ئەگەر هاوەخت نەوود وەرد ساڵیگ تەڕ و وەردەوامبۊن لە وەردانەیل.
وتیش کە ئەهوار لە سای ئی رەوشەیل ئیسە، وە نزیک دیار نییەودەو ئەرا گلەوخواردن ئاستەیل ژیرئاوکەفتن سروشتی یا لافاوی کە لە وەرجەتر ناسیەسەی.
هەمیش هوشیاری دەێد لەوەگ کەمەوبوین ئەهوار تەنیا نۊنەرایەتی کیشەیگ عراقی ناوخۆیی نییەکەێد، و باس رۆڵە ژینگەییەگەی لە ناوچەگە کرد، و ئەرا وەردەوامبۊن بەرزەوبۊن پلەیل گەرمی و هشکەساڵی.
بنەمایەیل داکاسیان
لە زیقار، راوێژکار پارێزگاگە ئەرا کاروبار بیاوانبۊن و هشکەساڵی، حەیدەر سەعدی، ئۊشێد کە خاسەوبۊنیگ لە تەوژمەیل ئاوی هاتگ لە تورکیا و سوریا و ناوچەیل خوەرئاوا و ناوڕاس فورات هەس، وەلی دووپات کەێد کە ئەو بڕەیلە کە رەسنە پارێزگاگە هیمان لە ژیر ئاست داواکریاگن.
لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، دیاری کەێد کە فرەتر لە 66 هەزار کەس، یا نزیکەی 10,500 خیزان، لەڕوی ژینگەییەو کووچ کردنە وە مدوو ئاڵشتکارییەیل ئاووهەوا و هشکەساڵی ماوەی ساڵەیل گوزەشتە.
وەیجۊرە دوینێد کە زیایبۊن ئاو وە تەنیا بەش نییەکەێد، چۊنکە هەوەجە کەێد هاوەخت بوود وەرد وەڕێوەبەرایەتییگ ئاوی کە ئەهوار بخەێدە ناو سیستەم یەدەگ ستراتیژی ئەرا عراق، و رەسین بەشە ئاوییەگەی وە شیوەیگ رێکخریاگ مسۆگەر بکەێد.
وەگورەی سەعدی، دابینکردن ئاو وە شیوەیگ بەشەکەر گاڵ تۊنێد دانیشتگەیل بیەێد لەبان گلەوخواردن لەڕی گلەوخواردن کشتوکاڵ و راوکردن ماسێ و ئیوەتکردن گامیش و گەشتوگوزار ژینگەیی، و لە خود وەختەگە هوشیاری دا لەوەگ وەردەوامبۊن کەمئاوی هەڕەشە لە پیشە باوەیل و کەلەپوور کۆمەڵایەتی و رۊشنهویری دانیشتگەیل ئەهوار کەێد.
سەعدی لە کووتایی دووپاتیش کەێد لەبان هەوەجەی کەمەوکردن زیایچگن و چەودیاریکردن بەشەوکردن ئاو، وە هەژمارکردن ئەوەگ وەردەوامبۊن ئەهوار جیاوەبۊن هەڵنییەگرێد لە پارێزگاریکردن لە دانیشتگەیلی و پیشەیلیان و شیوەی ژیانیان، و ئەوەگ گلەوخواردن ئاو بەش نییەکەێد ئەگەر وەردی رییەیل بژێوی گلەو نەخوەن کە بوونە مدوو کووچکردن دانیشتگەیل.
