جوڕف سەخەر.. ئایا ریکارەیل زەیدی کۆتایی وە ساڵەیل دەسەڵاتداری چەکداری تیەرێد؟
شەفەق نیوز- بەغداد/ بابل/ ئەنبار
لە وەخت گلەوداین کۆنترۆڵکردن هێزە عراقییەیل لەبان جوڕف سەخەر، کە وە فەرمی وە ناو جوڕف نەسڕ ناسریاگە، لە باکوور پارێزگای بابل، و کەفێدە دۊری 60 کیلۆمەتر لە باشوور خوەراوای بەغداد، لە تشرین یەکەم/ ئۆکتۆبەر 2014ەو، هێمان ناوچەگە رۊوەرۊی ریگرییەیل ئەمنی و کارگێڕی بوود کە ریگری کردنە لە گلەوخواردن گشت دانیشتگەیل و خستنە ژیر دەسەڵات دامەزراوەیل دەوڵەت وە شیوەیگ تەواوەتی.
گرنگیدان وە دۆسیەی جوڕف سەخەر نووەو بۊ دۊای دەرکەفتن گومانەیل لەباوەت قاچاخچێتی نەفت و بەرهەمەیلی، و جۊلە حکومەتییە دواییەگە ئەرا لێکۆڵینەوە لەتی، کە پرسەیل زاڵبوین چەکداری و وەرژەوەندییە ئابوورییەیل و ئایەندەی ناوچەگە گلەودا ئەرا رۊ، لە سای ئاڵنگارییەیل کە رۊوەرۊی توانای حکومەتەگە بوین ئەرا یەکلاییکردن دۆسیەگە وەبی چگنە ناو رۊوەرۊبۊنەوەیگ ناوخۆیی.
لە نووترین وەرەونواچگن ئەرا دۆسیەگە، سەرۆک وەزیرەیل و فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەیل عەلی فالح زەیدی، ئمڕوو شەممە، رێنمایی دا وە رەوانەکردن ئەو کەسەیلە کە دەسیان لەناو پرۆسەیل قاچاخچێتی نەفت لە جوڕف نەسڕ هەس ئەرا دادگا، دۊای وەرگردن دەرەنجامەیل لێکۆڵینەوە کە دووپات لەبان راسبۊن زانیارییەیل کرد لەباوەت پرۆسەیل قاچاخچێتی و بۊین پاڵاوگەیل نەفتی، لە شان توومارکردن دەسکارییکردن لەی دۆسیە.
هەمیش زەیدی بڕیار دا وە لاداین نۆ وەرپرس ئەمنی و کارگێڕی، کە لە ناویان فەرماندەی پۆلیس بابل و فەرماندەی حەشد شەعبی لە پارێزگاگە، و وەڕێوەبەرەیل شمارەیگ لە دەزگایەیل ئەمنی و هەواڵگری هەن.
گریەیگ جوگرافی
جوڕف سەخەر نۊنەرایەتی گریەیگ جوگرافی گرنگ ئەرا ئەو ریەیلە کەێد کە بەغداد وە پارێزگایەیل باشووری و خوەراوایی بەسنەو، کە یەیش گرنگییگ ئەمنی گەورە وەپی داگە، وە تایوەت لە ماوەی ئەو ساڵەیلە کە ریخریاگ "داعش" کۆنترۆڵی کردۊد، وەختیگ هەڕەشەیگ ئەرا پایتەخت و شار موسەیەب دروس کرد، لە شان بڕین ریەیل و هەڕەشەکردن لە زیارەتکارەیل، وەپەی شیەوکەر سیاسی، حسێن کینانی.
کینانی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئاشکرا کەێد، کە ناوچەگە لە وەخت ئیسە سێ هێز ئەمنی سەرەکی لەتی بڵاوە، کە بریتین لە دەزگای دژەتیرۆر و پۆلیس فیدراڵی و لیوایگ سەر وە حەشد شەعبی، وە دەسنشانکردن ئەرا ئەوە کە ئی راسی ئەمنییە پەیوەندیدارە وە دۆسیەیل کارگێڕی هەڵواسیاگ، کە دیارترینیان گلەوخواردن دانیشتگەیل و دووارە ئاوەدانکردن ناوچە زەرەدمەنەیل و رێکخستن رەوش زەۊە کشاوەرزییەیلە.
کینانی شمارەی دانیشتگەیل ناوچەگە وە نزیکەی 120 هەزار کەس مەزەنە کەێد، وە دیاریکردن ئەوە کە زیاتر لە 100 هەزار لە خەڵکەگە گلەو خواردنە ئەرا ناوچە گشتییەیلیان، لە وەختیگ هێمان نزیکەی 20 هەزار خیزان لە دەیشتین، وەپەی ئامارەیل وەزارەت کووچ و کووچبەرەیل، و لە ناوەین هەولێر و سلێمانی و سەڵاحەدین و بەغداد و بابل بەشەو بۊنە.
هەمیش زانیارییەیل دەزگایەیل ئەمنی، وەپەی کینانی، نشان بۊین داواکارییەیل گلەوخواردن ئەرا نزیکەی پەنج هەزار خیزان دەن.
ریگرییەیل تەنیا لەبان لایەن ئەمنی نین، کە کینانی دیاری کەێد کە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەیل بۊنە هووکار ویرانکردن بەشەیلیگ لە ژیرخانەگە، وەبی تەرخانکردن پۊل هەوەجەدار ئەرا ئاوەدانکردن گەڕەکە زەرەدمەنەیل یا پاکەوکردن زەۊە کشاوەرزییەیل، سەرەڕای هەوەجەی هەماهەنگییگ حکومەتی و ناوخۆیی ئەرا چارەسەرکردن ئی دۆسیەیلە.
دیاری کەێد کە نزیکەی 70% لە زەۊەیل ناوچەگە کشاوەرزین، و چنە ژیر گرێبەسە کشاوەرزییەیل کە وە گرێبەسەیل 117 ناسریانە، وە دیاریکردن ئەوەگ وەزارەت دارایی شمارەیگ لەو گرێبەسەیلە هەڵوەشانگەسەو و ئەرا سوودمەنە وەرینەیلە نوویانەو نەکردگەسەو، کە یەیش دۆسیەی خاوەندارییەتی فرەتر ئاڵووز کرد، لە وەختیگ بڕیگ لە خەڵکەگە دوودڵن لە داواکردن ئەرا گلەوخواردن لەوەر رخەیل یاسایی و ئەمنی یا گومانەیلیگ پەیوەندیدار وە چالاکییەیل وەرین.
دەسەڵات و بەرژەوەنییەیل
لە وەرانوەر ئەوە، توێژەر سیاسی، عەبدولقادر نایل، دۊنێد کە جوڕف سەخەر دی تەنیا ناوچەیگ ئاوارەبۊ نییە، بەڵکم لە ساڵ 2014ەو ئاڵشت بۊە ئەرا "دەوڵەتیگ بۊچگ لەناو دەوڵەتەگە"، وە هەژمارکردن ئەوەگ شوین ستراتیژی و دەسەڵات گرووپە چەکدارەیلە و یەرژەوەنییە ئابوورییە پەیوەندیدارەیل وەپی دیارترین هووکارەیل وەردەوامبۊن سستی خستنە ژیر دامەزراوە فەرمییەیلە وە شیوەیگ تەواوەتی.
نایل لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، دیاری کەێد کە ناوچەگە نۊنەرایەتی دەروازەیگ باشووری ئەرا پایتەخت کەێد، و بەغداد وە بابل و کەربەلا و ئەنبار بەسێدەو، لە شان نزیکیی لە ریە ناودەوڵەتییەگە، کە هیلێد کۆنترۆڵکردنی خاوەن گرنگییگ سەربازی و ئەمنی و ئابووری بوود، و شوینیگ کاریگەر دەێدە لایەنە کۆنترۆڵکەرەیلی لە جۊلەی ریەیل و پاڵپشتییەیل.
چوود وەرەو ئەوە کە وەردەوامبۊن ئی رەوش ئیسە پەیوەندیدارە وە "بەرژەوەنییەیل ئابووری" کە دەسگردن لەبان زەۊە کشاوەرزییەیل و کراداین و فرووشتنیان لە دەیشت چوارچیوە یاساییەیل لەخوەی گرێد، لە شان چالاکییەیلیگ کە گومان کریەێد بەشیگیان پەیوەندیدارە وە قاچاخچێتی نەفت و سزەمەنی، و کەمپەیل مەشق و شوینەیل دەسگیرکردن نافەرمی.
دۊنێدیش کە گلەوداین دانیشتگەیل و یەکلاییکردن خاوەندارییەتییە خانوبەرەییەیل شایەت سەرپێچییە چەوەڕیکریاگەیل ئاشکرا بکەن و کۆتایی وە بەرژەوەنییەیلیگ بارن کە لە ماوەی ساڵەیل ئاوارەیی پەیا بۊنە.
هەمیش نایل باس لە ئاڵشتکارییگ دیمۆگرافی کەێد کە ناوچەگە وەخوەی دیە، وە وتەی ئەوە کە ئاوارەکردنەگە وەختانە نەۊە، و بڕیگ لە ئاواییەیل ناوەیلیان ئاڵشت بۊە و ماڵەیل رەسەن رمیانە و خیزانەیلیگ لە پارێزگایەیل ترەک نیشتەجی کریانە، وە هەژمارکردن ئەوەگ گلەوخواردن دانیشتگەیل شایەت قەوارەی ئەو ئاڵشتکارییەیلە ئاشکرا بکەێد کە رۊ کردنەسە بان پێکهاتە دانیشتگەیل و خانوبەرەییەگەی.
هەژمارەیل حکومەت
نایل باوەڕ دیرێد کە حکومەتەگە رۊوەرۊی سەختییگ بوود لە یەکلاییکردن دۆسیەگە لەوەر هاوسەنگییەیل هێزە سیاسی و ئەمنییەیل، وە هوشیارکردن لەوە کە تەقەلای چەسپانن کۆنترۆڵ وە زوور شایەت دەر واز بکەێد ئەرا رۊوەرۊبۊنیگ چەکداری وەرد گرووپە دەسەڵاتدارەیل، کە یەیش هیلێد پەنابردن ئەرا لەیەکفامستنە سیاسییەیل وژاردەیگ بوود ئەرا دۊرکەفتن لە ئاڵووزی.
ئۊشێد کە نادیاری کارگێڕی و ئەمنی تەنیا لەبان سروشت بڵاوەوبۊن هێزەیل نییە، بەڵکم دریژەو بوود ئەرا نەۊن ئیدارەیگ مەدەنی کارا و دامەزراوەیل ناوخۆیی کە توانای پیادەکردن دەسەڵاتەیلیان وە شیوەیگ سەروەخوەی بیاشتۊن، و چارەسەر قەیرانەگە تەنیا وە دروسکردن لیژنەیل وەدی نیەتێد، بەڵکم هەوەجە وە یەکلاییکردن سەروەبۊن ناوچە کارگێڕی و ئەمنییەگە و خستنە ژیر سەرکردایەتی دامەزراوەیل دەوڵەت کەێد.
نایل پێشنیار کۆتاییهاوردن "سەرپەرشتییکردن سەربازی گرووپەیل" کەێد، و پیشکەشکردن وەرپرسیارییەتی ئەمنی ئەرا سوپا و پۆلیس فیدراڵی، لە شان جیوەجیکردن سەرسمارییگ گشتگیر ئەرا زەۊەیل و ماڵەیل و گلەوداینیان ئەرا خاوەنەیلیان وەپەی سەنەدایەیل یاسایی، و دانان گەرەنتی ئەمنی ئەرا گلەوخواردن دانیشتگەیل، وە بەشداری لایەنە مافپەروەری و ناودەوڵەتییەیل.
لە پارێزگای بابل، سەرکردە لە رەوت حیکمە حەسەن فەدعەم، کە چوودە ناو چوارچیوەی هەماهەنگی (کە هێزە سیاسییە شیعەیل دەسەڵاتدار لە عراق گردەو کەێد)، ئۊشێد کە دۆسیەی جوڕف سەخەر فتراق سیاسی و راگەیاننی فرەتر وەخوەی دۊنێد لەوەگ ناوچە ئازادکریاگەیل ترەک وەخوەیان دۊنن کە رۊوەرۊی ئاڵنگارییەیل هاوشیوە بوون لە گلەوخواردن دانیشتگەیلەیان، و یەیش گلەو دەێد ئەرا هێمایی شوینە جوگرافی و ئەمنییەگەی و نزیکیی لە بەغداد و کەربەلا و بابل.
فەدعەم ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە دۆسیەگە بڕیگ جار وەکار تیەێد جۊر ئامرازیگ ئەرا زوورهاوردن سیاسی و رکابەری ناوەین هێزە جیاوازەیل، یا ئەرا وەدەسهاوردن دەسکەفتە جەماوەرییەیل، دۊر لە رەهەندە مرۆییەیلی، کە ناوچەیل ترەک هێمان ناڵن لە سستی گلەوخواردن دانیشتگەیلەیان لەوەر هووکارەیل ئەمنی یا باوەتی، وەبی ئەوەگ خود گرنگی راگەیاننی وەدەس بارن.
دووپاتیش کەێد لە گرنگی دۊرخستن دۆسیەگە لە موزایەدە سیاسی و راگەیاننییەیل، و چارەسەرکردنی لەڕی دامەزراوە فەرمی و ئەمنییەیلەو، وە شیوەیگ کە گلەوخواردن ئاوارە بیتاوانەیل مسۆگەر بکەێد وەپەی ریکارە رێکخستنییەیل کە رەچاو سەروەری یاسا و مافەیل دانیشتگەیل و قوربانییەیل بکەێد.
بانگەوازەیل ئەرا یەکلاییکردن
لە پارێزگای ئەنبار، راوێژکار لیژنەی ئاسایش و وەرگری لە ئەنجومەن پارێزگاگە، عەبدولڵا جوغێفی، دۊنێد کە دۆسیەی جوڕف سەخەر شیوەیگ تایفەگەری وەرگردگە، وە دەسنشانکردن ئەوە کە فرەی دانیشتگەیلی لە پێکهاتەی سوننەن، و ئەوەگ لە گوزەشتە پەیوەندیدار بۊ وە ناوچەگە لە دەسکردن ئۆپەراسیۆنەیل ئەرا ریخریاگە تیرۆریستییەیل، و دووپاتکرد کە نەبایەس ئەوە بوودە پاساویگ ئەرا وەردەوامبۊن هیشتن دانیشتگەیلی لە دەیشت ناوچەیلیان، چ لە حیللە یا قەزایەیل دەوروگەردی یا بەغداد.
جوغێفی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە تەقەلایەیل حکومەتە یەک لەدۊای یەکەیل ئەرا دەسوەردان و یەکلاییکردن دۆسیەگە داکیانەسە مەترسییەیل رۊوەرۊبۊن وەرد گرووپە چەکدارەیل، وە هەژمارکردن ئەوەگ ناوچەگە ئاڵشت بۊە، وەپەی زانیارییەیل و راپۆرتە بڵاوەوبۊیەیل، لە شوینیگ خاوەن شیوەی سەربازی ئەرا مەڵوەنیگ ئەرا چالاکییە ئابوورییەیل کە کشاوەرزی و ئیوەتکردن ماسێ و گومانەیل قاچاخچێتی نەفت و بەرهەمەیلی لەخوەی گرێد، کە یەیش وای کەێد دەسبەرداربۊن لەو بەرژەوەنییە پەیوەندیدارەیل وەپی کاریگ ئاڵووز بوود.
لە وەرانوەر ئەوە، جوغێفی باس باوەڕی کەێد وە ئەوە کە سەرۆک وەزیرەیل عەلی زەیدی وەرەو چارەسەرکردن دۆسیەگە و هەڵوەشانن ئاڵووزییەیلەی وەبی رۊوەرۊبۊنیگ چەکداری چوود، وە دووپاتکردن لەبان ئەوە کە جوڕف سەخەر، جۊر هەر ناوچەیگ عراقی ترەک، گرنگە بچوودە ژیر دەسەڵات فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەیل، و لەژیر کۆنترۆڵ گرووپەیل یا پێکهاتەیل دەیشت چوارچیوەی دامەزراوەیل دەوڵەت نەمینێد.
دیاری کەێد کە گلەوخواردن دانیشتگەیل نەبایەس لەژیر دەسپیچگ ئەمنی یا ناکۆکییەیل لەباوەت گرێبەسە کشاوەرزییەیل و دۆسیە کارگێڕییەیل بچەسپێد، وە داواکردن ئەرا چارەسەرکردن ئی پرسەیلە وە شیوەیگ مافەیل خەڵکەگە مسۆگەر بکەێد.
گرنگیدان وە دۆسیەی جوڕف سەخەر نووەو بۊ دۊای بڵاوەوبۊن راپۆرتیگ هەواڵگری کە وەپەی ئامرازەیل راگەیانن ناوخۆیی لە 19 پەڕە هاتگە، و وینەی مانگە دەسکردەیل لەخوەی گرێد کە نیشان جۊلەی تانکەرەیل و دامەزراوەیل کەێد کە گومان کریەێد ئەرا کیشان نەفت و بەرهەمەیلی و ئەمبارکردن و بارکردنیان وە شیوەیگ نایاسایی ئەرا بەغداد و ناوچەیل ترەک وەکار بان.
دۆسیەگە رەهەندەیل هەرێمیش هەڵگرێد، چۊنکە گورزەیل ئەمریکی لە 4 شوبات/ فێبرایەر 2024 شوینەیل لە جوڕف سەخەر و تون ئامانج گردن، کە فەرماندەیی ناوەندی وت پەیوەندیدارە وە کەتیبەیل حزبوبڵا و گرووپەیل چەکدار ترەک، و ئەرا مەشق و ئەمبارکردن چەکەیل وەکار تیەن، جۊر وەڵامیگ ئەرا ئەو پەلامارەیلە کە هێزە ئەمریکییەیل ئامانج گردن.
