هەسارەیل هونەر و گورانی لە کوردە فەیلییەیل.. قەزای خانەقین

پ. د. قاسم مەندەلاوی

هۊر هونەری عراقی پڕە لە ناوەیل بریقەدار کە بەشداری کردنە لە دەوڵەمەنکردن مۆسیقا و گورانی، و شوین پەنجەیلیگ رووشن لە رێڕەو هونەر عراقی هێشتنەسەو، و لە ناوەین ئی ناوەیلە هونەرمەنەیل و گورانیچڕەیلیگن کە رەگەزیان وەرەو بنەچەک کوردی فەیلی گلەو خوەێد، کە ژیانیان وەرد شار خانەقین و ناحیەیلی گریە دریاگە، و لەلی یا لە دەورگردیەو دەرچگنە ئەرا رووبەرەیل ناوبانگ و بڵاوبۊن.

لەی زنجیرە چوارەمە لە (ناودارەیل هونەر و گورانی لە کوردە فەیلییەیل لە قەزای خانەقین)، رووشنایی خەیمنە بان ژیاننامەی دوو هونەرمەن کە شوینەواریگ لە گورانی عراقی هیشتنەسەو، کە ئەوانیش گورانیچڕ کۆچکردگ سەڵاح عەبدولغەفوورە، کە ناسریاگە وە ئاستە جیاوازەگەی ئەرا گورانییە کەلەپوورییەیل و مەقامە عراقییەیل، و گورانیچڕ کۆچکردگ جەلال خورشیدە، کە وە گورانییەیلی وە شیوەزار عراقی ناوبانگ دەرکرد و ئامادەبۊنیگ جەماوەری لە عراق و شمارەیگ لە وڵاتەیل عەرەبی وەدی هاورد.

گورانیچڕ کۆچکردگ سەڵاح عەبدولغەفوور

هونەرمەن و گورانیچڕ سەڵاح عەبدولغەفوور لە یەکەم لە کانوون دۊەم ساڵ 1953 لە ناحیەی سەعدیە لەداڵگ بۊە، کە تا ساڵ 1949 وە ناو (قزرەبات) ناسریاۊ، و ئەوەیش یەکیگە لە ناحیەیل قەزای خانەقین کوردی کە کەفێدە ناوچە ناکۆکی لەبانەیل.  هونەرمەنەگە رەگەزی وەرەو بنەچەک کوردی گلەو خوەێد، و بۊسە یەکیگ لە دەنگە ناسریاگەیل لە گورانی عراقی، وەتایبەت لە ماوەی هەشتاگان سەدەی گوزەشتە.

رێڕەو هونەریی زۊ دەس وەپی کرد، لە ساڵ 1961 لەڕی ئێزگە و تەلەفزیۆنەو لە بەرنامەی (رکن الهواة) دەرکەفت، و لە ساڵ 1973 چگە ناو تیپ نەتەوەیی ئەرا هونەرە میللییەیل، و بۊە ئەندامیگ لە تیپ سروودخوینین عراقی، و بەشداری لە شمارەیگ لە فێستیڤاڵەیل و ئاهەنگەیل لە ناوخۆی عراق و دەیشتی کرد.

لە ساڵ 1977 چگە پەیمانگای خوەیننە ئاوازییەیل، کە لەورە تایبەتمەن بۊ لە خوینین مەقام عراقی و ژەنین لەبان ئامێر کەمانچە، و دۊای دەرچگنی، چۊە شان تیپ کەلەپوور مۆسیقای عراقی کە مۆسیقاژەن عراقی (مونیر بەشیر) دامەزرانی، ئەوەگ هەلیگ فراوانتر دا وەپی تا قۊلەو بوود لەناو کەلەپوور مۆسیقای عراقی و پیشکەشکردنی وە شیوازیگ هونەری جیاواز.

رێڕەو هونەریی و دیارترین کارەیلی

ناو سەڵاح عەبدولغەفوور وە شیوەیگ رووشن لە ماوەی هەشتاگان سەدەی گوزەشتە دەرکەفت، لەڕی ئاستی ئەرا گورانییە عراقییە کەلەپوورییەیل، و سەرنج جەماوەر کیشا وە خوینین شمارەیگ لە گورانییەیل هونەرمەن گەورە نازم غەزالی. هەروەها تایبەتمەن بۊ لە خوینین مەقام عراقی، و تۊنست ناوبانگیگ عەرەبی وەدەس بارێد لەڕی هاوکاریی وەرد هەسارەی جەهانی (ئیبراهیم تاتلیس) لە گورانی (شلونك عيني شلونك).

 لە ناسریاگترین گورانییەیلی (حلوة يالبغدادية)، و (مدلل الشگرة)، و (يا هله يم الوردة). هەرلیوا شمارەیگ لە مەقامەیل و گورانییە دریژەیل پیشکەش کرد، لەناویانیش: (لا تلوموني)، و (خسرتك يا حبيبي)، و (الورد)، و (بس تعالوا)، و (شنسى منك) و (بغداد يا بغداد – گورانی نیشتمانی) و (العب يالاسمر - گورانی وەرزشی).

 لە ماوەی رێڕەو هونەریی، فرەتر لە 300 گورانی نیشتمانی و سووزداری توومار کرد، لە شان بڕیگ لە مەقامەیل وە زوانەیل عەرەبی و کوردی و تورکی، وەپەی ئەو زانیارییەیلە کە لە ژیاننامەی هاتگە. هەرلیوا وەرد تیپ نەتەوەیی ئەرا هونەرە میللییەیل بەشداری لە فێستیڤاڵەیل عەرەبی و ئاسیایی و ئەوروپی و ئەفریقایی کرد، و گورانییەیلیگ لە کەلەپوور گەلەیل جیاجیا وە زوانەیلیان پیشکەش کرد، لەناویانیش گورانییەیل لە یابان و روسیا و هیند، هەرلیوا زانیارییە بڵاوبۊەیل لەباوەت رێڕەوی دەسنشان ئەرا ئەوە کەن کە پلەی یەکەم و قەڵغان یەکیگ لەو فێستیڤاڵەیلە وەدەس هاوردگە کە لە یابان بەشداری لەناوی کردگە.

لە ساڵ 2005 سەڵاح عەبدولغەفوور لە سوریا جیگیر بۊ، کە شمارەیگ لە گورانییەیل پیشکەش کرد و بەشداری لە فێستیڤاڵیگ هونەری کرد کە لە دیمەشق بەسیا، و لەو کارەیلە کە ئەوسا سەرنج کیشان خوینین گورانی (يا ليتنا عرب شمر) بۊ وە شیوەزار شامی و لەبان ئاوازەیل هەڵپەڕکەی شامی، ئەوەگ بەشداری کرد لە وەهیزکردن ناوبانگی لە ناوەین جەماوەر سووریا.

دۊای گلەوخواردنی ئەرا عراق، لە شار هەولێر جیگیر بۊ، کە رێڕەو هونەری و ژیانی وە شیوەیگ کارەساتبار کۆتایی هات، تا لە هەفتەم نیسان ساڵ 2013 تویش رویداویگ هاتوچو هات لە نزیک فڕۆکەخانەی ناودەوڵەتی هەولێر، و گیان لەدەس دا وەرجە رەسینی ئەرا نەخوەشخانە.

رەحمەت خودا لە هونەرمەن سەڵاح عەبدولغەفوور بوود، و شوینی بەهەشت بەرین بوود، و ئەوەگ لە کارەیل هونەری و کەلەپووری پیشکەشی کرد بکەێدە بەشیگ مەنی لە هۊر گورانی عراقی.

گورانیچڕ کۆچکردگ جەلال ئیبراهیم خورشید

جەلال ئیبراهیم خورشید، کە لەڕوی هونەرییەو وە ناو (جەلال خورشید) ناسریاگە، گورانیچڕیگ عراقییە لە بنەچەک کوردی، لە ساڵ 1970 لە شار شارەبان لەداڵگ بۊە، کە ئمڕوو وە ناو میقدادیە ناسریاگە، و وەپەی ئەوەگ لە یەکیگ لە چەوپیکەفتنەیل وتەی، شارەبان شوین لەداڵگبۊنیە، پێچەوانەی ئەوەگ لە بڕیگ سەرچەوەیل هاتگە کە لەداڵگبۊنی ئەرا شار کەرکوک دانە.

جەلال خورشید یەکیگە لەو گورانیچڕەیلە کە لە کۆتایی هەشتاگان سەدەی گوزەشتە و سەرەتای نەوەتەیل دەرکەفتن، و تۊنست بنەمایگ جەماوەری فراوان وەدەس بارێد، هەرلیوا بۊە گورانیچڕیگ پەسەنکریاگ لای ئێزگە و تەلەفزیۆن بەغداد.

جەلال خورشید شمارەیگ گەپ لە گورانییە عراقییەیل لە بۆنە و ئاهەنگەیل پیشکەش کرد کە لە پارێزگایەیل باشوور عراق بەسیان، لەناویانیش بەسرە و عمارە و ناسریە و کوت، و بەشداری لە فێستیڤاڵ ناودەوڵەتی بابل کرد، کە کارەیلی پەسەنی و بڵاوبۊن لە ناوەین جەماوەر عراقی وەدەس هاوردن.

 لە ماوەی دریژەوکیشیاگ لە ساڵ 2003 تا ساڵ 2006 واز لە گورانیخوینین لە بەغداد هاورد، و سەفەر ئەرا سوریا و ئوردن و لوبنان و تورکیا کرد، کە شمارەیگ لە گورانییە وینەگریاگەیل پیشکەش کرد و بەشداری لە ئاهەنگەیل هونەری کرد. دۊاتر چگە کوەیت و ئیمارات عەرەبی یەکگرتگ، و گورانییەیلی بڵاوبۊن لەلای جەماوەر کەنداوی وەدەس هاوردن، وەتایبەت لە کوەیت.

دۊای ئەوە، خەوەرەیلی لە عراق ئەرا نزیکەی دە ساڵ بڕیا، تا لە ساڵ 2014 گلەو خوارد و لە شار سلێمانی جیگیر بۊ، کە وەردەوامی وە چالاکی هونەریی دا و گورانییە عەرەبییەیل وە ئاوازەیل عراقی پیشکەش کرد.

دیارترین گورانییەیلی و سیمایەیل تاقیکردن هونەریی

جەلال خورشید لە ماوەی دریژەوکیشیاگ لە ساڵ 1994 تا ساڵ 2014 شمارەیگ لە گورانییەیل پیشکەش کرد کە رەواج لە ناوەین دووسەیلی وەدەس هاوردن، و لە دیارتریانیان: (ما تنام مصابحة عيني)، و (هانت حبيبي)، و (في داخلك شي)، و (مشيت على مرامك)، و (ماني قادر)، و (فارقوني)، و (شنسي منهم)، و (امسك أعصابك)، و (ياما تعذبت)، و بیجگە لەوانەیش لە گورانییەیل.

 ئەو زانیارییەیلە کە لە ژیاننامەی هاتنە دەسنشان ئەرا ئەوە کەن کە نزیکەی 150 گورانی و مەقام پیشکەش کردگە تا ساڵ 2014، ئەوەگ رەنگدانەوەی قەوارەی چالاکی هونەریی و جۊراجۊربۊن بەرهەمهاوردنییەتی لە ماوەی ساڵەیل کاری.

 لەو لایەنە سەرنجکیشەیل لە تاقیکردن هونەریی ئەوەسە کە، سەرەڕای گلەوخواردنی ئەرا خیزانیگ کوردی لەلای باوگ و داڵگییەو، و گەپەوبۊنی لە شار شارەبان خاوەن بنەچەکە کوردییەیل، دۊاتر جیگیربۊنی لە شار سلێمانی دۊای گلەوخواردنی لە غەریبی، کارە گورانییەیلی، وەپەی ئەو زانیارییەیل فەراهەمکریاگە لەی بەڵگەنامە، وە زوان عەرەبی و وە شیوەزار عراقی بۊنە، و لەلی نەناسریاگە کە گورانییەیل وە زوان کوردی پیشکەش کردۊد.

لە سیانزەهەم کانوون یەکەم ساڵ 2016، گورانیچڕ جەلال خورشید لە پارێزگای سلێمانی وە شوین جەڵتەیگ دڵ کوتوپڕ گیان لەدەس دا، و کۆمەڵەیگ لە گورانییەیل لە دویای خوەی هیشتەو کە گریەدار بۊن وە هۊر جەماوەری و دووسەیل گورانی عراقی.

رەحمەت خودا لە هونەرمەن جەلال خورشید بوود، و لەلی خوەش بوود، و پاداشت خاسی بەێدەی لەبان ئەوەگ لە وەخشین هونەری پیشکەشی کرد.

زینگکردن ژیاننامەی هونەرمەنەیل سەڵاح عەبدولغەفوور و جەلال خورشید تەنیا خستنەڕوییگ نییە ئەرا وێستگەی ژیانیان و کارە گورانییەیلیان، بەڵکم بەشیگە لە وەفا ئەرا هۊر هونەر عراقی، و بەڵگەنامەکردنیگە ئەرا بەشدارییەیل رووڵەیل ناوچە کوردییەیل، و لە نوایانیش خانەقین و شارەبان و ناحیەیلیان، لە دروسکردن دیمەن مۆسیقا و گورانی عراقی.

هەر یەکیگ لەو دوو هونەرمەنە رییگ هونەری جیاواز گردنە وەر، سەڵاح عەبدولغەفوور جیاواز بۊ وە گرنگیداینی وە مەقام عراقی و کەلەپوور گورانی و پیشکەشکردنی لەبان شانۆ و فێستیڤاڵە ناودەوڵەتییەیل، لە وەختیگ جەماوەر جەلال خورشید ناسین وە گورانییە عراقییەیلی کە بڵاوبۊنیگ فراوان لە ناوخۆی عراق و دەیشتی وەدی هاوردن.

 ئی ژیاننامە هونەرییەیلە وەشیوەی شایەتحاڵیگ میننەو لەبان هەمەجۊری کلتووری و داهێنان کە عراق جیایە وەپی، و لەبان ئەو رۆڵە کە هونەرمەنەیل لە جیاجیا پێکهاتەیلی لە دەوڵەمەنکردن کەلەپوور مۆسیقایەگەی جیوەجیی کردن.  لەیراوە گرنگی وەردەوامبۊن لە وەدۊاچگن و بەڵگەنامەکردن، و گردەوکردن زانیارییەیل و وینەیل و توومارەیل پەیوەندیدار وەی هونەرمەنەیلە تیەێد، تا بوونە ماددەیگ باوەڕپیکریاگ ئەرا نەوەیل ئایندە، کە ناوەیلیان و کارەیلیان لە فەرامووشی بپارێزن، و ئەو شوینە وەپیان بیەن کە هەقیانە لە میژوو هونەر عراقی.

رەحمەت خودا لە هونەرمەنە کۆچکردگەیل بوود، و گشت پیشەنگەیل هونەر عراقی، و شوینیان بەهەشت بەرین بوود، و کەلەپووریان وە زینگی لە دەروین دووسەیل مۆسیقا و گورانی بیلێدەو.

سەرچەوە و ژێدەرەیل:

1 - هونەرمەن سەڵاح عەبدولغەفوور دەنگیگ عراقی مەقام هەڵگرد 7 / 5 / 2013 رووژنامەی زەورای عراقی

2 - ژیاننامەی هونەرمەن عراقی سەڵاح عەبدولغەفوور 13 / 6 / 2014 مەکۆیەیل - یوتوب

3 - رێزلینان ئەرا گورانیچڕ عراقی کۆچکردگ سەڵاح عەبدولغەفوور 17 / 4 / 2024 رووژنامەی خەلیج - یوتوب

4 - گیانلەدەسداین هونەرمەن عراقی سەڵاح عەبدولغەفوور لە رویداویگ هاتوچو لە هەولێر 8 / 4 / 2013 عەرەبیە

5 - سەڵاح عەبدولغەفوور .. کۆچ زۊ و دەنگیگ لە هۊر نیەچوود 18 / 8 / 2024 زەمان

6 - هەسارەیل فەرامووشکریاگ .. جەلال خورشید رەشید - 4 / 11 / 2022 تراث بغدادية - فەیسبووک

7 - جەلال خورشید - 1970- 2016 ماڵپەڕ وای باک ئەفشین - 2017 - یوتوب

8 - کۆچ گورانیچڕ گەنج جەلال خورشید لە تەمەن 40 ساڵی " سومەریە 18 / 12 / 2016 - یوتوب.

9 - جەلال خورشید - ویکیپیدیا - ئینسایکلۆپیدیای ئازاد.

10 - گیانلەدەسداین هونەرمەن جەلال خورشید لە شار سلێمانی " 13 / 12/ 2016 رووداو - هەولێر.