"چغازەنبیل".. زەقورەیگ "ئیلامی" کە کەلەپوور ئیرانی خستە ناو لیست یونسکۆ

شەفەق نیوز/ ئەڵگەردان تایبەت

وەرجە ئەوەگ رووشنایی جەهانی بخریەێدە بان شۊنەوارەیل ئیرانی ناسیاییگ جویر "پێرسپۆلیس" یا "مەیدان نەقش جەهان"، شۊنەوار "چغازەنبیل"، کە کەفێدە باشوور خوەرئاوای ئیران، ری خوەی وە زۊیەو کرد تا بوودە یەکەم شۊنەوار لەی وڵاتە کە لە ساڵ 1979 بخرێدە ناو لیست کەلەپوور جەهانی سەر وە ریخریاگ نەتەوە یەکگرتگەیل ئەرا پەروەردە و زانست و کلتوور (یونسکۆ).

وەپای راپۆرتیگ لە ئاژانس "فارس" ئیرانی کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کردگە، ئی شۊنەوارە کە جیماگەی شار شۊنەواری "دور ئونتاش" نوێنێد، گرنگییگ تایبەت لە میژوو خوەرهەڵات نزیک کویەنە پەیا کەێد، نەک تەنیا لەوەر ئەوەگ دەسکردن ئامادەبۊن ئیرانی لەناو توومارەیل کەلەپوور جەهانی بۊ لە ماوەی گردەوبوین سێیەم دەسەی کەلەپوور سەر وە یونسکۆ، بەڵکم جویر وەچەودییگ زینگ لەبان ئەندازیاری تەلارسازی و شارستانی شارستانیەت ئیلام.

لە دڵ خوزستان

شارەگە لە سەدەی سیانزەهەم وەرجە زاین (نزیکەی 1250 و.ز) وە فەرمان پاشای ئیلامی "ئونتاش ناپیریشا" دامەزريا، تا بوودە ناوەندیگ ئایینی و شارستانی سەنگینیگ لە ناوچەگە، ئمڕوو ئی شۊنەوارە کەفێدە دۊری نزیکەی 40 کیلۆمەتر لە باشوور خوەرهەڵات شار شوش (شوش میژوویی) لە پارێزگای خوزستان.

لە دڵ ئی شارە، زەقورەی گەورەی "چغازەنبیل" دیار دەێد، کە شارەزایەیل شۊنەوار باسی کەن وە یەکیگ لە خاسترین زەقورەیل پارێزیاگ لە جەهان.

لێکۆڵینەوە میژووییەیل نشان دەن کە ئی بینای پاچینەییە لە بنەڕەت لە پەنج قات بۊە وە بەرزییگ کە رەسیە 52 مەتر، هێمان نزیکەی 25 مەتر لەلی تا ئمڕوو وەپاوە مەنیە، کە وەرەنگار مدووەیل رووزگار ئەرا زیاتر لە سێ هەزار ساڵ بۊەسەو.

وەڕێوەبردن زۊوەختە ئەرا ئاو

ئەوەگ "چغازەنبیل" لە چەو زانایەیل وە شۊنەواریگ جیاواز کەێد تەنیا شکۆمەنی تەلارسازی تاکەکەسی نییە، بەڵکم نەخشەسازی شارستانی گشتگیرە ئەرا شارەگە کە وە سێ دیوار ناو یەک دیزاین کریاگە کە دەور پەرستگەیل، کۆشکەیل پاشایەتی، قەورسانەیل، و دامەزراوە خزمەتگوزارییەیل دەێد.

یەکیگ لە دیارترین سیما زانستییەیل ئەرا شۊنەوارەگە سیستەم پیشکەفتگ دابینکردن ئاوە، لەوەر ئەوەگ ئاست ئاو چەم "دز" کە نزیکە لە روی شارەگە نزمتر بۊ، ئەندازیارەیل ئیلامی جوویگ وە دریژی نزیکەی 45 کیلۆمەتر هەڵکەنین ئەرا کیشان ئاو لە چەم "کەرخە"وە. پەیاکردن شۊنەوارییەیل نیشان دەن کە ئاوەگە رشیاسە ناو گوڵەمەیل نیشتن کە تایبەت کریاگە ئەرا پاڵیان وەرجە ئەوەگ بڕشێدە ناو شارەگە لەڕی تووڕیگ لە لویلەیل خەڕگین، ئەوەگ کە توێژەرەیل دۊنن یەکیگە لە کویەنەترین سیستەمەیل پاکەوکردن ئاو لە جەهان کویەن.

لە خوەڵەکوو ئەرا توومارەیل میژوو

لەشان تەلارسازی، شۊنەوارەگە ئەمماریگ بەڵگەنامەییە، کە مینەکارەیل هەزاران پارچە خشت نەخشیکیاگ وە هەردوگ زوان ئیلامی و ئەکەدی پەیا کردنە، کە وردەکارییەیل هویردیگ لەبان باوەڕەیل ئایینی، سیستەمەیل سیاسی، و جویلەی بیناسازی لەو سەردەمە هەڵگردنە.

وەگەرد قەڵا و قایمکارییەیلە، شارەگە لە سەدەی هەفتەم وەرجە زاین (نزیکەی 640 و.ز) لەئەنجام پەلاماریگ کە سوپای ئاشووری وە سەرکردایەتی پاشا "ئاشوور بانیپاڵ" ئەنجامی دا رۊوەڕۊی کووتایی خوەی بۊیەو، کە لەناوی شارەگە ویران کریا و وە شیوەیگ پلەپلە چووڵ کریا تا ئەرا سەدەیل دریژیگ بخریەێدە ژیر لم.

لە پەنجایەیل سەدەی گوزەشتە، شۊنەوارەگە گرنگییگ زانستی فراوان وەرگرد دۊای مینەکردنەیل گشتگیر کە زانای شۊنەوار فەرەنسی "رۆمان گیرشمان" سەرپەرشتی کرد، کە پەردە لەبان وردەکارییەیل ئی ناوەندە ئایینییە لادا، و فرەیگ لە چەمکەیل لەبان توانایەیل تەکنیکی ئەرا شارستانیەتەیل خوەرهەڵات کویەنە ئاڵشت کرد.

ئمڕوویش، شۊنەوار "چغازەنبیل" خاڵیگ کیشانن سەرەکییە ئەرا شارەزایەیل شۊنەوار و گەشتیاری کلتووری، کە ری خوەش کردگە ئەرا دەیان شۊنەوار ئیرانی ترەک کە دۊاتر چگنە ناو لیست یونسکۆ، تا وە یەکەوە بەشیگ دیار لە کەلەپوور مرۆیی هاوبەش بەڵگەدار بکەن.