"ئەشکەفت شانەدەر".. لە رازەیل نیاندەرتاڵەو تا سەکوویگ ناسنامەی کوردی لەڕوی جیهانییەوە

شەفەق نیوز/ ئەڵگەردان تایبەت

ماڵپەڕ "ئۆکسفۆرد بلۆ"ی بەریتانی رووشنایی خستە بان ئەو گرنگیی سیاسی و میژووییە کە ئەشکەفت شانەدەر لە هەرێم کوردستان دیرێدەی، کە گلەو خواردەو ئەرا بازنەی گرنگیدان جیهانی دۊای ئەوەگ بویە تەوەر فیلمیگ بەڵگەنامەیی کە پلاتفۆرم "نێتفلێکس" نیشانی دا، وە وەسفکردن ئەوە کە شوینە شوینەوارییەگە بویەسە وەچیگ کە هەرێم کوردستان لەلیەو چەوی کەفێدە جیهان ئەرا ناسانن میژوو و کەلەپوورە فەرهەنگییە دێرینەگەی، وەگەرد ئەوە کە دەرفەتیگە ئەرا دەرخستن ناسنامەی کوردی لە گۆڕەپان ناودەوڵەتی.

 راپۆرتەگە کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانیەسەی دیاری کرد، کە پلاتفۆرم "نێتفلێکس" لە ساڵ 2024 فیلمە بەڵگەنامەییەگەی "رازەیل نیاندەرتاڵ" نیشان دا، کە وەدۊاداچگن ئەرا کارەیل تیمیگ لە زانایەیل شوینەوار بەریتانی و کورد کەێد لە ماوەی هەڵکەنینەیلیان لە ئەشکەفت شانەدەر، ئەو شوینە کە لە پەنجایەیل سەدەی گوزەشتەو خەزینەیگ شوینەواری ناوازە ئاشکرا کرد کە خوەی لە پەیاکردن 10 پەیکەر سوقان نیمچە ساخ ئەرا ئایەم نیاندەرتاڵ نشان دەێد، کە تەمەنیان گلەو خوەێد ئەرا زیاتر لە 40 هەزار ساڵ، کە یەیش پەیاکردن فرەیگ لە چەمکەیل  ژیان ئایمم سەرەتایی و باوەڕەیل و رەفتارە کۆمەڵایەتییەگەی ئاڵشت کرد.

باس لەوە کرد کە میژوو ئەشکەفتەگە و کاروانە شوینەوارییەگەی وە شیوەیگ تونیگ گریە دریانە وە میژوو سیاسی هەرێم کوردستان، لە ناوچەیگ کە شایەت دەیان ساڵ لە جەنگ و تونوتیژی و ئاڵشتکارییەیل سیاسی بویە، وە ئاشکراکردن ئەوە کە کارەیل هەڵکەنین دی تەنیا پرۆژەیگ زانستی نییە، بەڵکم بویەسە دەرفەتیگ سیاسی و فەرهەنگی گرنگ ئەرا وەرپرسەیل کورد وەخاتر خستن رووشنایی وەبان میژوو کوردستان و خەڵکەگەی، و رەسانن پەیامەیلیگ کە پەیوەندی وە ناسنامە و رەسەنی و تایبەتمەندی فەرهەنگی دیرن.

لە پەیاکردن ئەرا بیدەنگی

 راپۆرتەگە دیاری کرد کە یەکەم هەڵکەنینەیل لە ئەشکەفت شانەدەر لەناوەین ساڵەیل 1951 و 1960 وە سەرکردایەتی زانای شوینەوار ئەمریکی دیار رالف سۆلیکی ئەنجام دریا، کە سەرکەفت لە پەیاکردن 9 پەیکەر سوقان ئەرا ئایەم نیاندەرتاڵ، کە یەیش دەسکەفتیگ بوی کە شۆک لە ناوەندە زانستییەیل ئەو وەختە دروس کرد، و پایەی شانەدەر وەجۊر یەکیگ لە گرنگترین شوینە شوینەوارییەیل ئەرا خوەنستن لەبان ئایەم جارانی چەسپان.

باوجی ئەو پیشهاتەیل سیاسی و ئەمنییە کە ناوچەگە وەخوەی دی، بویە هووکار وسانن کارەیل مینەکردن و هەڵکەنین، و ئەشکەفتەگە ئەرا زیاتر لە نیم سەدە دویر لە خوەنستنە مەیدانییەیل مەنەو.

 لە ساڵ 2011، حکومەت هەرێم کوردستان پەیوەندی کرد وەگەرد پرۆفیسۆر گرایم پارکەر، کە سەرۆکایەتی بەش شوینەوارەیل لە زانکۆی کامبریج بەریتانی گردۊدە دەس، ئەرا وەدۊاداچگن توانای گلەوخواردن ئەرا ئەشکەفتەگە و تەواوکردن پرۆژە شوینەوارییەگە لەو شوینە کە کارەیل سۆلیکی وسیان، تا وەگەرد یە هاوبەشییگ لەناوەین زانکۆی کامبریج و وەڕێوەبەرایەتی گشتی شوینەوارەیل لە کوردستان دەسوەپی بکەێد.

باوجی راپۆرتەگە دیاری کرد کە "پرۆژەگە رۊوەڕۊی سەختییەیل گەورەیگ بویەو هەرلە سەرەتایەتی، لەبان دەسکردن وە ئامادەکارییەیل لە ساڵ 2011، کارەیل هەڵکەنین وە شیوەیگ کرداری تەنیا لە ساڵ 2014 دەسوەپی نەکرد، وەرجە ئەوەگ دۊای تەنیا دوو رووژ بووسێد لەوەر هەڕەشە ئەمنییەیل کە لەوەر کشیانن ریخریاگ داعش و نزیکبوینی لە ناوچەگە دروس بوی، کە هیشت تیمە زانستییەگە کارەگە وڵ بکەێد ئەرا مقیەتیکردن بیوەیی ئەندامەیلی".

وتیش: "ئاستەنگەیل تەنیا لەبان رەوش ئەمنی نەوسیان، بەڵکم رەوشە کەشوهەواییە سەختەیل و سروشت شوینە کویەییەگە گردە خوەی، ئەو کارە کە پرۆسەیل هەڵکەنین وە سستی و ئاڵووزی هیشتەو، و لەبان ئەوەیش، تیمەگە لە ساڵ 2015 گلەو خوارد ئەرا شوینەگە، تا دۊای سێ ساڵ یەکیگ لە گرنگترین پەیاکریایە شوینەوارییە نوویەیل وەدی بارێد، لەڕی پەیاکردن پەیکەریگ سوقان نوو نیمچە تەواو ئەرا ئایەم نیاندەرتاڵ".

 وەپای راپۆرتەگە، ئەو رەوشە فرە خاسە لە کەپووڵەگە ری دا وە زانایەیل تا روخسار روی وە وردی دووارە دروس بکەن، هەرلیوا دەریگ واز کرد لەوەرانوەر خوەنستنەیل نوویگ ئەرا کارەیل وەخاکناین و رسوومە رووحییەیل کە شایەت ئایەم نیاندەرتاڵ شوینیان کەفتوود.

میژوویگ کوردی

 دۊنێد کە فامستن لە گرنگیی سیاسی ئەرا ئی پەیاکردنو خوازێد گلەو بخوەیمن ئەرا میژوو کورد نوو، و ئەوەگ وەخوەی دیە لە جەنگە دریژەیل و تەقەلایەیل وەردەوام ئەرا چەسپانن ناسنامەگە و مقیەتیکردنی.

 راپۆرتەگە باس لە چەن وێستگەیگ میژوویی کرد، لەوەخت لیکەفتەیل پەیماننامەی سیڤەر و ئەوەگ دۊای هات لە پەیماننامەی لۆزان لە ساڵ 1923 کە ناوچە کوردییەیل بەشەو کرد لەناوەین چەن دەوڵەتیگ و لەوانەیش بزاڤەیل یاخیبوین کوردی لە سییەیل و چلەیل و شەسەیل سەدەی گوزەشتە وە سەرکردایەتی مەڵا مستەفا بارزانی، و وەردەوامبوین وەرگری تا ساڵ 1975،  و سیاسەتەیل تەعریبکردن و نیشتەجیکردن کە رژیم عراقی وەرین لە ماوەی هەفتایەیل سەدەی گوزەشتە گردەی وەر، دویاین هەڵمەتەیل سەرکوتکردن فراوان لە هەشتایەیل سەدەی بیسەم، لەوانەیش وەکارهاوردن چەکە کیمیاییەیل دژ وە کوردەیل، وە تایبەت لە هەڵەبجە.

 راپۆرتەگە، باس لیکەفتەیل جەنگ کەنداو لە هەردوگ ساڵ 1990 و 1991 و ئەوەگ دۊای هات کرد لە شەپوولەیل کووچکردن وە کۆمەڵ، دۊایین دامەزرانن ناوچەی ئارام و دروسکردن یەکەم پەرلەمان کوردی، تا رەسیە جەنگ دژوە داعش و گشتپرسی سەروەخوەیی ساڵ 2017.

 لەی چواریێوە، دیاری کرد کە پەیاکردن پەیکەرە سوقان نیمچە تەواوەگە لە ساڵ 2018 گرنگییگ تایبەت وەدەس هاوردگە، چۊنکە دەرفەتیگ زیاتر ئەرا هەرێم پەیا کردگە تا تایبەتمەندیی میژوویی و فەرهەنگیی خوەی بچەسپنێد و چیرووکەگەی حوکمڕانی زاتی و یەکگرتگ کۆمەڵایەتی وەهیزەو بکەێد.

وەخت شانازی ئەرا کوردستان

 سۆران ئەمیر سەرۆک بەش شوینەوارەیل مێرگەسۆر وت: "دووارە دروسکردن روخسار (شانەدەر Z)، تەنیا سەرکەفتنیگ زانستی نییە، بەڵکم وەختیگ شانازییە ئەرا گەل کوردستان، چۊنکە ئیمە تەنیا پاسەوان ئەرا میژوو نوو نییمن، بەڵکم خاوەن گوزەشتەی مرۆڤایەتی قۊلیمن".

 راپۆرتەگە باس ئاهەنگیگ کرد کە لە 21 ئایار/ مایۆ 2024 ئەنجام دریا ئەرا رێزگردن لە زانایەیل شوینەوار و لێکۆڵەرەیل و وەرپرسەیل کە بەشداری لە کارەیل هەڵکەیدن و پەیاکردن پەیکەرە سوقانەیل ناو ئەشکەفتەگە کردن، وە ئامادەبوین شمارەیگ گەورە لە وەزیرەیل و وەرپرسەیل لە حکومەت هەرێم، وە دیاریکردن ئەوە ئی ئاهەنگە رەنگدانەوەی خواستیگ ئاشکراس لەلای دامەزراوە کوردییەیل ئەرا چەسپانن پەیوەندییان وە پرۆژە شوینەوارییەگە و دەرخستن رۆڵی لە وەهیزکردن ناسنامەی فەرهەنگی هەرێم.

وتیش: پەیاکریایەیل لە ئەشکەفت شانەدەر گرنگیدانیگ ناودەوڵەتی فراوان کیشاگە، و دەرفەتیگ راسگانی ئەرا کوردستان دروس کردگە تا میژوو و کەلەپوورە شارستانییەگەی کە دریژە کیشێد ئەرا هەزاران ساڵ بناسنێد.

 راپۆرتەگە لە یەکیگ لە وەرپرسەیل کورد وت: "شانەدەر وە یەکیگ لە گرنگترین شوینە شوینەوارییەیل لە جیهان مەنێدەو، باوجی بایەسە لە هۊریشمان بوود کە کوردستان هەزاران شوین ترەک گرێدە خوەی کە پەیوەندیمان وەگەرد گوزەیشتەی کۊنەمان بەسێد".

مۆزەخانەیگ نوو

 دۊنێد کە دەسەڵاتەیل کوردی لەی وەختە کار لەبان دروسکردن مۆزەخانەیگ لە نزیک ئەشکەفت شانەدەر کەن ئەرا مقیەتیکردن و نیشاندان ئەو پەیاکریایەیل شوینەواریە کە پەیوەندی وە شوینەگەو دیرن، و چەوەڕی کریەێد پرۆژەگە تا کۆتایی ئی ساڵە تەواو بکریەێد.

 راپۆرتەگە دریژە وە قسەی دا وە دیاریکردن ئەوە کە بەرهەمهاوردن کوردی لە پرۆژەی ئەشکەغت شانەدەر شایەت رەنگدانەوەی تەقەلایگ بوود لە حکومەت هەرێمەو ئەرا رەسانن دەنگ کورد ئەرا کۆمەڵگەی ناودەوڵەتی لەڕی دەروازەی فەرهەنگ و شوینەوارەیلەو، و دەرخستن کوردستان وە وەسفکردنی ناوچەیگ کە میراتیگ میژوویی و شارستانیی جیاواز دیرێد، و دیاری کرد کە تەقەلای هەرێم کوردستان ئەرا کیشانن گەشتیارەیل و لێکۆڵەرەیل و ئەکادیمییەیل لە گشت ناوچەیل جیهانەو رەنگدانەوەی ئومیدیگە ئەرا دروسکردن ئامادەبوینیگ ئابووری و فەرهەنگی و هۊریی زیاتر سەروەخوەی، وەگەرد ئەو چەوەڕیەیلە کە گرنگیدان جیهانیی زیایبۊ وە ئەشکەفت شانەدەر بوودە مدوو فراوانکردن ئاسووەیل هاوکاری ناودەوڵەتی وەگەرد کوردستان.

 راپۆرتەگە لە کۆتایی پرسیار کرد: "ئایا گشت یە نیشان رویکردن زیایگ وەرەو وەهیزکردن حوکمڕانی زاتی کوردی و دەرخستن پرۆژەی سەروەخوەیی لە ئایندە لەڕی ئامرازەیل فەرهەنگ و کەلەپوور و میژووەو؟"