ئیلام فەیلی.. لاوردن پەردە لەبان پەیکەر تەسەوف شیعر کوردی "ئەرکەوازی"

شەفەق نیوز - ئەڵگەردان تایبەت

لە گامیگ روشنهویری کە ئامانج لەلی زینگەوکردن یادەوەری ئەدەبی و میژوویی ئەرا ناوچەی زاگرۆسە، شار ئیلام فەیلی لە ئیران رویداویگ روشنهویری دیاریگ وەخوەی دی کە خوەی لە چەسپانن و وازکردن پەیکەر شاعیر و سووفی گەورای کوردی "غوڵامڕەزا خان ئەرکەوازی" (سەدەی سیانزەهەم کووچی) نیشان دا، کە کاریگ هونەرییە هونەرمەند وەحید ئەسەدی سەرپەرشتی دیزاینکردن و تاشینی کردگە.

 لەی چوارچیوە، پەیمانگای "زانست زاگرۆس" روشنهویری لە بەیاننامەیگ کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کرد، نرخ تەقەلایەیل هاوبەش ئەرا خاوەنەیل قەڵەم، و شارەوانی، و ئەنجومەن شارەگە دا، و ئی رویداوە وە گامیگ بنەڕەتی ئەرا مقیەتیکردن لە ناسنامەی ئەدەبی و زوانی کوردی هەژمار کرد، و مکیسیگ واز ئەرا قۊلەوکردن لێکۆڵینەوەیل لەبارەی کلاسیکییات ئەدەب کوردی لە ناوچەیل باشوور کوردستان.

سەرۆک هووز و دەنگ گەل

غوڵامڕەزا خان ئەرکەوازی، تەنیا شاعیریگ نەۊ قافیەیل رێک بخەێد، بەڵکم کەسایەتییگ کۆمەڵایەتی سەنگین بۊ؛ چۊنکە ئەرا چەن ساڵیگ سەرۆکایەتی هووز "ئەرکەوازی" وەردەیشت وە چەسپانن والی دەسەڵاتدار ئیلام "حەسەن خان"، ئی تیکەڵبۊنە لەناوەین سەرکردایەتی هووزایەتی و دووس سووفیگەری، رەهەندیگ مرۆیی و میللی قۊلیگ بەخشیە شیعرەگەی، و کردەی هەڵگر خەمەیل مەردمی و ژینگەی دەورگردی لە زاگرۆس.

 گرنگی تایبەت زوان "ئەرکەوازی" شیعری لە خوەیڕاگریی لەوەرانوەر تەقەلایەیل ئاڵشتکردنە کە تویش دەسنویسە کۊنەیل هات لەبان دەس لەوەرگرەوەیل.

و لەوەر شیوەی ئایینی و مەزهەبی تون ئەرا شیعرەیلی - کە لەناوی وەگەرد هاوسەردەم خوەی مەلا حەق عەلی سیاپووش لە خوڕەم ئاباد یەک گرێد - قەسیدەیلی وە وریاییگ فرە نویسریانە، ئەوەگ کە دەسمیەتی دا لە مقیەتیکردن لە پێکهاتە رەسەنەگەی، تا بمینێدە بەڵگەیگ زینگ کە رەسەنایەتی کوردی کۊن (گۆرانی) و تیکەڵابۊنە روشنهویرییەیلی وەگەرد فەیلی و لوڕی نیشان بەێد.

 شوینەوارە ئەدەبییەیل کە ئەرکەوازی هیشتیەسەیان جیاجیان ئەرا نیشانداین وێستگەیل ژیانی لەناوەین جیگیربۊن و دۊرەوخستن، و لە دیارترینیان:

"موناجات" (مناجات‌ نامە): دیارترین و ناسریاترین شوینەوار شاعیرە، کە هۆنراوەیگ روحییە لە 24 بڕگە لەبان بەحر مەسنەوی داڕیژیاگە، و وە یەکیگ لە چەویل ئەدەب عیرفانی کوردی هەژمار کریەێد.

مەسنەوی "باوەیاڵ": لاواننیگ دڵتەزن و پاکە کە لە شیوەن کوڕە گەنج و ئازاگەی "ئەحمەد خان" داڕیژیاگە، و جیاوازە وە وینەکیشان کاریگەر ئەرا دیاردەی لەدەسداین.

قەسیدەی "غەریبی" (خەریوی): قەسیدەیگ ویژدانییە ژان خوسە و غەریبایەتی لەلی چکێد، شاعیر لە ماوەی رووژەیل دۊرووخستنی و بیگانەیی زوورملی لە خوەی رێکی خستگە.

قەسیدەیل غەزەلی: جۊر "زڵەێخام شووران" و "زڵەێخام ژه چین"، کە رویگ ترەک ئەرا ئەزموون داهێنان لەلای ئەرکەوازی نیشان دەن، چۊنکە کەشوهەوا دەربڕینەیلی لە شیواز روحی گشتی زاڵ لەناو شوینەوارەیل ترەکی دۊرەو کەفێد ئەرا دەسداین وە دەروین مرۆیی.

"ئەرکەوازی" لە رەخنە و لێکۆڵینەوەیل

و لە دریژایی دەیەیل، ئەزموون "ئەرکەوازی" داهێنەرانە گرنگییگ فراوان لە گەورەیل توێژەرەیل و لێکۆڵەرەیل لە ئەدەب کوردی وەرگرد، کە بەشداری کردن لە دەرهاوردن کەلەپوورەی لە دەسنویسەیلەو ئەرا چاپخانەیل.

 لە دیارترین وێستگەیل رەخنەیی کە باس لەلی کردنە:

توێژینەوەیل عەلامە محەممەد عەلی سوڵتانی (1983): لە کتاوە بنەڕەتییەگەی "موناجاتە نەمرەیل لە ئەدەب کوردی"، کە خوەنستنیگ شیکاری قۊل ئەرا شیعر و ژیاننامەی پیشکەش کرد.

تەقەلایەیل کووچکردگ ئیسماعیل تەتەری (1983): 

پەرلەمانتار و پیاو ئایینی روشنهویری ئەرا شار کرماشان، کە کتاویگ تەواو تەرخان کرد ئەرا شیەوکردن و پۆلێنجامکردن دێڕەیل "موناجات".

خوەنستن ئەسفەندیار غەزەنفەری ئەمڕایی (1985):

 لە کتاوەگەی "گوڵزار ئەدەب لوڕستان"، و لەبان گرنگی کتاوەگە لە روی میژووییەو، باوجی رەخنەگرەیل تەمەڵی لەبانی توومار کەن لە دەورەداین وە تایبەتمەنییەیل شیواز کوردی گۆرانی کۊن کە ئەرکەوازی وەپی جیاواز بۊ.

میژوونویس ئەدەبی (1991):

 لەڕی بەرگ دۊەم لە "میژوو هویرد ئەدەب کوردی" ئەرا سەفیەدین بۆرەکەیی، کە دۊاتر پرۆفیسۆر مەعرووف خەزنەدار وە زوان کوردی شۊنی کەفت، ئەوەگ کە چەسپاننیگ ئەکادیمی ئەرا ئەزموون شاعیرەگە ئەرا پەرتوکخانەی کوردی دیاری کرد.

کوڵەەیل بەڵگەکردن (1994):

 کە موحیەدین ساڵحی لە کتاوەگەی "یاران وەرین" پیشکەشی کرد، و 

رووشنایی خستە بان بڕگەیلیگ هەڵوژریاگ لە موناجاتەی.

لێکۆڵینەوەی گشتگیر ئەرا زاهیر سارایی (2000):

 توێژەرەیل گورجن لەبان ئەوە کە کتاو مامۆستا سارایی "شاعیر لووتکە تەمومژاوییەیل" لووتکە نیشان دەێد لە لێکۆڵینەوەی کەلەپوور ئەرکەوازی؛ چۊنکە راسەوکردن، و ئەڵگەردان، و شیەوکردن هەر دێڕیگ کە درياسە شان شاعیر لەخوەی گردگە، و وەرجە ئەوەیش لێکۆڵینەوەیگ میژوویی کۆمەڵناسی ئەرا پێکهاتەی کوردی لە ناوچەگە هاتیە، ئەوەگ کە کەێدەی پڕترین سەرچەوە ئەرا توێژەرەیل و ئەڵگەردانەیل تا ئمڕوو.

 لە کووتایی پەیمانگای "زانست زاگرۆس" دووپات کرد، و وت دانان پەیکەر غوڵامڕەزا خان ئەرکەوازی لە ئیلام، تەنیا رێزگردنیگ نییە ئەرا کەسیگ کووچکردگ، بەڵکم ئاهەنگگێرانیگە وە دیاردەیگ ئەدەبی کە خەمەیل مرۆڤ لە زاگرۆس وەرجەسە کرد، و کورسییگ هەمیشەیی رەسەنایەتی ئەرا ئەدەب کوردی باشووری و گۆرانی لە دیوان شیعر جەهانی مسۆگەر کرد.