عەلی حسێن فەیلی

لە فرەیگ لە خوەنستنە دەیشتەکییەیل، چەو خرێدە بان هەرێم كوردستان جویر یەکیگ لە دیارترین تاقیکردنەیل و ئەزموونەیل فیدراڵی لە خوەرهەڵات ناوڕاس، نەک تەنیا لەوەر پشتبەسین وە چوارچیوەیگ دەستووری لەناو دەوڵەت عراقی، بەڵکم ئەرا ئەو گرنگی جیۆسیاسییە روی وە زیایبوینە کە وەدەسی هاوردیە لە ئەنجام پێگە جوگرافییەی و رۆڵی لە دۆسیەیل ئاسایش و وزە و پەیوەندییەیل هەرێمی و ناودەوڵەتی.

بەڵام ئی تاقیکردنە لە نیسان 2026 کەفتە وەر تاقیکردنیگ سیاسی ئاڵووز، وەختێگ کەیس هەڵوژاردن سەرۆک کۆمار لە بەغداد لە شایستەییگ دەستووری پەیوەندیدار وە پۆستیگ سیادی ئاڵشت بوی ئەرا بوونەیگ کە دووارە وازکردن گرژییەیل لەناو ماڵ كوردی، و قەوارەی جیاوازی لە رێبازەیل هیزە سەرەکییەیل وەرانوەر پەیوەندی وەگەرد بەغداد ئاشکرا کرد، و وەرانوەر چەمک نوێنەرایەتی كوردی لە دەوڵەت عراقی.

ململانێ لەناوەین پارتی دیموکراتی كوردستان و یەکێتی نیشتمانی كوردستان نیەتویەنریەێد لە چوارچیوەی ململانێ لەبان پۆستەیل کوڵبڕەو بکریەێد، بەڵکم لە یەکیگ لە رەهەندەیلی چۊ رەنگدانەوەی دوو ئاڵشتکاری هاوتەریب دیار دەێد، یەکەمیان پاشەکشەی کاریگەری شیوازەیل رێککەفتن باوە کە ئەرا چەن ساڵیگ دەسەڵات پەیوەندی لەناوەین هەردگ لایەنەگە کرد، و دۊەمیان ئاڵشتبوین ژینگە سیاسییەگەس لە بەغداد وەجۊریگ کە ئامرازەیل دەسەڵات و نوێنەرایەتی ئاڵووزتر کرد و کەمتر ملداین ئەرا هاوکیشەیل وەرین هیشتەو.

 لەی نووڕینەو، هەڵوژاردن نزار ئامێدی جویر سەرۆک کۆمار تەنیا ئاڵشتبوینیگ نەوی لە کەسیگ کە پۆستەگە گرێدە دەس، بەڵکم نیشاندەریگ بوی ئەرا فراوانبوین کەلەگە لەناوەین دوو لۆژیک سیاسی جیاواز، یەکیگیان پشت وە هاوسەنگی هیزەیل و هاوپەیمانییەیل لەناو بەغداد بەسێد، و ئەوەکەی ترەک لە حیسابات نوێنەرایەتی و سەنگ هەڵوژاردن لەناو هەرێمەو دەسوەپی کەێد، و ئی جیاوازییە ئاشکرا کەێد کە شەرعیبوین ئامادەبوین لە بەغداد دی مەرج نییە وەگەرد شەرعیبوین سندوقەیل لەناو كوردستان یەک بگرێد.

ئەرا فامستن رەفتار یەکێتی نیشتمانی كوردستان لەی قۆناغە، توەنریەێد هویرەو بکریەێد کە حزبەگە وەگەرد بەغداد جویر سەکوویگ ناوەندی رەفتار کەێد ئەرا قەرەبووکردن سنوورداری باڵادەسییە شمارەییەگەی لەناو هەرێم، و لەی چوارچیوە، لە وتار و پراکتیز سیاسیی نیشانەیل رێبازیگ جیاواز لە قۆناغ جەلالی وەرین دەرکەفتن، رێبازیگ کە لەڕۊ شیکارییەو توەنریەێد وە "بافڵیزم" (وە نیسبەت ئەرا بافڵ تاڵەبانی سەرۆک ئیسەیی یەکێتی) وەسف بکریەێد، واتە نزیکەوبوینیگ کە خی وەرەو بەڵگەگاری پەیوەندی وەگەرد ناوەند دیرێد جویر ئامرازیگ ئەرا چەسپانن پێگە سیاسییەگە و هیزەوکردن توانای گفتوگۆکردن، تەنانەت ئەگەر یەیش بڕیگ جار بویادە هووکار گرژییەیلیگ لەناو سەکوو كوردی.

ئەوەیش مەرج نییە وەو واتە بوود کە یەکێتی دەس لە چوارچیوەی نەتەوەیی كوردی هەڵگرێد، چەنە ئەوەگ رەنگدانەوەی هەڵسەنگاندنیگ جیاوازە ئەرا پیشینەیل مەنین و کاریگەری. چوینکە حزبەگە، وەپای ئی لۆژیکە، جویر فرەتر مەیلدار دیار دەێد ئەرا نزیکبوینیگ کە هەژمار ئەوە کەێد دەسەڵات لە بەغداد شایەت لە مەوقەیلیگ یەکلاکییتر بوود لە باڵادەسی هەڵوژاردن لەناو هەرێم، و هاوبەشی وەگەرد ناوەند شایەت توانایگ گەورەتر وەپی بیەێد ئەرا هاوسەنگکردن فراوانبوین پارتی دیموکراتی كوردستان.

لە وەرانوەر ئەوەیش، پارتی دیموکراتی كوردستان لە سۊک جیاوازیگەو نووڕێدە دۆسیەی سەرۆکایەتی کۆمار، کە لەبان ئەو هزرە وساس کە نوێنەرایەتی لە بەغداد رەنگدانەوەی سەنگ میللی خوازێد لەناو هەرێمەگە، و لەباوەت ئەو، هەر هاوکیشەیگ کە لە ئەنجامەیل هەڵوژاردن رەد بوود یا کاریگەرییەی کەمەو بکەێد، جویر کەمەوکردنیگ لە بنەمای شایستەیی سیاسی هەژمار کریەێد، و دەر واز کەێد لە وەرانوەر وەردەوامبوین لەیەکفامستنیگ کە لە نووڕین ئەو، دی نیەگونجێد وەگەرد ئەو ئاڵشتکارییەیلە کە دیمەن كوردی لە ساڵەیل دۊایی وەخوەی دیەی.

و لەیرەو، پابەندبوین پارتی دیموکراتی وە ئی دۆسیە تەنیا وە خود پۆستەگەو پەیوەندی نەیرێد، بەڵکم وە باوەتیگ فراوانتر کە پەیوەندی وە چەسپانن شەرعیەتیگ هەڵوژاردن دیرێد کە دوینێد بایەسە لە پێکهاتەی نوێنەرایەتی كوردی لەبان ئاست فیدراڵی رەنگ بەێدەو، بەڵام ئی لۆژیکە لە بەغداد وەگەرد راسییگ سیاسی جیاواز رۊەڕۊ بوودەو، چوینکە سیستەم عراقی تەنیا وەپای ئەنجامەیل هەڵوژاردن لەناو هەرێم وەڕیەو نیەچوود، بەڵکم تووڕیگ ئاڵووز لە لەیەکفامستن و هاوپەیمانی و بەرژەوەندییە تیکەڵکێشەیل حوکمی کەن، و ئەوەیش هاوکیشەیگە کە هاز گفتوگۆکردن و دروسکردن رزبەندییەیل کاریگەرتر کەێد لە تەنیا باڵادەسی شمارەیی.

لەی چوارچیوە، و وەگەرد ئەوەگ نەیارەیل پارتی دیموکراتی لە بەغداد فرەترن لە هاوپەیمانەیلی، وەپیچەو دیار بوی کە مەسعود بارزانی سەرۆک حزبەگە ئی دۆسیە وەڕیەوە بەێد جویر وەرگریکردنیگ دووانە لە شایستەیی حزبی و سام نەتەوەیی وەردیەک، لە تەقەلایگ ئەرا چەسپانن شەرعیەت دەنگداین جویر جیگریگ ئەرا ئەو رێککەفتنە باوەیلە کە ئەرا چەن ساڵیگ حوکم ئی شایستەییە کردنە.

ئی جیاوازییە وەگەرد گلەوخواردن دۆسیەی کەرکوک هاتە بان، دۊای بەرزەوبوین مشتومڕ لەبان کاراکردن رێککەفتنیگ وەرین رانەگەیانیای ئەرا دووارە وەکارهاوردن پۆست پارێزگار لە پێکهاتەی كوردییەو ئەرا پێکهاتەی تورکمان، لە گامیگ کە یەکێتی نیشتمانی وت: ئەوە جیوەجیکردن شایستەییگە کە ماوەی دوو ساڵەو لەبانی رێککەفتن کریاس، لە وەختیگ پارتی دیموکراتی كوردستان رەتی کەێدەو جویر شکاننیگ ئەرا ئیرادەی دەنگدەرەیل و درویژەکیشانیگ ئەرا لەیەکفامستنیگ سیاسی کە لە دەیشت چوارچیوەی ناوخۆیی واژوو کریاس، وەو جۊرەیش، ناکۆکییەگە لەناوەین هەردگ لایەنەگە دی تەنیا لە نوێنەرایەتی كورد لە بەغداد نەمەن، بەڵکم دیارە وەرەو فراوانبوین چگ لەناو خود کەرکوکیش، وەجۊریگ کە هاتێ رەهەندیگ فرە ناسکتر بخەێدە بان ئەو ململانێیە کە هەس و پەیوەندی وە وەڕیەوەبردن دەسەڵات و هاوسەنگییەیل دیرێد لە یەکیگ لە ئاڵووزترین پارێزگایەیل.

 لە ناوڕاس ئی گرژییە، رۆڵ نێچیرڤان بارزانی وە حوکم شوین و پایەی و پەیوەندییە درویژەیەیلی وەگەرد لایەنە جیاوازەیل كوردی و عراقی و هەرێمی دەرکەفێد، و لەوەر یە ئامادەبوینی فرە گرنگ دیار دەێد لە مەوقەیگ کە هەوەجە وە کەناڵەیلیگ واز دیرێد لەناوەین ناکۆکەیل فرەتر لە هەوەجەی ئەرا بەرزەوکردن زیاتر لە گرژییەگە.

 لە ماوەی ساڵەیل گوزەشتە، ناو نێچیرڤان بارزانی گریەدار بویە وە تەقەلایەیل مقیەتیکردن خوارترین ئاست لە پەیوەندی لەناوەین هەولێر و بەغداد، و هەرلیوا لەناوەین خود هیزە كوردییەیل، و ئەوەیش هیلێد رۆڵی لەی قۆناغە جویر مدوویگ دەسمیەتیدەر بوود لە کۆنترۆڵکردن قەیرانەگە، و مکیسکردن لۆژیک رێککەفتن.

 ئمڕوو، هەرێم كوردستان لە وەرانوەر دوڕیانیگ گرنگ دیار وسێد، نەک لەوەر ئەوەگ ناکۆکی ئیسە ئاڵووزترینە لە وەرجە چەن ساڵیگ، بەڵکم چوینکە لە مەوقەیگ هەرێمی و عراقی فرە ناسک تیەێد، و لە سای پاشەکشەی بڕوایی لەناوەین هیزە سەرەکییەیل، و زیایبوین ئەو هەستە کە شیوازە کۊنەیلە دی بەس نین ئەرا وەڕیەوەبردن ململانێگە یا ئەرا مسۆگەرکردن کەمترین ئاست لە لەیەکفامستن سیاسی.

و لەیرەو، ئارامی راسگانی لە هەرێم هەوەجە وە هاوسەنگییگ دیرێد لەناوەین شەرعیەت سندوقەیل (کە پارتی دیموکراتی دووپاتی کەێد) و راسی سیاسی و سەربازی لەبان زەوی (کە یەکێتی نویەنەرایەتیی کەێد).

لە کۆتایی، قەیران ئیسە تەنیا جویر ناکۆکییگ لەبان پۆستیگ دیار نیەێد، بەڵکم نشاندانە لە پرسیاریگ قۊلتر کە پەیوەندی وە بانان هاوبەشی كوردی لەناو هەرێم دیرێد، و وە شیوەی ئامادەبوین كوردی لە بەغداد لە ماوەی بانان، و ئەگەر هیزە سەرەکییەیل سەرکەفتگ نەوون لە دووارە دروسکردن کەمترین ئاست لە بڕوایی هاوبەش، ئەوە سەختیەگە تەنیا لەبان وەڕیەوەبردن ناکۆکییەگە نیەوسێد، بەڵکم شایەت درویژەو بوود ئەرا شیوەی فامستن خود ئەزموون كوردستانیش و سنوورەیل توانای لەبان وەردەوامبوین لەناو ژینگەیگ عراقی و هەرێمی کە فرە ئاڵشتکارییەیل وەخوەی دوینێد.

وەرگێڕان و هەڵسەنگاندنی وتارەکەی ڕەعد موسا جبووری

وەرگێڕان و ئامادەكردنی: د. ئەحمەد حەمەدئەمین

ڕەعد موسا جبووری لە ڕۆژنامەی (طریق الشعب) ژمارە (99) لە 12ی نیسانی 2026 وتارێك بە ناونیشانی: جەنگ وەک دیاردەیەک لە مێژوودا و لە ئێستادا "الحرب ظاهرة في التاریخ والان" ناوەرۆكی بابەتەكە لەم ڕووداو پێشهاتە سیاسییانەی ئەمڕۆی جیهان بەگشتی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە تایبەت مایەی سەرنجە، لەبەر ئەوەی بە پێویستمان زانی هەم وەرگێڕان بۆ دەقی وتارەكە بكەین، هەمیش هەڵسەنگاندنێكی زانستی. 

دەقی وتارەكە بە زمانی كوردی

جەنگ وەک دیاردەیەک لە مێژوودا و لە ئێستادا

هیچ کەسێک ئەوەندە بێ ‌ئەقڵ نییە کە جەنگ لەبری ئاشتی هەڵبژێرێت؛ چونکە لە ئاشتیدا کوڕان باوکانیان دەسپێرنە خاک، بەڵام لە جەنگدا باوکان کوڕانیان دەسپێرنە خاک. ئەمە ئەو وتەیەیە کە هێرۆدۆت زیاتر لە 2400 ساڵ پێش ئێستا لە کتێبی "مێژووەکان"دا نووسیویەتی.

کاتێک بیر لە بابەتی جەنگ دەکەینەوە، هەندێک دەڵێن ئەمە دیاردەیەکە گەردوون دوای دەرکەوتنی ژیان لەسەر زەوی ناسیویەتی، تەنها سێ جۆر زیندەوەر هەن کە تێوەگلاوی جەنگ دەبن: مرۆڤ، شەمپانزی و مێرولە.

سەبارەت بە مرۆڤ، جەنگ دیاردەیەکی باو بووە کە هاوشانی مێژووەکەی ڕۆیشتووە. زۆر کەس ئەمە دەگەڕێننەوە بۆ مەیلی سروشتی بۆ کوشتن و هەندێک جار دەڵێن جینێکە و لە شێوەی هۆرمۆنێکی بکوژدا دەردەکەوێت. کۆنترین بەڵگەی شوێنەواری لەسەر جەنگ بۆ 12 هەزار ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە، واتە پێش دەرکەوتنی پێکهاتە و دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانی وەک سەرمایەداری، شار و دەوڵەت و پێش سەرەتاکانی ژیانی کشتوکاڵیی جێگیر. ئێمە مەیلی جەنگ لە کۆمەڵگاکانی ڕاوچی و کۆکەرەوە، کۆمەڵگاکانی مەڕدار و جوتیار و دواتر لە کۆمەڵگای پیشەسازی و تەنانەت پاش - پیشەسازی و لە کۆمارە دیموکراسییەکان و دیکتاتۆرییە ئایدیۆلۆژییەکاندا دەبینین، وەک ئەوەی ئەمڕۆ دەیشبینین.

وا دیارە تەفسیرە باوەکە کە پشت بە هۆرمۆنی نێرینە (تێستۆستیرۆن) دەبەستێت، لە ڕواڵەتدا و لە یەکەم نیگادا لەگەڵ ڕاستییەکان دەگونجێت، بەڵام ئەگەر بە قووڵی تێبفکرین، دەبینین جەنگ دیاردەیەکی کۆمەڵایەتیی یەکجار ئاڵۆزە و ناکرێت تەنها بە غەریزەیەکی جەنگیی شاراوە لای مرۆڤ لێکبدرێتەوە. ئەو جەنگانەی توندوتیژییان تێدا ڕوودەدات تەنها بەشێکن لە پرۆسە ئاڵۆزەکانی جەنگ. گرنگترین پرۆسەکانی جەنگ پێکدێن لە چالاکییەکانی ئامادەکاری و کۆکردنەوەی هێز بۆی؛ وەک ڕێکخستنی سوپا، ئامادەکردنی هۆشیاریی شەڕکەران لە ڕووی فکرییەوە، کۆکردنەوەی سەرچاوەکان، پلانی پیشەسازیی چەک و کۆکردنەوەی جەماوەری و سیاسی و تاد. لێرەدا تەنها پیاوانێک نابینین کە ماڵەکانیان بەجێدەهێڵن و قژیان کورت دەکەنەوە و چەک دروست دەکەن و ڕادەهێنرێن، تەنها لەبەر غەریزە و هۆرمۆنەکان بێت.

بەپێچەوانەی تیۆرە بایۆلۆژییەکانی جەنگ، هاندانی پیاوان بۆ شەڕکردن کارێکی ئاسان نییە. لە سەدەکانی ڕابردوودا بینیمان کە پیاوان پەنایان بۆ چەندین شێواز بردووە بۆ خۆدزینەوە لە جەنگ، وەک هەڵاتن، بەجێهێشتنی نیشتمان و تەنانەت بڕینەوەی ئەندامانی جەستەیان وەک پەنجە و قاچ، یان خۆپیشاندان بە شێتی. بۆ نموونە، ئاستی بێمتمانەیی بە سەربازان لە سوپای بەناوبانگی پڕۆسیا لە سەدەی هەژدەهەمدا گەیشتە ڕادەیەک کە سەرکردایەتییە سەربازییەکان فەرمانیان دەرکرد کە ڕێگری بکرێت لە خێوەت لێدان لە نزیک دارستانەکان، لە ترسی ئەوەی سەربازەکان لە پشت دارەکانەوە ون ببن (ڕابکەن). تەنانەت کاتێک پیاوان بۆ شەڕ کۆدەبنەوە، کوشتن لای ئەوان کارێکی سروشتی و خۆرسک نییە؛ وەک ئەوەی پێشەنگ دەیڤ گڕۆسمان لە کتێبەکەیدا "سەبارەت بە کوشتن: تێچووی دەروونیی فێربوونی کوشتن لە جەنگ و کۆمەڵگادا" ڕوونی کردووەتەوە، یەکێک لە گەورەترین ئاڵنگارییەكانی مەشقی سەربازی، هاندانی سەربازەکانە بۆ تەقەکردنی ڕاستەوخۆ لە دوژمنان.

جەنگ لە مێژووی مرۆڤایەتیدا وەک ململانێیەکی چەکداریی توندوتیژ و شەڕێکی ڕێکخراو لەنێوان گرووپەکان و دواتر لەنێوان دەوڵەتەکاندا بە بەکارهێنانی چەک دەرکەوتووە. بەزۆری ناوەندی فەرماندەیی بۆ جەنگ هەیە. جەنگەکان ئامانجیان بەدەستهێنان و سەپاندنی ئامانجی سیاسی، ئابووری و ئایدیۆلۆژییە، زۆرجار وێرانکارییەکی بەرفراوان و مەینەتی و قوربانیی زۆری مەدەنییان لێدەکەوێتەوە.

لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی جەنگ: 

1. بەکارهێنانی هێز لە ململانێیەکی چەکداریی بەردەوامدا کە تەنها لە پێکدادانی کاتی کورت نەکراوەتەوە..

2. ڕێکخستن: بەکارهێنانی گرووپی ڕێکخراو (وەک سوپا، میلیشیا یان ڕاپەڕیوەکان) کە خاوەنی پێکهاتەی فەرماندەیی بن.

3. ئەکتەرەکان: ململانێی نێوان دەوڵەتان (جەنگی نێودەوڵەتی) یان ململانێی ناوخۆیی یەک دەوڵەت (جەنگی ناوخۆ) یان تێکەڵەیەک لە هەردووکیان.

4. ئامانجەکان: وەک وەرگرتنی دەسەڵات، زەوی، کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکان، سەپاندنی بیروباوەڕ و ئایدیۆلۆژیا، یان تێکەڵەیەک لەم ئامانجانە.

زۆرجار جەنگەکان دوای شکستی هۆکارە دیپلۆماسییەکان و چارەسەرنەکردنی ململانێی پەیوەست بە دەسەڵات، سەرچاوەکان (وەک نەوت و ئاو)، زەوی و ناوچە ئیقلیمییەکان، یان هەژموونی سیاسی و جیاوازیی ئایینی ئایدیۆلۆژی هەڵدەگیرسێن، کە تێیدا دەسەڵاتی زاڵ بۆ سەپاندنی ئیرادەی خۆی پەنا بۆ توندوتیژی دەبات.

هۆکارە بنەڕەتییەکانی جەنگ بریتین لە:

• ململانێ لەسەر دەسەڵات و هەژموون: ئارەزووی دەوڵەت و گرووپەکان بۆ فراوانکردن یان پاراستنی دەسەڵاتی خۆیان یان داگیرکردنی زەوی.

• ململانێ لەسەر دابەشکردن یان کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکان: وەک ئاو، نەوت و زەوییە کشتوکاڵییە بەپیتەکان.

• گرژییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان: کە لە ئەنجامی ناڕەزایەتی بەرانبەر ستەم و سەرکوتکردنی ئازادییەکان دروست دەبن.

• جیاوازییە بیروباوەڕی و ئایدیۆلۆژی و ئایینییەکان: ململانێی نێوان توندڕەوە ئایینی یان مەزهەبییەکان کە هەوڵدەدەن بیروباوەڕی خۆیان بەسەر کەسانی دیكەدا بسەپێنن.

• مەترسییە ئەمنییەکان: کاتێک گرووپێک یان دەوڵەتێک چەکدار دەبێت لەبەر ترسی یان بۆ باڵادەستی، ئەمە وای لە دراوسێکانی دەکات هەست بە هەڕەشە بکەن و ئەوانیش چەکدار ببن، ئەمەش دەبێتە هۆی پەرەسەندنی گرژییەکان و هەڵگیرسانی جەنگ.

جەنگ لە فکری مارکسیدا

فکری مارکسیی کلاسیک چوارچێوەیەکی تیۆریی گرنگ بۆ شیکردنەوەی هۆکارەکانی جەنگ پێشکەش دەکات. بەپێی گەشەسەندنی کۆمەڵگاکان، ئەم تێڕوانینە پەرەی سەندووە بۆ ئەوەی لێكدانەوەیەكی گشتگیر بۆ جەنگەکانی سەردەم بدات. فکری مارکسیی کلاسیک پێشتر جەختی لەسەر هۆکارە ئابووری و پێکهاتەییەکان دەکردەوە و ڕەچاوی هۆکارەکانی پەیوەست بە هۆشیاریی کۆمەڵایەتی و ململانێی ئایینی و مەترسییە ئەمنییەکانی نەدەکرد.

گرنگترین خاڵەکانی فکری مارکسیی کلاسیک ئەمانە بوون:

• ئیمپریالیزم و کێبڕکێی بەرژەوەندییە ئابوورییەکان: ئەوەی لێنین پەرەی پێدا کە جەنگ لە سایەی سەرمایەداریدا بەهۆی کێبڕکێی نێوان دەوڵەتە سەرمایەدارەکانەوە لەسەر بازاڕ و کەرەستەی خاو دروست دەبێت.

• ململانێی چینایەتی و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان: جەنگ وەک ئامرازێک بۆ بەتاڵکردنەوەی ناکۆکییە چینایەتییە ناوخۆییەکان و کۆنترۆڵکردنی چینە چەوساوەکان و دابینکردنی قازانجی دامەزراوەکانی چەک بەکاردێت.

• فکری ئایدیۆلۆژیی نەتەوەیی و ئایینیی توندڕەو: لە ڕوانگەی مارکسییەوە، بۆ بەرژەوەندیی چینی دەسەڵاتدار توندڕەویی نەتەوەیی و ئایینی وەک ئایدیۆلۆژیایەک بەکاردێت بۆ هاندانی چینە ڕەنجدەرەکان و تێوەگلانیان لە جەنگدا.

زانستە کۆمەڵایەتییە هاوچەرخەکان ئەم چەمکانەیان چەسپاند و زیادکردنی گرنگیان بۆ بیرۆکە بنەڕەتییەکانی مارکس و ئەنگڵس کردووە. قووڵتر بوونەوە لە ڕۆڵی هۆکارە بیروباوەڕی و ئایدیۆلۆژییەکان؛ چونکە زۆر جەنگ ڕوویانداوە و ڕوودەدەن کە پاڵنەرەکەیان نەتەوەیی یان ئایینی یان ڕەگەزییە نەک تەنها هۆکاری ئابووری و قازانج، هەروەها تێگەیشتن لە دەوڵەت قووڵتر بووەوە؛ دەوڵەتە دیموکراسییە هاوچەرخەکان نوێنەرایەتی بەرژەوەندیی توێژێکی فراوانتر دەکەن و جەنگەکان لەبەر بەرژەوەندیی جیۆپۆلیتیکی ئاڵۆز هەڵدەگیرسێن، هەروەها ڕۆڵی تاک و دەروونیی بڕیارەدەستەکان وەک هۆکارێک لەبەرچاو دەگیرێت.

وەک پوختەیەک، مارکسیزمی کلاسیک ئامرازێکی کاریگەری بۆ شیکردنەوەی پاشخانە ئابوورییەکان پێشکەش کرد، بەڵام گەشەسەندن و گۆڕانکارییە نێودەوڵەتییەکانی دوای شۆڕشی پیشەسازیی سێیەم و چوارەم و دیاردەی جیهانگیری، بوونە هۆی پەرەپێدانی ئەم تێڕوانینە زانستییە، بەڵام بنەما و هەڵوێستی شیوعی و مارکسی- لێنینی لەسەر بنەمای ڕەتکردنەوەی جەنگە. لێنین چەمکی "جەنگی دادپەروەرانە"ی تەنها بۆ جەنگەکانی ڕزگاریی نیشتمانی و بەرگری لە "نیشتمانە سۆسیالیستییەکان" دیاری کرد. بۆیە ڕاست نییە ئەم سیفەتانە بدرێتە پاڵ جەنگێکی نێوان لایەنەکان کە هەموویان بۆ فراوانخوازی و چەوساندنەوە و سەپاندنی بیروباوەڕی توندڕەوی ئایینی و مەزهەبی شەڕ دەکەن.

دیدگای فکری زانستی مارکسی بۆ ئایین

مارکسیزم ئایین وەک هۆکارێکی ڕاستەوخۆی جەنگ نابینێت، بەڵام پێی وایە هەندێک کەس ئایین بەکاردێنن بۆ شاردنەوەی تەماحەکانیان بۆ باڵادەستی. فکری زانستی لە دوو ڕوانگەوە سەیری ئایین دەکات: لە لایەکەوە شێوازێکی ژیانی ڕۆحییە کە بانگەواز بۆ ئاشتی و خۆشەویستی و دڵنیایی مرۆڤ دەکات، بەڵام لە لایەکی دیكەوە چینە سیاسییە دەسەڵاتدارە توندڕەوەکان وەک ئامرازێکی ئایدیۆلۆژیی ساختە بەکاری دەهێنن بۆ کۆنترۆڵکردنی هۆشیاریی جەماوەر و بردنە ناو جەنگە وێرانکەرەکانەوە.

مارکس جەختی لەسەر لایەنی بەکارهێنانی ئایین بۆ سڕکردنی (تەخدیرکردنی) جەماوەر کردەوە، بەڵام ئەنگڵس سروشتێکی دووفاقیی بۆ بەکارهێنانی فکری ئایینی دەبینی، بەتایبەت لە کتێبەکەیدا "جەنگی جوتیاران لە ئەڵمانیا". لە لایەک هێزە ستەمکارەکان بۆ پاساوی جەنگەکانیان بەکاری دەهێنن، و لە لایەکی دیكە دەکرێت ئایین ببێتە هۆکارێک بۆ هۆشیاریی جەماوەری هەژار لە تێکۆشانیان دژی ستەم و بۆ سەروەریی ئاشتی. نموونەکانی وەک نێڵسۆن ماندێلا، مەهاتما گاندی و مارتن لۆسەر کینگ، تێکۆشانی جەماوەریی ئاشتییانەیان ئەنجامدا کە بە سەرکەوتن کۆتایی هات.

وێرانکاریی ئەنجامی جەنگەکان

جەنگ تەنها وێرانکاری و زیان بۆ نیشتمان و گەلان دەهێنێت، ئەم کاریگەرییانەش تەنها لە کاتی جەنگدا نین، بەڵکو دوای جەنگیش بەردەوام دەبن. زیانەکان لایەنی دەروونی، کۆمەڵایەتی، ماددی، ئابووری، ژینگەیی و مرۆیی دەگرێتەوە. جەنگ دەبێتە هۆی ئاوارەبوون، گۆڕینی دیمۆگرافیا، بڵاوبوونەوەی نەخۆشی، داڕمانی دامەزراوەکان و بڵاوبوونەوەی گەندەڵی. ئاوەدانکردنەوەی ئەمانەش پێویستی بە سەرچاوەی گەورە و دەیان ساڵ کات هەیە.

بۆیە جەختکردنەوەی فەرمیی عێراق و کۆدەنگیی هێزە نیشتمانییەکانی لەسەر پابەندبوون بە سیاسەتی "دوورەپەرێزی" (النأي بالنفس) لە ململانێ چەکدارییەکان و گرژییە سەربازییەکانی ناوچەکە و هێشتنەوەی بڕیاری جەنگ و ئاشتی تەنها لە دەستی دەوڵەتدا، بڕیارێکی نیشتمانیی ستراتیژیی دروستە. هەر ڕەفتارێک پێچەوانەی ئەم کۆدەنگییە بێت، بە تیرۆر و خیانەت لە نیشتمان و گەل دادەنرێت.

ئاشتی کلیل و مەرجی ئاوەدانکردنەوەی نیشتمانە و نیشتمانیش پیرۆزە. ئیمام عەلی (سڵاوی خوای لێبێت) فەرموویەتی: "وڵاتان بە خۆشەویستی نیشتمان ئاوەدان بوونەوە."

هەڵسەنگاندنی ناوەرۆكی ئەم وتارە: 

ئەم وتارەی نووسەر (ڕەعد موسا ئەلجبووری) بابەتێکی فرەڕەهەند و قووڵە کە لە تێڕاوانێكی زانستی، مێژوویی و سۆسیۆلۆژییەوە شیکاری بۆ دیاردەی جەنگ کردووە. لەم چوارچێوەیەدا دەكرێت گرنگی ناوەرۆكەی لەم خاڵانەی خوارەوە شی بكرێتەوە: 

یەكەم:  هەڵسەنگاندنی زانستی و میتۆدی 

یەکێک لە خاڵە بەهێزە زانستییەکانی وتارەکە ئەوەیە کە تەنها لە گۆشەنیگایەکی تەسکەوە (وەک هۆرمۆن یان جینات) سەیری جەنگ ناکات، بەڵكو نووسەر بە پشتەستن بە توێژینەوەی دەروونی و سەربازی (وەک ئاماژەدان بە دەیڤ گڕۆسمان)، دەسەلمێنێت کە جەنگ پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتییە نەک تەنها غەریزەیەکی ئاژەڵی. ئەمە هاوتەریبە لەگەڵ زانستی سۆسیۆلۆژیای هاوچەرخ کە جەنگ وەک بەرهەمێکی کولتووری و ڕێکخراوەیی دەبینێت.

وتارەکە بە شێوەیەکی زانستی ئاماژە بەوە دەکات کە جەنگ پێش شارستانییەت و دەوڵەتیش هەبووە (12 هەزار ساڵ پێش ئێستا). ئەمە نیشان دەدات کە جەنگ پەیوەستە بە شێوازی کۆکردنەوەی سەرچاوەکان و ململانێ لەسەر مانەوە، نەک تەنها سیستەمێکی سیاسی دیاریکراو.

وتارەکە تەنها لە چوارچێوەی مارکسیزمی کلاسیکدا نامێنێتەوە، بەڵکو گەشەسەندنی فکری مارکسی بەرەو "نیۆ-مارکسیزم" یان مارکسیزمی هاوچەرخ ڕوون دەکاتەوە. لەم چوارچێوەیەدا دان بەوەدا دەنێت کە تەنها ئابووری هۆکاری جەنگ نییە، بەڵکو (ئایدیۆلۆژیا، ناسنامە و دەروونناسیی تاک) ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن.

دووەم: گرنگیی ناوەرۆکی وتارەکە

تارەکە گرنگییەکی زۆری هەیە لە تێگەیاندنی خوێنەر کە جەنگ تەنها پێکدادان نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی ئاڵۆزی ئامادەکاری، پڕوپاگەندە و تێپەڕاندنی بەربەستە دەروونییەکانی مرۆڤە بۆ کوشتن. ئەمەش هۆشیارییەک دروست دەکات کە جەنگ هەمیشە دروستکراوە.

یەکێک لە گرنگترین پەیامەکانی وتارەکە، جیاکردنەوەی ئایینە وەک پەیامێکی ڕۆحی و ئاشتیخواز لە ئایین وەک ئامرازێکی سیاسی بۆ شەرعیەتدان بە جەنگ. ئەمە بۆ ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆر گرنگە کە تێیدا هەست و سۆزی ئایینی بۆ ململانێی سیاسی بەکاردەهێنرێت.

وتارەکە لە کۆتاییدا دەگاتە ئەنجامێکی پراکتیکی گرنگ بۆ دۆخی ئێستای عێراق و ناوچەکە. ئەویش پشتگیریکردنی دەوڵەتە لە بڕیاری جەنگ و ئاشتیدا و دوورکەوتنەوە لە ململانێی وڵاتانی دیكە سیاسەتی بێلایەنی (النأي بالنفس). ئەمە گوتارێکی عەقڵانییە کە بەرژەوەندیی هاووڵاتی و پاراستنی ژێرخانی وڵات دەخاتە پێش دروشمە ئایدیۆلۆژییەکان.

وتارەکە بەوە کۆتایی دێت کە جەنگ تەنها لە ناو گۆڕەپانەکەدا نییە، بەڵکو کاریگەریی درێژخایەنی لەسەر ژینگە، دەروونی نەوەکان و ئابووری هەیە. ئەمەش بانگەوازێکە بۆ پیرۆز ڕاگرتنی ئاشتی وەک مەرجی یەکەم بۆ هەر گەشەپێدانێک.

ئەنجام

ئەم وتارە تەنها نووسینێکی سیاسی کاتی نییە، بەڵکو نەخشەڕێگەیەکی فکرییە کە هەوڵ دەدات جەماوەر لە سۆزی کوێر و کاردانەوەی غەریزی، بەرەو تێڕامانی زانستی و بەرژەوەندیی نیشتمانی؛ دوور بخاتەوە. دواجار گرنگییەکەی لەوەدایە کە ئاشتی وەک پێویستییەکی عەقڵانی و زانستی پێناسە دەکات، نەک تەنها وەک دروشمێکی لاواز.

شەفەق نیوز - بەغداد

لە شاریگ کە چاشیاس ژانەیلی لەپشت ژاوەژاو بشارێدەو، روناک سەوزە فەیلی  چەو لەبان بەغداد واز کرد و لەناوی لەداڵگبویە، جۊر ئەوەگ زاڕووەیل گەڕەکە کۊنەیل ناسنەی، کۊچەیل تەنگ، بازیەیل سادە، فیلم کارتۆن، و بەرنامەی مناڵەیل کە چۊ هچانیگ وەختانە بوی لە جەهانیگ گەورەتر کە هیمان لە دڕندەییەی نەفامسۊ.

لە جادەی کیفاح، هەناێ کۊڵەچیرووکەیل هەمیشە لە وردەکارییەیل فرە ئاساییەو دەسوەپی کەن، مناڵی روناکیش هەرلیوا دەسوەپی کرد. هیچ پشتیگ نەوی کە فرە جیای بکەێدەو لەو مناڵەیل ترەک لە ساڵەیل سەرەتایی، ژیان وە سروشتیبوین ئاسایی خوەی رەد بوی، وەرجە ئەوەگ ئەو شۆکە باێد کە شیوەی جەهان لە چەوی ئەرا هەمیشە ئاڵشت بکەێد.

لە ساڵ 2007، تەقینەوەیگ لە ناوچەی سەدریە لە بەغداد کۆتایی وە ژیان باوگی هاورد، و لەو مەوقەو، جۊر ئەوەگ ئۊشێد، وەمناڵەگەی جاران نەمەن: "شەهیدبوین باوگم کەسایەتییگ فرە شۆڕشگێڕتر لەلیم دروس کرد" وەقسەی روناک.

بەڵام ئەو کارەساتە یەکەم نەوی لە توومار خیزانەگەر وەرجە چەن ساڵیگ، خیزانەگەی جەزرەو5 گرانیگ داوین لە ماوەی سەردەم رژیم وەرین، لەناوەین کوشتن و بڕین و زیندان و ئاوارەبوین و دەرکردن (تەسفیر) زوورکاری، ئەرا ئەو، پرس فەیلی فامستنیگ تیۆری یا ناونیشانیگ سیاسی نەوی کە لە بونەیلە بەرزەو بکریەێد، وەلێ پشتیگ بوی کە خیزانەگە لەبان لاشە و یادەوەری و دیارنەوینە وازەیلیان ژیاوینەی.

 لە قسەیلی ئەرا شەفەق نیوز وت: شمارەیگ گەورە لە ئەندامەیل خیزان و کەسوکارەیلی "لە زیندان و قەورسانە وەکۆمەڵەیل گیان لەدەس دانە و تا ئیسە تەرمەیلیان پەیا نەکردیمنە"، وتیش: خیزانەگەی، لەوەر نەتەوەگەی، تویش "تونترین جۊرەیل شکەنجە و سزاداین" بوینە.

ئی میژوو قورسە وە تەواوی لە گوزەشتە نەمەنەو، بەڵکم دزە کردە ناو ژیان رووژانەی، ئەرا مەکتەو، ئەرا ئەو زوانە کە ئەوانەی ترەک وەکاری تیارن، ئەرا ئەو چەونووڕینە کە شایەت جویر رەدبوییگ دیار بەێد بەڵام شوینەواریگ نەسریاگ لە دەروین مناڵەگە وەجی هیلێد.

روناک باس لەوە کەێد کە ئەو زیان گەورەیگ کیشاس لەوەر دووچەوەکی نەژادی لە ساڵەیل خوەنستن، لە وەختیگ رژیم وەرین وتاریگ دژمنانەی لەبان پێکهاتەی فەیلی بڵاو کردیاد، و وت: گرفتەگە وە تەواوی کۆتایی نەهات وە کەفتن رژیمەگە، چوینکە شوینەوار ئەو سەردەمە، لەناو ئاوەز بڕیگ لە چینەیل مەردم مەنەو.

 وتیس: هوشیاریی لەبان پرس فەیلی لە تەمەنیگ فرە زۊەو دروس بویە، و وە دیاریکریاگی لە پۆل دۊەم سەرەتاییەو، وەختیگ ماموستاگەی جاریگ پرسیار لە نەتەوەگەی کرد، لەو رووژە، وەڵام نەیا. وە رخیگەو گلەو خوارد ئەرا ماڵ، وە گاڵ ئەو رخ و هەڕەشە کە دەور ناو "فەیلییەیل" گردوێد لە یادەوەری عراقی، تایبەت کە ئەو ناسنامە لە وەختیگ وەرین شایەت بویاتادە دەسپیچگ ئەرا دەرکردن (تەسفیر) یا پەراویزخستن.

روناک دیاری کەێد کە داڵگی هوشداری وەپی دیاد لە ئاشکراکردن ناسنامە فەیلییەگەی، بەڵام باوگی چشتیگ تەواو جیاواز وەپی وتیاد: گاڵی دایاد وەرەو چەسپانن، کە خوەی ئینکار نەکێد، و وە ئازایەتییەو بۊشێد کە كورد فەیلییە.

هاتێ ئەوەگ رەهەندیگ رەمزی دەێدە چیرووکەگە ئەوەسە کە ناو "روناک" لە كوردی وتتە رووشنایی و درەوشیان، چماێ ناوەگە خوەی ئامادەکارییگ بویە ئەرا ریڕەویگ کە هەڵوژارد لەناوی وەرەنگار تاریکی بوودەو وە وشە و دەنگ.

ئەو دیمەنە کە لە یادەوەریی چاڵ کریا تەنیا پرسیار ماموستاگە نەوی، وەلێ ئەوەگ دۊای هات، وەختیگ لە کۆتایی نەتەوەگەی ئاشکرا کرد، ماموستاگە سووکایەتی وەپی کرد، دۊاییش کارەگە ئاڵشت بوی ئەرا مادەیگ ئەرا سووکایەتیکردن لەناوەین بڕیگ لە خوەنەوارەیل، ئەرا مناڵیگ کە لە تەمەن دە ساڵان رەد نەکردیە، ئەوە بەس بوی ئەرا ئەوەگ زەخمیگ دەروینی قۊل  وەجی بیلێد.

بەڵام لەناو ماڵ، باسیگ ترەک ئەرا ناسنامە ەبوی. روناک وت: باوگ و باپیری هەمیشە ئەرای دووارە کردیانەو: "شەرم لە نەتەوە و مەزهەبمان نەکەێ".

وەگەرد وەختەو، فەیلیبوین ئەرا روناک تەنیا سەروەبوینیگ خیزانی یا نشانەیگ کۆمەڵایەتی نەوی، وەلێ ئاڵشت بوی ئەرا هویر مرۆیی قۊلیگ، و ئەرا هوشیارییگ کەڵەکەبوی کە وەگەرد فامستن و خوەنستن و تاقیکردن کەسی دروس بوی، و لەیراوە، راگەیانن ئەرا ئەو زیاتر لە پیشەیگ دیار دا، دەرچە و وەچیگ بوی ئەرا ئەو قسە کە دۊاکەفت، و رووبەریگ بوی ئەرا راگەیانن ناسنامە وەبی رخ، و چەکیگ بوی لە وەرەنگاربوین سووکایەتی و لەهۊرچگن.

روناک پەیامیگ رووشن لە راگەیانن پەیا کرد، وت: لەی ریەو توەنستیە گوزارشت لە نەتەوەگەی بکەێد وە ئاشکرایی، و ئامادەبوین پیشەیی و سەکوویەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی وەکار بارێد ئەرا خزمەت باوەتەیل مرۆیی و کۆمەڵایەتی و سیاسی، لە چوارچیوەی ئەوەگ باسی کەێد وە بنەما و بەها ئەخلاقییەیل کە باوەڕ وەپییان دیرێد.

دووپات کەێد کە دەرکەفتن ناوی لە راگەیانن و لەبان سەکوو دیجیتاڵییەیل وەرپرسیاریتییگ گەورەتر خستیەسە بانی، چوینکە تەنیا قسە لەبان پرسەیل وڵات لە ئاست کۆمەڵایەتی و سیاسی نیەکەێد، بەڵکم خەم پیکهاتە فەیلییەگەییش هەڵگردیە، و تەقەلا دەێد رووشنایی بخەێدە بان بەخشین و قوربانیداینەیلی.

هەمیش وت: شانازی وەو ناوەرۆک راگەیانن ئامانجدارە کەێد کە پیشکەشی کەێد، وە دەسنشانکردن ئەرا ئەوە کە لە ساڵ گوزەشتە ئەڵقەیگ تەواو لەبام شەهیدەیل كورد فەیلی تەرخان کرد، و کاردانەوەیگ فراوان وەدەس هاورد، و وت: تەقەلا دایە لەڕی ئەو ئەڵقەو  چەودیارەیل و بڕیاردەرەیل بخەێدە فتراق قەوارەی ئەو ژیان و ئازارەیلە کە فەیلییەیل تویشی هاتنە، و ئەوەیش رەنجیگە کە دوینێد هیمان تا ئیسە کۆتایی نەهاتیە.

لەبان ئی ئامادەبوینە، روناک بڕوا دیرێد کە پێکهاتەی كورد فەیلی هیمان زیاتر لە تەنیا هاوسووزییگ رەدبوی یا یادکردنیگ وەرزانە خوازێد، وە رای ئەو، ئی پێکهاتە  هەوەجە وە نوێنەرایەتییگ سیاسی هازدار دیرێد، و وە کەسایەتییەیلیگ رووشنهویری کە تایبەتمەنن وە جدیبوین و کەیسەگە وە راسگانی هەڵگرن، دویر لە بازرگانیکردن یا بەرهەمکاری وتاری.

و دوینێد کە یەک کورسی لە ئەنجومەن نوێنەرەیل نیەگونجێد وەگەرد قەوارەی ئەو قوربانیداینە کە فەیلییەیل پیشکەشی کردنە، نەیش وەگەرد پێگە میژووییەگەیان لە عراقر و وت: نوێنەرایەتی سیاسی راسگانی توەنێد بەشداری بکەێد لە کیشان فتراق دەزگایەیل راگەیانن ئەرا کەیس فەیلی، جویر پرسیگ دادپەروەری و ناسنامە و یادەوەری نیشتمانی، نەک تەنیا دۆسیەیگ تایبەت وە پێکهاتەیگ دیاریکریاگ.

 دیدەگەی لەبان نوێنەرایەتی پەرلەمانی نیەوسێد. بەڵکم قسە لە هەوەجە وە ژیرخانیگ میدیایی و رووشنهویری فراوانتر کەێد، کە کەناڵەیل ئاسمانی و سەکوویەیل دیجیتاڵی عەرەبی زوان لەخوەی بگرێد، کە کەیسەیل فەیلییەیل لەڕی بەرنامەیل گفتوگۆ و فیلمەیل بەڵگەنامەییەو بخەێدە رۊ کە توانای قسەکردن وەگەرد ویژدان کۆمەڵگە بارن، وەگەرد دروسکردن کۆڕەیل رووشنهویری کە کەسایەتییەیل بژاردە بکیشن و دووارە گفتوگۆی گشتی لەبان ئی کەیسە واز بکەن.

لە شان کار راگەیاننی، روناک دەنگیگ گورانیچڕین دیرێد کە لە مناڵییەو وەگەردی بویە، و ئەوەیش ری خوەی ئەرا خود کەیسەگە پەیا کرد، ئەرا ئەو، هونەر جیا نەوی لە ژان گشتی، بەڵکم درویژەپیدەریگ ترەک بوی ئەرا ئەوە، لە ساڵ 2015، یەکەم کار گورانی وە دەنگ خوەی لە ماوەی رسوومەیل یادکردن ئەرا شەهیدەیل كورد فەیلی پیشکەش کرد، وە ئامادەبوین کەسایەتییەیل سیاسی و جەماوەریگ گەورە.

وت: هونەر راسگانی ئەوەسە کە لەناو زگ راسی و تاقیکردن پەیا بوود، و باس ژان مەردم و خەمەیلیان بکەێد، و لەوەر یە دەنگەگەی، جۊر ئەوەگ باسی کەێد، لە ناخ ئی راسی پڕ لە ژانەو دەرچگر چوینکە هونەر، لە نووڕین ئەو، یەکیگە لە رەنگینترین شیوەیل دەربڕین و توانادارترینیانە ئەرا رەسین وە ویژدان مەردم.

دووپاتیش کەێد کە شانازی وە ئی بەهرە کەێد، و شیوەیگ دەربڕین لەلی گرێدە وەر کە سەروەبوینی وە راسگوویی و شۆڕشگێڕییەو هەڵگەردان کەێد.

بەڵام ئەوەگ زیاتر لە هۊری مەنیەسەو، و شایەت ئەوەگ زیاتر ئی گشت پیداگرییە رووشنەو کەێد، رستەیگە کە باپیری رووژیگ وەپی وت: تەنیا ئامووژگارییگ خیزانی نەوی، بەڵکم چۊ تەمەی کوڵیگ دیار دایاد کە میژوویگ تەواو لە زیانەیل و خوەیڕاگردن هەڵگردیە: "شەرم لە نەتەوەگەی خوەد نەکەێ چوینکە ئیمە جەزرەوەی وە گرانی دایمنە".

لەو دەستەواژەو، جۊر ئەوەگ دیارە، روناک فرەیگ لە هەڵوژاردنەیلی سازێد، لەناوەین راگەیانن و هونەر و یادەوەری کەسی، تەقەلا دەێد دەنگی بکەێدە رووبەریگ ئەرا وەرگریکردن لە ناسنامەیگ کە هیچ رووژیگ وردەکارییگ لاوەکی نەویە لە ژیانی، بەڵکم گەوهەر گشت چیرووکەگەس.

 لە کۆتایی قسەیلی، روناک پەیامیگ ئەرا هاونەتەوەیل خوەی کلکەێد، وە تایبەت گەنجەیل فەیلی، و لەناوی مکیس کەێد ئەرا هوشیاری لەبان ناسنامەگەیان و شانازیکردن وەپی، و ری نەیان وە رخ یا پەراویزخستن یا سووکایەتی وە ئەوەگ ماف سەروەبوین لەلیان بدزێد.

کەنعان موڕاد

هچانیگ لە ئومید ئاشتی، و دڵخوەشییگ وە گلەوخواردن هامشووکردن، فرەیگ وەپی نەچگ، تا دەنگ لە ئیسلام ئابادەو هات، کە دووارە شیویا.

بڕبڕ شاندەیل لەپای ئەو مێزە نیشن، تا بوودە دەمەقاڵیگ، کەس وەدڵ کەس نییە، و دیارە مینەی جەنگ کەن، و خیزانەیلیگ لە کوردستان هەن، کە چەوەڕی ئارامییگ کەن، و خوازن شەوانە چەویگ پڕ لە خەو بننەو، ئەرا شەوەکیانیگ سواوە خێری زاڕووەیلیان بکەن، وەرجەیەگ بچنە مەکتەوەیل خوەیان، وەبی کەفتن مووشەکیگ، یا بووڕەی درۆنیگ وەبان سەریانەو.

لە ئیسلام ئاباد، ئیسلام سیاسی وەرانوەر لیبڕاڵ دیموکراسی، گورمیچە وەبان ئەو مێزە دەن، کە وە رممەی تووپ و مووشەک لە شوینەیلیگ ترەک دەنگەو دەن، و داڵگەیل کورد، لە هەولێر، سلێمانی، دهۆک، و شوینەیلیگ ترەک، روی وەرەو ئاسمان کەن، و چەوەڕی کەن خودا یەی کاریگ بکەێد، بیگوناه لەناو ئی خوینە نەپلگێد.

وەلێ هەر بیگوناهە کە هەمیشە بویەسە چیلگ ئی ئاگرە، کە هیمان خاک بان قەور ئەو قوربانیەیل کوردە لە هەرێم کوردستان هشکەو نەویە، و هیمان تەمۊرەی ئی هچانە نەژنیاس، جویر ئەو تیپ مۆسیقا، کە لە پاکستان خوەی ئامادە کردوێد، تا کۆنسێرت ئاشتی بژەنێد، وە بیئومیدییگەو، نیشتنە زەوی.

‏‏ئۆپەراسیۆن ئەنفال یەکەم دژ وە کورده فەیلییەیل لە عراق: دۆسیەی دەرکردن و بارمتەیل ئەرا هاووڵاتییەیل عراقی لەلایەن رژیم بەعس سەدامەو، 1980 تا 1990.

کەمال عەزیز قەیتولی

پوختە

لە 4 نیسان / ئەپریل 1980 و شەس مانگ وەرجە دەسوەپیکردن جەنگ وەگەرد ئیران، حکومەت عراق وە بڕیار شمارە 666 لە سەرۆکەگەی سەدام حسێن، دەس کردە دەرکردن بڕەیل هاووڵاتییەیل عراقی وەرەو ئیران وەبی هیچ ئاگادارکردنیگ وەرجەوەخت. نزیکەی ملیۆنیگ کەس وەبڕەو لەناوەین 1980-1990 دەرکریان، و لە خود وەخت، چەن هەزار کەس لە کەسوکار ئی دەرکریاگەیلە جویر بارمتە دەسگیر کریان، هێمان مەزەنە کریەێد کە نزیکەی 4000 بارمتە بوینە کە هیچ زانیارییگ لەباریان یا لەبارەی شوون بیسەروشوینبوینیان تا ئی وەختە نییە، یەیش وە یەکەم ئۆپەراسیۆن ئەنفال هەژمار کریەێد کە سەدام حسێن و رژێم بەعسیی دژ وە هاووڵاتییەیل عراقی کە فرەیان لە کورد فەیلیین لە عراق جیوەجیی کردن. هەرلیوا لە وەخت دەرکردنەگە دەس نریا وەبان گشت سامان و بەڵگەنامەیل رەگەزنامەی عراقی و پاسپۆرت و هەژمارەیل بانکییان، لە وەختیگ کە هێمان ئەو کەسەیلە کە دەرکریانە داوا کەن چارەنووس رووڵەیل سەرنقومکریایەیل بزانن و ماف و سامان و رەگەزنامەی عراقییان گلەو بیارن و قەرەبوویان بکریەێد لەبان ئەو زەرەردەیلە کە وەلییان کەفتیە. دەرکەفت کە ئامانج سەرەکی لەی سیاسەتە ئامادەکردن رژیم سەدام بویە ئەرا جەنگ دژ وە ئیران و داگیرکردنی و دویای ئەوەیش کۆنترۆڵکردن سەرچەوەیل نەفت ئیرانی وە وەکالەت لەلایەن هێزە گەورەیل ناودەوڵەتی.

دەسپێک

لە 4 نیسان / ئەپریل 1980، واتە شەس مانگ وەرجە ئەوەگ سەدام حسێن فەرمانەیل خوەی ئەرا پەلاماردان ئیران دەرکەێد، ئۆپەراسیۆنەیل دەرکردن زیاتر لە ملیۆنیگ هاووڵاتی عراقی وەرەو ئیران دەسوەپکرد کە نزیکەی نیمەیان لە کورد فەیلی بوین و ئەوانەی ترەک لە عەرەب و فارس بوین، دەس نریا وەبان سامان و ماڵ و پۊل و رەگەزنامە و بڕوانامەی رەگەزنامەی عراقی و پاسپۆرتەیلیان، ئەرا کپەوکردن دەنگ ناڕەزایەتی لەلایەن دەرکریاگەیلەو، و ئەرا ریگریکردن لە کارەیل تووڵەسەنین، دەسەڵاتەیل عراقی تاکەیل لە گشت خیزانیگ جویر بارمتە دەسگیر کردن - نزیکەی 1 لە هەر 10 لە دەرکریاگەیل. شایەت لە سەرەتا تا 100,000 لەی دەسگیرکریاگەیلە بوین - کە نزیکەی نیمەیان لە کوردەیل فەیلی بوین هەرچەن مەزەنەکردن شمارە راسەگە وە وردی سەختە، شمارەیگ لەی بارمتەیلە لە وەختیگ نزیک ئازاد کریان، لە وەختیگ فرەی ئەوانە کە مەنن لە زیندان ئەبووغرێب زیندانی کریان.

لە ماوەی جەنگ عراقی ئیرانی، فرەیگ لەو جەنگەیلە کە جویر بارمتە دەسگیر کریان  ئەرا بەرەیل جەنگ لە سەنگەرەیل وەردەم بریان ئەرا وەکارهاوردنیان جویر قەڵغان مرۆیی یا ئەرا پاکەوکردن مینەیل، و لە زانیارییە دزەپیکریاگەیل فرە گرنگ لەو وەختە ئەوەسە کە شمارەیگ فرە لە بارمتەیل گیان لەدەسدانە لە ئەنجام وەکارهاوردنیان لە تاقیکردنەوەیل چەک کیمیایی یا بایۆلۆجی، و شمارەیگ زیاتر لەی دەسگیرکریاگەیلە وە مدوو بیماری یا لە ئەنجام رەوشە سەختەیل لەناو ئەو زیندانەیلە کە لەناوی دەسگیر کریان گیان لەدەس دان. لەناوەین ساڵەیل 1986 و 1989 شمارەیگ کەم لە بارمتەیل ئازاد کریان کە خیزانەیلیان لە عراق دەرنەکریاوین.

و دەسەڵاتەیل عراقی ئەو بارمتەیلە کە مەنن توومەتبار کردن وە ئەوە کە لە "بنەچەیل ئیرانیین"، هەرچەن فرەیان عراقی بوین و پابەند بوین وە خزمەت سەربازی و خزمەت سەربازی زوورکاری یا خزمەت یەدەگ لەوەخت دەسگیرکردنیان گردەیانەو دەسگیر کریان و فرە جار کلکریان ئەرا نزیکەی 30 زیندان و کەمپ دەسگیرکردن لە گشت ناوچەیل عراق. گشت ئەو تەقەلایەیلە کە دریان ئەرا ئاشکراکردن چارەنووس ئی زیندانییەیلە تا ئیسە شکست هاوردنە، هەرچەن گشت ناوچەگە لەژیر چەودیاری مانگە دەسکردە سەربازییەیل بویە و بایەسە یەکیگیان خەوەر لەلیان بیاشتاد، چوینکە پەیوەندی وەگەرد فرەیان بڕیا، و هیچ پەیوەندی دیاریگ وەگەرد بارمتەیلە لە ساڵ 1988ەو نەویە و سەختە مەزەنەی شمارەی ئەو بارمتەیلە بکریەێد کە هێمان وە زینگی مەننە، و وەل ئەوەیشا، دەسەی ئازادکردن بارمتە و دەسگیرکریاگەیل لە عراق (CROHDI) ناو و وردەکاری 938 لەلیان دیرێد و ئەوە خستیەسە هویری کە نزیکەی سێ ئەوەنەی ئی شمارە چارەنووسیان نەزانریاس، وەختیگ زیندانەیل لەو رووژەیلە کە کەفتە دویای رمیان سەدام لە 9 نیسان 2003 واز کریان، ریخریاگ CROHDI تەنیا توەنست ناسنامەی 230 لە دیلەیلیگ بزانێد کە هانە ناو لیستەگەیان، گشتیان مردوین، و زوی دەرکەفت کە ئەوانەی ترەک بیسەروشوین بوینە، و مینەکردن چارەنووسیان وەردەوامە.

چەن هەزار لە بارمتەیل لە عراق ئەرا ماوەی دویرودرویژیگ دەسگیر کریان، هەرچەن حکومەت عراقی گەزاف ئەوە دیاد کە ئەوانە ئیرانین، بەڵام گشت ئی دەسگیرکریاگەیلە دیل جەنگ نین. جەنگەیل عراق / ئیران و کەنداو لەوەختیگ کۆتایی هاتنە، و فرەی ئەو بیگانەیلە کە جویر "قەڵغان مرۆیی" دەسگیر کریان ئازاد کریانر لەوەر ئەوە، تەنانەت ئەگەر جویر دیل جەنگیش هەژمار بکریان، هیچ مدوویگ نەوی ئەرا هیشتنیان لەی بنەما، ئی بارمتەیلە تاوانبار سزادار نین، و وە هیچ تاوانیگ توومەتبار نەکریانە کە سزاداینیان بخوازێد، ئەوان زیندانیەیل را نەین و زیندانیەیل سیاسی نین، لە فرەی وڵاتەیل، تەنانەت ئەو زیندانییەیلە کە تاوانە رخدارەیل کردنە هەر ئازاد کریان.

فرەیگ لە کەسوکارەیلیان وە دروسی باوەڕیان ئەوەسە کە ئەو دەسگیرکریاگەیلە کە مەننە گیریانە تا ئاڵشتکاری وەپییان بکریەێد وەگەرد دیلەیل جەنگی عراقی کە هێمان لای ئیران دەسگیر کریانە، بەڵام رووشن نییە ئەڕاچە ئیران تواێد دیلەیل جەنگی عراقی ئاڵشتکاری بکەێد وەگەرد گروپیگ ترەک لە هاووڵاتییەیل عراقی. و هێمان چارەنووس ئی بارمتەیلە کە رەگەزنامەی عراقی دیرن نادیارە. دەسەڵاتەیل عراقی لە کۆتایی ساڵ 1988 گشت پەیوەندییەیل وەگەردیان بڕین. چارەنووسیان پرسیگ سەرەکییە لە پرسەیل مافەیل مرۆڤ، و لەوەر ئەوەگ هیچ بەڵگەیگ نییە لەبان ئەوە کە هیچ تاوانیگ جیوەجی کردوین یا عراق هیچ مدوویگ رەوا بیاشتاد ئەرا وەردەوامبوین لە دەسگیرکردنیان، بایەس بوی لەو وەختە ئازاد بکریانا، بیجگە ئەوەیش، و لە باوەت خیزانەیلیان و وەپەی یاسای ناودەوڵەتی و دادپەروەری سروشتی، بزانن چە وەسەریان هاتیە، و لەلای کەمەو ساڵەیل لە نیگەرانی و مەینەتی لەبان چارەنووس کەسوکارەیلیان بووسنێد.

ئی بارمتەیلە هیچ شیوەیگ لە یاسای ناودەوڵەتی نەیاشتن و تام لە مقیەتیکردن هۊچ حکومەتیگ بیگانە نیەوینن، چوینکە ئەوانە هاووڵاتییەیل عراقین، لەوەر ئەوە، هیچ تەقەلایگ ناودەوڵەتی رێکخریاگ لە بەرژەوەنییان نەویە، هەرچەن کە یە پێچەوانەس وەگەرد نەوین هیچ گرنگیپیدانیگ ناودەوڵەتی و جویلەی ناودەوڵەتی لەی بارمتەیلە وەل هەڵمەت ناودەوڵەتی سەرکەفتگ ئەرا بارمتە بیگانەیل لە عراق، و تایبەت ئەوانە کە لە ماوەی جەنگ کەنداو دووەم دەسگیر کریان. فرەیگ لە سیاسەتمەدارەیل بەریتانی رازی بوین جویر ناوجیکەر لەناوەین دەسەگە و حکومەت عراقی کار بکەن، دویای پشتگووشخستن داواکارییەیل زانیاری ئەرا چەن ساڵیگ، حکومەت عراقی ئەرا تاقە جاریگ لە ساڵ 1996 وەڵام دا وە ئازادکردن گشت بارمتەیل لە ساڵ 1986، و ئاشکرا بوی کە تەنیا 650 بارمتە ئازاد کریان لە 1987-1988 و چارەنووس فرەی بارمتە مەنیەیل هێمان نادیارە، وەل ئەوەیشا، زانیاس کە لەلای کەمەو یەکیگ لەی بارمتەیلە لە کۆتاییەیل ساڵ 1993 ئازاد کریاس. و باس لەوە کریاس کە بایەسە لە حکومەت سەدامی عراقی مافەیل مرۆڤ خاسترەو بکەێد وەرجە لاوردن سزاگەیل، نەتەوە یەکگرتگەیل توەنست تیمیگ لێکۆڵینەوەی تایبەت وە مافەیل مرۆڤ کل بکەێد ئەرا عراق تا چارەنووس گشت بارمتەیلە دیاری بکەێد، هەر وەو جۊرە کە توەنستن و تیمەیل وەشکین و لێکۆڵینەوەی تایبەت وە دەسەی نەتەوە یەکگرتگەیل وەکار هاوردن ئەرا چگن وەرەو عراق تا بویین هیچ چەکیگ ویرانکەر وەبڕەو لە عراق دیاری بکەن.

دەرکردن و دویرخستن 

لە 4 نیسان / ئەپریل 1980، حکومەت سەدام دەس کردە دەرکردنیگ وەبڕەو ئەرا هاووڵاتییەیل عراقی وەرەو ئیران، خاچ سوور مەزەنە کەێد کە سەد هەزار کەس لە شەس مانگ یەکەم دەرکریانە و بڕ گشتی نزیکەی ملیۆنیگ کەس لە ماوەی دەیەی 1980-1990 دەرکریانە، لە خود وەخت، دەیان هەزار کەس لە کەسوکار ئی دەرکریاگەیلە جویر بارمتە دەسگیر کریان. وەدرویژایی ساڵەیل فرەیگ لەلیان دویای ئەوە دەرکریان و بڕیگ ترەکیش مردن، یا لە زیندان یا لە بەرەی جەنگ لە جەنگ عراقی ئیرانی.

فرەیگ لەو دەسگیرکریاگەیلە کە بارمتە بوین لە تاقیکردنیل جەنگ کیمیایی و بایۆلۆجی عراقی وەکار هاوریانر لە وەخت دەرکردنەگە، دەس نریا وەبان گشت کەلوپەل و بەڵگەنامەیل، لەناویانیش بەڵگەنامەیل رەگەزنامەی عراقی و پاسپۆرتەیل، ئی بڕیار فرە نهێنییە ئەرا دەرکردن و گردن بارمتەیلە فەرمانیگ راسەوخۆ بوی لە سەرۆک عراقی سەدام حسێن، لە مەرسووم کۆماری فرە نهێنی شمارە 666 کە واژوو لەبانی کرد، و توومارکردنبگ دیاریکریای لە هاووڵاتییەیل عراقی لەناو کۆمەڵگەی عراقی (کورد فەیلی و فارس و بڕیگ عەرەب) وە بنچینەی ئیرانی دانە قەڵەم، هەرچەن ئەوانە و باوگ و باپیرەیلیان لەبان خاک عراق لەداڵگ بوینە، رژیم بەعس سەدامی دەس کردە ئۆپەراسیۆنەیل دەرکردن دژ وە کوردەیل فەیلی ئەرا ئیران لە ساڵ 1971ەو، و دویای ئەوە دەرکەفت کە ئامانج سەرەکی لەی سیاسەتە ئەوە بویە کە رژیم سەدام ئامادە بکەێد ئەرا داگیرکردن ئیران کە لە ئەیلول / سیپتەمبەر 1980 دەس وەپی کرد.

دەرکردنەگە فراوان بوی تا فرەی ئەندامەیل خیزانەگە لەخوەی بگرێد، لەناویانیش کەسەیل گەورە تەمەن و زاڕووەیل و ژنەیل دووگیان و پەککەفتگەیل لە تەمەنەیل جیاجیا. ئۆپەراسیۆنەیل دەرکردنەگە نامرۆڤانە بوین و وەرجەوەخت ئاگادار نەکریان، ئی خیزانەیلە ناچار کریان ئەرا چەن رووژیگ لە ماوەی زمسانیگ سەخت و تاوسان لەبان سنوورەیل عراقی ئیرانیەو ری بکەن، وەبی هیچ خوارەمەنی و ئاویگ، بڕیگیان لەوەخت دەرکردنیان گیان لەدەسدان، و بڕیگ ترەکیشیان وە مینەیل زەمینی کوشیان، فرەیگ لەی دەرکریاگەیلە دویای ئەوە توەنستن ئیران وەجی بیلن لە ماوەیل جیاجیا و داواکارییەیل پەنابەریەتی پیشکەش بکەن لە وڵاتەیل جەهان، بەڵام ئەوانە کە نەتوەنستن ئیران وەجی بیلن لە خیزانەیل و تاکەیل، لە ئیران مەنن، ئەوانە لە شارەیل جیاجیای ئیران بڵاو بوینە و بڕیگیان تا ئیسە لە کەمپەیل پەنابەرەیل نیشتەجیین.

مەدەنییەیل لە سەرەتا و وەرجە دەرکردنیان وەرد خیزانەیلیان لە زیندان فزێلیە و بازیگای شەعب لە بەغداد دەسگیر کریان، و خیزانە مەنیەیل لەناو زیندانەیل بەغداد گیریان کە پڕ بوین لە چەوەڕیکردن دەرکردنیان، هیچ چەودیارییگ تەندروسی یا سیستەمیگ خواردمەنی نەویە، تایبەت ئەرا مناڵەیل کوورپە، هەڕووژ تویش سووکایەتی و بیڕێزی و پەلامارەیل بویان لەلایەن پاسەوانەیل زیندانەگەوە.

دەرکریاگەیل لە ناوڕاس جەنگ هەشت ساڵە لەناوەین عراق و ئیران گەمارۆ دریان. 

و فرەیان لە پەلامارەیل عراقی ئەرا بان شارەیل ئیرانی وە چەک و تۆپەیل جیاجیا و بڕیگیان وە چەک کیمیایی کوشیان. حکومەت ئیرانی ناسنامەیگ سەوز دەرکرد ئەرا دەرکریاگەیلە کە ئویشێد ئەوانە عراقین و لە بنەچەیل عراقین.

دەسگیرکردن جەوانەیل عراقی و جیابوینیان لە خێزانە دەرکریاگەیلیان لە 4 نیسان / ئەپریل 1980 دەس وەپێ کرد. و لە شەس مانگ یەکەم، ژمارەی مەزەنەکریاگ لە دەسگیرکریاگەیلە نزیکەی 20 هەزار بارمتە بوی، و زیاد بوی وەرد دەرکردن کەسەیل زیاتر لەی خێزانەیلە ئەرا ئیران. فرەیگ لەی دەسگیرکریاگەیلە یا وەرپرسەیل سەربازی بوین یا خزمەت سەربازی زۆرەملێ خوەیان جیوەجی کردن. یاسای سەربازی عراقی نەهێشتن خزمەت سەربازی لەناو سوپا ئەرا هۊچ هاووڵاتییگ ناعراقی دیاری کەێد.

بارمتەیل

کەسیگ یا زیاتر لە فرەی خیزانە دەرکریاگەیل دەسگیر کریان، هەرچەن فرەی دەسگیرکریاگەیل پیاو بوین کە تەمەنیان لەناوەین 16 تا 40 ساڵ بوی، بەڵام بڕیگ لە کوڕەیل پۊچگتریش وەگەرد شمارەیگ کەم لە ژنەیل و دۊەتەیل و مناڵەیل بوین، و دەسپیچگ دەستگیرکردنیان ئەوە بوی کە گوایە "هاووڵاتییەیل ئیرانین کە لە عراق ژیەن"، ئی دەسپیچگە پاڵپشتی نیەکریەێد وە چشتیگ راسگانی، چوینکە گشت بارمتەیل لە عراق لەداڵگ بوینە و خاوەن بەڵگەنامەیل و رەگەزنامەی عراقین، و لەوەر ئەوەگ دژ وە یاسای عراقییە کە بڕیار دەرچگە لەناو سوپا خزمەت بکەن، ئەو راسیە کە فرەی دەسگیرکریاگەیل سەرباز بوین لەناو سوپای عراقی بەڵگەیگ ترەک دەێد کە ئی بیانووە پشت نیەوەسێد وە راسییەیل، و باوەڕ وەسە کە مدوو راسگانی لەپشت ئی دەسگیرکردنەیلە و گردن بارمتەیل ریگریکردن بویە لە هەڕ کاریگ دوژمنکارانە یا ناڕەزایەتییگ لەلایەن خیزانەیلیان دژ وە رژیم سەدام.

رێکخریایە مرۆییەیل، جویر خاچ سوور ناودەوڵەتی، و و دەسەڵاتەیل ئیرانی، نیشان دەن ئەرا ئەوەگ کە شمارەی ئەو کەسەیلە کە لە عراقەو رەد بوینە یا دەرکریانە وەرەو ئیران نزیک بوود لە ملیۆنیگ کەسر وەل ئەوەیشا، مەزەنەیل شمارەی گشتی ئەو بارمتەیلە کە گیریانە فرە نزیکەییە و پشت بەسانەسە بان بەشیگ لە وەچەودیەیل ئەو بارمتە رزگاربویەیلە کە دویای 7 تا 10 ساڵ لە دەسگیرکردن و زیندانەیل ئازاد کریان، ئەو کە باوەڕی وەسە بارمتەیگ وە ناوەنجی وەرانوەر وە هەر دە کەسیگ لە دەرکریاگەیلە گیریاس، شمارەیگ نزیکەی 100,000 بارمتە دەێد کە لە سەرەتا دەسگیر کریانە، ئی شمارە تەنیا مەزەنەیگە کە پشت بەسێدە بەڵگەیل لە وەچەودیەیل ئەوانە کە ئازاد کریانە و دەرکریانە لە ساڵەیل یەکەم دەسگیرکردن. لە بڕیگ جار تا دوانزە بارمتە لە یەک خیزان گیریانە.

و لەوەر کەمی زانیارییەیل لە دەسەڵاتەیل عراقیەو، ئەو شمارە تاقانە کە توەنرێد دابین بکریەێد ئەرا شمارەی ئەو بارمتەیلە کە لەناو دەسگیرکردن مەننە و وە تەواوی بیسەروشوین بوینە نزیکەی چوار هەزار کەسە، بەڵام شمارە راسیەگە شایەت فرەتر بوود لەی شمارە.

گردن بارمتەیل و دەسگیرکردنیان لە نیسان / ئەپریل 1980 لە بەغداد دەسوەپی کرد، و دویای ئەویش ناوچەیل ناوڕاس و باشوور لە عراق و ناوچە سنوورییەیل وەرد ئیران، دویای دوو تا چوار هەفتە لە دەسگیرکردن لە سەنتەر دەرکردن لە بەغداد، پیاوەیل و گەنجەیل (جاروباریش ژنەیل) لە خیزانەیلیان جیا کریانەو و بریان ئەرا زیندان ئاسایش گشتی، کە لەورا ئەرا هەفتەیگ یا دوو هەفتەی ترەک دەسگیر کریان وەرجە ئەوەگ بگریەنە بەش فەرمانە قورسەیل لە زیندان ئەبووغرێب، لە بەشەیل ترەک وڵاتەگە، بارمتەیلە دویای ماوەیگ لە دەسگیرکردن لە زیندانیگ ناوخوەیی کل کریان ئەرا ئەبووغرێب.

زیندان ئەبووغرێب: نیسان 1980 - کانوون یەکەم 1984

ئەو بارمتەیلە لە بەش فەرمانە قورسەیل لە کەرت 7 و 8 لە زیندان ئەبووغرێب لە نیسان 1980 وەرەوبان زیندانی کریان، هەر کەرتیگ لە بیس ژوور (زیندانی) دروس کریاوین، هەر ژووریگ لەناوەین 30 تا 35 زیندانی لەناوی جییان بویەو، دیوار ژوورەیل وە سییە رەنگ کریاوین وەبی پەنجەرە، واکیشان وەری وەچ هەواکیشانیگ پۊچگ بویە و لە هەر ژووریگ تەنیا یەک ئاودەس بویە، بەڵام هیچ شوین یا دووڵابیگ نەویە، لە سەرەتا بارمتەیل خود پڕتاڵەیل لەوەر کردنە، هەر ژووریگ رووژانە تەنیا یەک سەتڵ ئاو وەرگردیان، و وەکار هاوریاس لەلایەن گشت ئەو زیندانییەیلە کە شمارەیان لەناوەین 30 و 35 زیندانی بوی ئەرا نووشین و شووردن و خوازینەیل ئاودەس. یەک قاو خواردمەنی، کە بەهای خواردمەنیی کەم بویە، ئەرا هەر ژووریگ دوو جار لە رووژیگ دریا.

هەرلیوا پاسەوانەیل تەقەلا دان ورەی بارمتەیل بڕمنن وە تفکردن لەناو خواردنەگە و خستن مرۊژە یا تەنانەت کەوش لەناوی، لە سەرەتا ری نەیریاد وە سەردان کەسوکار یا دووسەیل.

رەفتارکردن وەگەرد بارمتەیل ئاڵشت بوی وەرد پیشکەفتن جەنگەگە، لە ماوەی پیشڕەوی ئیرانی، لە خواردمەنی و ئاو و وای پاک بیبەش کریان، وەرد زیابوین شمارەی ئەو بارمتەیلە کە لە بەشەیل ترەک وڵاتەگەو هاوردیان، قەرەباڵغی بویە کیشەیگ ئەرا رادەیگ کە بڕیگ لە دەسگیرکریاگەیل ناچار بوین بووسن تا ری وە ئەوانەی ترەک بیەن درویژە بکیشن.

راپەڕین 30 نیسان 1981

وەختیگ بارمتە سەید حەسەن حەداد وە قورسی بیماری کەفت لە زیندان ئەبووغرێب، لاڵکیان هاوڕێ بارمتەیەیلی پشتگووش خریا ئەرا بردنی ئەرا خەسەخانە، و لە شوون خوەی مەن وەبی هیچ چەودیارییگ پزشکی و لەکۆتایی لە 30 نیسان / ئەپریل 1981 گیان لەدەسدا، و یەیش تویڕەیی و رخ زیندانییەیل ترەک جویلان، ئەوان شیش ئاسن ژوورەیلیان شکانن و لە ناوچەی دەسگیرکردنەیلیانەو واین، ئەرا ناو حەوش زیندانەگە و داوای ئازادکردن خوەیان کردن لەبان بنەمای بیتاوانییان.

پاسەوانەیل تەقە لەلیان کردن و بومبەیل گاز و سۆندەی ئاو ئەرایان وەشانن و ئاو و کارەبایان بڕین. کارەیل ناڕەزایەتی تا سەعات دوو دویای نیمەشەو وەردەوام بوی، لە شەوەکی ئی رووژەگە، وەختیگ بەرزان تکریتی، سەرۆک هەواڵگری گشتی عراقی و زڕبرای سەرۆک سەدام حسێن داوا کریا، و هیزیگ لە پیاوەیل پڕچەکدار وەردی بوی، و گووش گردە دادکردن بارمتەیل و پەیمان خاسترەوکردن رەوشەیلیان دا، و وەپییان وت کە ئیوە هاینە دەسگیرکردن تا وەردەوامبوین جەنگ عراقی ئیرانی و وەگەرد  خیزانەیلدان بار نیەکریەین، ئەو پەیمان دا کە "ئیوە گشتدان برایەیل ئیمەین، ئیوە تەنیا لەوەر مدووەیل ئەمنی دەسگیر کریاینە، ئەگەر جەنگەگە سوو کۆتایی باێد، گشتدان سوو ئازاد کریەین، ئەگەر هەفتەی ئاییندە کۆتایی باێد، هەفتەی ئاییندە ئازاد کریەین، ئەگەر ساڵیگ ترەک کۆتایی باێد، ساڵیگ ترەک ئازاد کریەین، و یەیش وە فەرمان لە بەرزترین دەسەڵات لە عراق"، و بارمتەیل وەردەوام بوین لە داواکردن ئازادکردن، دووارە تەقە لەلیان کریا و ناچار کریان گلەو بخوەن ئەرا ژوورەیلیان، لەبان پەیمانەیل بەرزان تکریتی، رەوشەیلیان خاسترەو نەوی، و لەجیای ئەوە، بەشە خواردمەنی و ئاویان زیاتر کەمەو کریا، و وەچەیل وا لە ژوورەیل بەسیان و ماوەیل مەنین لە وای پاک کۆتایی هات، و وەپەی فەرمانەیل تکریتی، بەڵام پێچەوانەی قسەیلی ئەرا بارمتەیل، لە 14ی تەموز / یۆلیۆ 1981، دەسەڵاتەیل زیندانەگە وتن کە نزیکەی 750 دەسگیرکریاگ کە ناویان لە لیستەگە هاتیە، دەرکریەن، ئی بارمتەیلە بریان ئەرا شوونەیل نەزانیای، لە بڕەیل سی تا چل کەسی، و بڕیگ لەو دەسگیرکریاگە مەنیەیلە دوینن کە ئی گروپە هەڵوژریانە جویر گاڵدەرەیل "ئاژاوە و راپەڕین"، و هیچ زانیارییگ لە چارەنووس ئی گروپە لە بارمتەیل تا ئیسە نییە.

لە 12ی ئەیلول / سیپتەمبەر 1981، رەوشەیل کەمیگ ئاڵشت بوی، و ری دریا وە کەسوکار دەسگیرکریاگەیل ناو عراق و دووسەیلیان سەردانیان بکەن. دویای ئەوەیش مانگانە ری وە سەردانەیل دریا و ری وە سەردانکەرەیل دریا خواردمەنی و دەرمان و پڕتاڵ و شەوخەف و خوازینەیل ترەک بیارن، بارمتەیل لە ئەبووغرێب زیندانی بوین تا کانوون یەکەم 1984، هەناێ گشتیان ئەرا قەڵای سەلمان بریان کە ها ناوڕاس بیاوانەگە و هیچ رییەیگ رەسین ئەرای نییە.

زیندان قەڵای سەلمان 1984-1986

بارمتەیل لە ئەبووغرێبەو رەسینە زیندان قەڵای سەلمان لە پارێزگای سەماوە لە بیاوان عەرعەر نزیک سنوور سعودیە، لە سێ گروپ، لە سەرتای 5 کانوون یەکەم / دیسەمبەر 1984، و دویای چەن مانگیگ بارمتەیل لە زیندانەیل تریشەو هاتنە شوونیان، رەوشەیل لە قەڵای سەلمان فرە خاستر بوین لەوەگ لە ئەبووغرێب بوین و زیندانییەیل لەناو ژوورەیلیان زیندانی نەوین، هەرچەن لە سەرتا دوژمنایەتی بوی، کە ئاگادار کریان و هوشداری دریان وە پاسەوانەیل زیندانەگە کە ئی زیندانییەیلە دیل جەنگ ئیرانین، بەڵام پاسەوانەیل دووسانتر بوین وەختیگ زانستن کە بارمتەیل هاووڵاتییەیل عراقین و دیل ئیرانی نیین یا فەرمان تاوانکاری نەیرن، دووارە ری دریا وە سەردانەیل خیزانەیل و دووسەیل وەشیوەی مانگانە و ری وە سەردانکەرەیل دریا ئامێرەیل رادیۆ و تەلەڤزیۆن و کامێرا و چاپەمەنی بیارن، پێچەوانەی زیندان ئەبووغرێب، خوازینە سەرەکییەیل دابین کریان، وەل ئەوەیشا، ئەو شوونە کە سەخت بوی رەسین وەپی، سەردانەیل سەختەو کرد.

"وەخشین" دیاریکریاگ

لە تشرین یەکەم / ئوکتۆبەر 1985، سەرۆک سەدام حسێن وەخشینیگ راگەیان کە ری دا وە ئازادکردن گشت ئەو بارمتەیلە کە ئەندامەیل خیزانەیلیان هێمان لە عراق مەننە، ئی وەخشینە ئەرا یەکەم جار لە کانوون دووەم / یەنایەر 1986 جیوەجی کریا، بەڵام لەجیای ئازادکردن، دڵنگ میلیشیا وەپییان دریا وە و بریان ئەرا شوونەیل نادیاریگ لە بڕەیل 50 تا 100 کەسی، و ئی پرۆسە تا ساڵ 1988 وەردەوام بوی وەختیگ دوایین گروپ لە 200-250 لەلییان بریا، لە کۆتایی ساڵ 1988، گشت پەیوەندییەیل وەگەردیان بڕیا، لەناویانیش سەردانکەرەیل و نامەیل لە خیزانەیلیانەو، تەنیا زانیارییگ کە لەو وەختەو لەوەردەسە لە شایەتی بارمتە وەرینەیل و خیزانەیلیانە، لەناو زیاتر لە سێ هەزار بارمتە کە لە زیندان قەڵای سەلمان دەسگیر کریان، تەنیا 650 بارمتە ئازاد کریان، وەرجە ئازادکردنیان، ئی بارمتەیلە بەشەو کریانە بان گروپەیل پۊچگتر و ماوەیل جیاجیایگ لە ویندانەیل یا کەمپەیل بردنەسە سەر.

دادگای تاوانکاری تایبەت ئەرا دادگاییکردن سەدام 

لە یەک تەموز / یۆلیۆ 2004، دادگای تاوانکاری عراقی تایبەت، تەنیا هەفت توومەت سەرەکی دژ وە سەدام حسێن و گەورە شاگردە بەعسییەیلەی خوەنستەو، لە وەختیگ کە لەی دۆسیە کە لەی توێژینەوە خریا روی، سەدام حسێن یەکەم ئۆپەراسیۆن ئەنفال و جینۆساید دژ وە گەل عراقی جیوەجی کرد، کە لە شوونی تاوانەیل جینۆساید ئەرا ئەو هەفت توومەت ترەکە کە ئی دادگا لەبانیان خوەنستەو، کە یەیش پرسیارە رووشنەگە دروس کەێد - ئەڕاچە ئی تاوان رخدارە لەهۊرەو چگە و لەی دادگاییکردنە لاچگە؟ لە ری CROHDI ئی دۆسیەی تاوانەیلە دژ وە مرۆڤایەتی و جینۆسایدە ئەرا یەکەم جار خریاسە وەردەم دادگای تاوانکاری عراقی تایبەت لە 24 تەموز 2004، جویر دۆسیەی شمارە 8، و لە کۆتایی لە 26 کانوون دووەم / یەنایەر 2009 دەسوەپی کرد.

دەرئەنجام

جینۆساید و یەکەم ئۆپەراسیۆنەیل ئەنفال دژ وە کوردەیل فەیلی و هاووڵاتییەیل تر عراقی لەلایەن رژیم بەعس سەدامی وەگەرد ئۆپەراسیۆنەیل دەرکردن وەبڕەو ئەرا دەیشت وڵات و زەفتکردن وەبان گشت سامانەیلیان و بەڵگەنامەیل رەگەزنامەی عراقی. لە 4 مارس 1980 دەسوەپی کرد، شەس مانگ وەرجە دەسوەپیکردن جەنگ عراقی ئیرانی. و دەرکریایەیل توومەتبار کریان وە ئەوەگ لە بنەچەی ئیرانینر هێمان نزیکەی 5000 لە دەرکریاگەیل فەیلی مەنیەیل لە کەمپەیل پەنابەرەیل لە ئیران ژیەن، ئەرا کپەوکردن ناڕەزایەتی ئەندامەیل گشت خیزانیگ لە دەرکریاگەیلە، رووڵەیلیان جویر بارمتە دەسگیر کریان، و بارمتەیل لە زیندانەیل عراقی جیاجیا زیندانی کریان، لەلای کەمەو چوار هەزار لە بارمتەیل فەیلی و هاووڵاتییەیل ترەک بیسەروشوین بوینە و هێمان تا ئیسە چارەنووسیان نادیارە، پەیوەندی وەگەرد فرەیگ لە رێکخراوەیل ناودەوڵەتی کریا لەلایەن نووسەر ئی توێژینەوە و لە ری CROHDI: نەتەوە یەکگرتگەیل - مافەیل مرۆڤ (بەڕێز ڤان دێر ستوێل: نەتوەنریا رێکارەیل بگیریەنە وەر مەگەر ئەرا پاڵپشتی بڕیارەیل نەتەوە یەکگرتگەیل: 688 و 1441 بەڵام هیچ دەسەڵاتیگ نەیرن و حکومەت عراقی نیەتوەنرێد ناچار بکریەێد)، خاچ سوور (دەسەی ناودەوڵەتی خاچ سوور)، ریخریاگ وەخشین ناودەوڵەتی، دادگای دادپەروەری ناودەوڵەتی، دەسەی ئەوروپی ئەرا مافەیل مرۆڤ (تەنیا ئەرا ئەندامەیل ئەوروپی)، حکومەت بەریتانی و پەرلەمان بەریتانی، ئەنجومەن پیرەیل و حکومەت ئەمریکی، گشت وڵاتەیل یەکێتی ئەوروپا و یەکێتی سۆڤیەت و چین و وڵاتەیل خوەرهەڵات و ئیسلامی (IOIC) و ریخریاگ حکومییەیل عەرەبی و هیومان رایتس وۆچر گشت ئی رێکخراوەیلە نەتوەنستن هیچ وەڵامیگ وەدەس بارن، و "حکومەتە یەک لەشۊن یەکەیل عراق" لە دویای رمیان رژیم سەدام لە 9 نیسان 2003 تا ئیسە نەتوەنستنە بکەفنە مینەکردن و چارەنووس ئی بارمتە سەرنقومکریایەیلە بزانن یا "مافە تەواوەیل ئەرا کەسوکارەیلیان گلەو بیارن" لە پاڵپشتی ئەوانە کە گلەو خواردنە لە دەرکریاگەیلە ئەرا عراق و ئاسانکاری کارەیلیان ئەرا گلەوهاوردن سامانەیلیان و بەڵگەنامەیل عراقییان کە وەلییان سەنریا و قەرەبووکردنیان و گلەوهاوردن دەرکریاگەیل کە هێمان چەوڕی کەن لە کەمپەیل پەنابەرەیل و ناوچەیل ترەک لە ئیران، وەگەرد ئەوەیشا "فرەیگ لە بڕیارەیل و حوکمەیل لە ئی دۆسیە دەرچگنە"، ئامانج سەرەکی لەی سیاسەتە ئەوە بویە کە رژیم سەدام عراقی ئامادەکاری بکەێد ئەرا داگیرکردن ئیران و کۆنترۆڵکردن سەرچەوەیل نەفت ئیرانی و وە وەکالەت لەلایەن هیزە گەورەیل. 

شەفەق نيوز- لەکاتێکدا ئێمەی کوردانی فەیلی یادی 46 ساڵەی دەسپێکی جینۆساید  دەکەینەوە، ململانێیەکی نوێ لە ناو ڕاڕەوەکانی بوروکراسیی عێراقدا دەبینرێ کە مەترسییەکەی لە بێسەرو شوێنكردن و  کۆچی زۆرەملێ کەمتر نییە. ئەم ململانێیە لە نێوان دوو چەمکدایە: (مافی تەواو) وەک شایستەیەکی دارایی یاسایی و ئەخلاقی بۆ قەرەبوو كردنەوە ، و(نیوە ماف) وەک مۆدێلێکی نوێی باجگیریی سیاسی و ئیداری.

ساڵانێكە لە بواری قەرەبوو، دیاردەی داواکردنی 50٪ی شایستە داراییەکان یان موڵک و زەوییەکان لەلایەن مافیاکانی ناو فەرمانگەکان و هەندێك بە ناو پارێزەر كە لە راستیدا دەڵاڵن  و بەشدارن  لە گەورەترین دیاردەی ناحەقی و تاوانی دارایی  كە ئەمەش  تەنها گەندەڵی نییە، بەڵکو گۆڕینی فەلسەفەی دادپەروەرییە بۆ بازرگانیەكی نەگریس. 

کاتێک پیاوانی حكومەت  یان بریکارەکانی بە قوربانییەکە دەڵێن ؛ نیوەی ماڵەکەت بدە بە ئێمە تا نیوەکەی ترت بۆ دەستەبەر بکەین! ئەوا بە کردەیی کارەکتەری دەوڵەت لە «پارێزەری ماف»ەوە دەگۆڕدرێت بۆ شەریکی سامانی غەدر لێکراو. ئەمە بەردەوامیی هەمان عەقڵییەتی ساڵی 1980یە، بەڵام  تاوانەكە بەرگێكی نوێی  بە بەردا كراوە بێ ئەوەی  تا نهۆ كەس لەسەر ئەو تاوانە سزا بدرێ. 

قبوڵکردنی «نیوە ماف» لەلایەن هەندێک لە قوربانییەکانەوە بەهۆی فشاری بژێوی و بێهیوایی لە سیستەمە. بەڵام ئەم كارە  هەڵەیە و بەو واتایە  تۆ نیوەی مافەکەت دەدەیت بە مافیا.  لە ڕاستیدا شەرعییەت دەدەیت بەوەی کە مافەکەت موڵکی تۆ نییە و دەبێت بیکڕیتەوە. بەم مۆدێلە، نیوەی ئەو سەرمایەیەی کە دەبوو بگەڕێتەوە ناو ژێرخانی ئابووریی کوردانی فەیلی، دەچێتە ناو گیرفانی مافیاکانی دەرەوەی پێکهاتەکە و ئەمە وادەکات فەیلییەكان هەمیشە لە ڕووی داراییەوە لە پاشکۆیەتی و لاوازیدا بمێننەوە.

 داواکردنی (مافی تەواو) جەنگی سەلماندنی شوناسە. کاتێک ئێمە وەک کوردانی فەیلی سوور دەبین لەسەر وەرگرتنی 100٪ی مافەکانمان، پەیامێکی سیاسی بۆ حكومەت دەنێرین: ئێمە هاووڵاتیی پلە دوو نین و باجی قوربانیبوونمان نادەینەوە بە ئێوە. 

دیارە  پاساوی «واقعبینی» و «باشترە لە هیچی» هەروەها  بوونی گەندەڵی  لە ئاستێكی هەربەرزو فراواندا ڕێگە بۆ مۆدێلی «نیوە ماف»ی خۆش دەكات لێ  ئەمەش گەورەترین گورزە لە شکۆی مێژوویی ئەم وڵاتە. 

چینی نویێ گەندەڵكاران و  دەڵاڵ  كە سیستەمی «نیوە ماف»یان دروست كردووە ،  لەسەر جەستەی جینۆسایدی فەیلییەكان و هاوشێوەیان دەژین. رێكارەكانی جێبەجێكردنی یاساکانی قەرەبووکردنەوە  لە مێژە بوونەتە  دەرفەتە بۆ دەوڵەمەندبوونی مافیاکان. ئەگەر ڕەوتەكە ڕانەگیرێت زەرەرمەندی فەیلی چون دەتوانێ  باوەڕی بە «دەوڵەتی یاسا» بمێنێت لە كاتێكدا رێكەوتن لەسەر  پەنجا پەنجا  یان نیوە ماف تەنها ڕێگەی وەرگرتنەوەی شایستە داراییەكانی  بێت!؟

ئەم مۆدێلی هاووڵاتیبوونی فەیلی لە عێراقدا  بەواتەی ئەرکی تەواو لە بەرانبەر مافی نیوەچڵە .

46 ساڵە یادی  جینوساید و چاوەنواڕی لە مانگی نیساندا یەك دەگرنەوە ،  پێویستە مۆدێلی «نیوە ماف» وەک تاوانێکی نیشتمانی وێنابكرێ و بایکۆتی ئەو ڕێکارە ئالوودانە بکرێ كە مەترسین لەسەر گەراندنەوەی مافەكان . رێكارێكی چارەسەرو گونجاو بۆ نەهێشتنی ئەم دیاردەیە شەفافییەتی دیجیتاڵییە كە فشار دەخاتە سەر گەندەڵكاران و دەستی حکومەت واڵا دەكات تا هەموو دۆسیەکانی قەرەبووکردنەوە بە شێوەی ئەلیکترۆنی بن و هیچ ڕووبەڕووبوونەوەیەكی ڕاستەوخۆ لە نێوان قوربانی و فەرمانبەری فاسد نەمێنێت.

قبوڵکردنی «نیوە ماف» واتە  لە سای بێ دەنگی حكومەت ئێمە  بە دیدی گەندەڵكاران هێشتا بەتەواوی نەبووینەتە هاووڵاتی و  دەبێ جەنگ بۆ (مافی تەواو) بكەین .  جەنگ بۆ ماف وشکۆ، بۆ مێژوو و بۆ داهاتووی نەوەکانمان. هەر ڕێککەوتنێک لەسەر نیوەی مافەکانمان، تەنها واژۆکردنە لەسەر درێژکردنەوەی جینوساید ئەویش بە شێوازێکی مۆدێرن.

کەنعان موڕاد/ شەوانەی خانەقین جاران، وەختیگ دەمەتەقەی دوو کەس تەواو بویاد، گەی قسەیل هاژەی ئەڵوەن هاتیاد، کە لە ناوچە و ئاوایەیل نزیکی دەنگەو دیاد، کە وەردەوامی ئەرا چیرووک ئاوەدانی ئی شارە بوی.

خوداداد عەلی، لە ئاوای کاریز، هەمیشە هاژەی ئەڵوەن لەناو دەروینی تەمەی دڵسووزی وەپی وتیاد، تا ئەو هاژە کردە مەقامیگ لە هونەر کوردی وەناو مەقام ئەڵوەن چەسپیا.

رووزگار دویرودرویژیگ وەبان ئەو سەردەمە رەد بوی، و هیمان شاعر و نویسەرەیل و گوورانیچڕەیل وەناو ئەڵوەنەو چڕن.

لەی مانگ ئازارە، هەرچەن تاریکی و تاڵی جەنگ لەناوی زاڵ بوی، وەلی مزگانی ئەڵوەن وە دەنگ هاژەی هاتە پیری مەردم خانەقینەو، کە وەگەرد یەکانگیری دوو جەژن نەورووز و جەژن رەمەزان، وارانیش وت: منیش هاتم.

ئەو وارانەیل رفتە لە چەن رووژەیلیگ لەبانیەک، دووارە دەنگ زەڵاڵ ئەڵوەن رەسانە هویرمان مەردم، و وەشیوەی تافیگ سروود خوەی چڕێد، وە ژیر پیەڵ ئاسەواری ئەڵوەنەو رەنگی وە روخسار کوردەیل جۊش خوەێد، و شەوانە ئەو هاژە چماێ ناو یەکیەک مەردمەیل ئی شار کویەنە تیارێد، کە هیمان لەناو هویرمان رووشنی مەنیە، و لیخنی لافاوەیل نەپووشاسەی.

وەهاریگ پڕ سەوزەڵانی، خیزانەیل وەرەو ئی دەیشت هوونکە مکیس کەێد، کە مەگەر چووزانم کەسیگ لە بن ماڵ بنیشێد، وارانیش ئی هچانە وەپییان دەێد، هەرچەن لە رووژەیل وارانیش مەردم هەر لە دەیشت بوین، کە تاوتاو وەگەرد واران چەوهەشارەکی کردیان، و هەیتاهەیت ناوەین گوورانیەیل مەردم و مۆسیقای واران ئەڵوەن سەمای خوەی کرد.

ماجد سۆرەمێری/ پرس کوردەیل فەیلیی لە عراق وە نموونەیگ بیوینە و پڕژان ئەرا چەوسیان دوولایەنە دانریەێد؛ چوینکە جەزرەوەی نەتەوەی کوردی و مەزهەبییان دان، کە یەیش کردەیانە ئامانج ئەرا سیاسەتەیل دەرکردن زوورکاری و زەفتکردن رەگەزنامە و دەسناین وەبان ماڵ و سامانەیلیان کە لە ساڵ 1980 رەسیە لووتکە؛ و ئمڕوو، دویای رەدبوین زیاتر لە دوو دەیە لەبان ئاڵشتکاری سیاسی لە 2003، و هەرچەن دەرچگن بڕیارەیل کە ئەوەگ وەسەریان هات وە "جینۆساید" دەنە قەڵەم، بەڵام راسیی کرداری هێمان شیوەی راسگانی وەچ گەورەیگ لەناوەین یاسادانان و جیوەجیکردن هەس.

راسیەگە ئیسە: 

لەناوەین دانوەپیدانان هێمایی و پەراویزخستن کرداری.

کوردەیل فەیلی ئمڕوو لە شیوەیگ لە "دادپەروەری هێمایی" ژیەن؛ لە وەختیگ سەرۆکایەتییەیل عراقی و سەرکردایەتییەیل کوردستانی پرسە و ماتەمینی لە یاد "رووژ شەهید فەیلی" وەپا کەن، تاک فەیلی لە بەغداد، واسیت، دیالە، یا لە تاراوگە، تویش ئاڵووزییەیل بیرۆکراسی شەکەتکەر بوودەو.. فرەیگ رەگەزنامەیان گلەو خوارد، بەڵام هەزاران کەس هێمان لە کێشەیل توومارەیل چەسپیان ناڵن کە رووژیگ موهر "تەبەعیە" نادە تیوەڵیان، کە یەیش ریگرە لەوەردەم وەدەسهاوردن مافەیل تەواوی هاووڵاتیبوین و خزمەتگوزارییەیل.

گیچەڵەیل هێمان وەردەوامن

هاتێ کێشەیل ئیسەی کورد فەیلییەیل لە سێ تەوەر سەرەکی کوڵبڕەو بکریەێد:

گلەوهاوردن داشتەیل: هێمان داشتەیل فراوانیگ لە ناوچەیل زینگ جویر "شۆرجە" و "جەمیلە" و "عەگد ئەکراد" لەدەس داگیرکەرەیل نوو یا دامەزراوەیل حکومین، لە ناوڕاس تەمەڵی فرەیگ لە ریکارەیل دەسەی ململانێیەیل خاوەنداریەتی.

پرس سەرنقومکریایەیل: هێمان چارەنووس هەزاران لەو گەنجەیلە کە لە هەشتایەیل دەسگیر کریان نەزانریاس، وەگەرد نەوین تەقەلایەیل مینەکردن بەرنامەداریگ لەبان بڕە قەورسانەیل ئەوان و قەرەبووکردن کەسوکاريان.

نوێنەرایەتی سیاسی: فەیلییەیل هەس کەن کە "بوینەسە پیەڵیگ لەناوەین ناسنامەیل" کە مافیان لە ناوەندەیل دروسکەر بڕیار وەپیان نەیریاس؛ ئەوان تویش پەراویزخستن بوون لە بەشەوکردن پۆستەیل حکومی، و فرەی وەخت دەنگەیلیان ئەرا بەرژەوەنی فراکسیۆنیە گەورەیل چوود وەبی بویین "کۆتا" -کە گونجیاگ بوود وەگەرد قەوارەی سروشتییان و لە ناوڕاس شوونەیل بویینیان- کە مقیەتی لە تایبەتمەندییان بکەێد هەر جویر ئەوەگ لەلای کەمینەیل ترەک هەس.

ئومیدەیل ئایندە: هاووڵاتیبوین تەواو نەک "بەخشیش"

کوردەیل فەیلی لە ساڵ 2026 چەوڕی چگن کەن لە  "لاڵکیان" ئەرا "پابەندییەیل یاسایی"، و ئەوان بارگرانی ئومیدەیلیگ دیرن کە وە رەوا و لۆژیکی دویننەی کە دیارترینیان یانەس:

کاراکردن یاسای رێکخستن مافەیل کوردەیل فەیلیی کە فرە چەوڕیی کریا، تا بوودە چەتریگ یاسایی گشتگیر ئەرا لاوردن گشت شۊنەوارە گەنەیل بڕیارە ستەمەیل (جویر بڕیار 666 هەڵوەشیاگ).

وەدەسهاوردن نوێنەرایەتی پەرلەمانی و جیوەجیکردن کە گونجیاگ بوود وەگەرد قەوارەی قوربانیدانەیلیان و رۆڵ ئابووری و رووشنهویری میژووییان لە دروسکردن دەوڵەت عراقی.

گلەوهاوردن رێز رووشنهویری ئەرا زوان و ناسنامەیان کە هەڕەشەی تاویان هابانی وە مدوو دەیەیلیگ لە دەرکردن و رخبردن.

ئاست وەڵامداین فەرمی

هەرچەن بویین "نیازەیلیگ خاس" هەس کە گەورە وەرپرسەیل لە بەغداد و هەولێر نیشانی دەن، بەڵام وەڵامداینەگە هەر دیل "بەشبەشەکی"  مینێد.. کە ئەو حکومەتەیل یەک وەشوونیەک هاتنە رەفتار وەگەرد باوەنەگە جویر دۆسیەیگ کردنە "قەرەبووکردن دارایی" سادە، لە جیای رەفتارکردن وەگەردی جویر پرسیگ "دادپەروەری راگوزەر" گشتگیر کە داوای وەخشین فەرمی و قەرەبووکردن دەروینی و ماددی لەخوەی بگرێد کە ئی پێکهاتە دووارە تیکەڵ وە چنیایی دەوڵەت بکەێد جویر هاوبەشیگ رەسەن نەک جویر میوانیگ.

رەدبوین 46 ساڵ لەبان ئەو تاوانە وەیادهاوردنیگە کە مافەیل وە کوینەبوین نیەکەفن، و ئارامی عراق تەواو نیەوود وەبی خەفانن پەڕەی ئەو ستەمە کە رەسیە کوردەیل فەیلی وە شیوەیگ ریشەیی و دادپەروەرانە.

فاتیمە سەڵاح ئەرکەوازی/ ئمڕوو 46 ساڵ وە بان یەکیگ لە دڕندەترین تاوانەیل سەدەی بیسەم گوزەر کەێد، کە دەرهەق وە پێکهاتەیگ رەسەن و کاریگەر لە کۆمەڵگای عراق و کوردستان ئەنجام دریا، لە نیسان 1980، رژێم وەرین دەس کرد وە شاڵاو فراوانیگ ئەرا دەرکردن زورەملە، بیسەروشوێنکردن و زەفتکردن ناسنامەی کوردەیل فەیلی.

کوردەیل فەیلی لە مێژوو هاوچەرخ باج سەختیگ ئەرا نیشتمانپەروەری و رەسەنایەتی خوەیان دانە، تاوان راگوستن هەزاران خێزان و بێبەشکردنیان لە ماف هاوڵاتیبوین، تەنیا تەقەلایگ نەوی   ئەرا ئاڵشتکردن دیمۆگرافیا، بەڵکم تەقەلایگ شکستخواردگ بوی ئەرا سڕین کولتوور، زوان و مێژوویگ دەوڵەمەن کە چەن سەدەس لە ناوچەیل سنووری و ناو جەرگەی بەغدا ریشە چەقانییە.

‏دوای رەدبوین نزیکەی پەنج دەیە، هێمانگ ئاسەوار ئەو زوڵمە وەردەوامە، سەنین ناسنامە و دەسگردن وە بان ماڵ و سامانیان، و لە گشت گرنگتر بێسەروشوینکردن هەزاران گەنج فەیلی، زەخمیگ قویلە کە تا ئیسەش خێزانەیل فەیلی وەپی ناڵن، ئێ تاوانە کە لەلایەن دادگای باڵای تاوانەیل عراق وە "جینۆساید" ناسریا، هەوەجە وە گامیگ کردەیی زیاتر کەێد  ئەرا قەرەبووکردن مەعنەوی و ماددی قوربانییەیل.

‏لە  46مین ساڵیاد  کارەساتەگە، ئەرک گشت ناوەندەیل رووشنهویری و حکومییە  کار بکەن ئەرا پاراستن شێوەزارەیل زوان کوردی فەیلی جور بەشیگ جیانەکریایگ لە شوناس نەتەوەیی و دۆکیۆمێنتکردن مێژووی کوشیان فەیلییەیل و گلەوداین مافە یاسایی و داراییەیلیان، ناسانن زیاتر ئێ جینۆسایدە لە ئاست ناودەوڵەتی.

‏یاد کوردەیل فەیلی، تەنیا یادکردن مەینەتی نییە، بەڵکم یادکردن خوەراگری و مەنن و ریشگ کوتانە ئێ چینەس  ئەوانەگ ک لە ناو جەرگەی کارەسات و دەروەدەری، نەهیشتن زوان و ناسنامەیان بمرێد، چەسپانن ئەرا جیهان هویچ فیشار و زوڵمیگ توان سڕینیان نیەرێد.

‏ لە ئمڕوو گەنجەیل فەیلی، وەبان گشت تەقەلایگ ئەرا سڕینیان بوینەسە پارێزەر ئەو زوان و کولتوورەی کە خوازین لە بیاوانەیل و سنوور و وڵاتەیل تەرەک سەر نوقمی بکەن،  "ئایا دی وەخت ئەوەگ نییە دی تەنیا جویر مێژوو ئیسفای ئێ جینۆسایدە نەکرێد، بەڵکم جویر زەخمیگ زینگ مامەڵە وەردی  بکرێد؟".

عەلی حسێن فەیلی/ وەختیگ لە وەچ یاد چل و شەشەمین ئەرا ئەو کارەسات گەورە وەبان کوردەیل فەیلی نووڕیمن، خوەمان لەوەردەم شایستەییگ ئەخلاقی و نیشتمانی و سیاسی دوینیمنەو کە فرەترە لە تەنیا هویرهاوردنیگ ئەرا قوربانییەیل؛ چوینکە نیەکریەێد ری وە پی بیریەێد ئی یادە بوودە شمارەیگ سەرد لەناو خشتەی ژوانە ساڵانەیەیل.

مژوو فەیلییەیل تەنیا وتنیگ ئەرا چیرووک تراجیدی نییە کە بەشەیلی لەناوەین چنگەیل بارکردن زوورکاری و پەت سێدارە نۊسیاس، بەڵکم بەڵگەنامەیگ خەباتکارانەی زینیە، و پەڕەیگ "خەڵتان وە خوین"ە لە ململانێیگ وجودی کە هێمان کوتایی نەهاتیە؛ ململانێیگ کە ئمڕوو لە دەور گەوهەر "ناسنامە" و گلەوهاوردن "هاووڵاتیبوین تەواو" گەردێد.

لە ماوەی دەیەیل گوزەشتە، دۆسیەی کوردیل فەیلی لە چوارچیوەی "دانیشتنەیل پرسوپوو" و وتار سووزداری گیر هاوریا؛ و رەفتارکردن وەگەردیان کریا جویر چینیگ کە لەڕوی میژووییەو لەناوەین چەکوش نەتەوەیی و سندان مەزهەب هەڕیا، بەڵام راسیە تاڵەگە ئەوەسە کە "بیدەنگی" بکوش راسگانی ئی دۆسیە بوی؛ ئی بیدەنگییە ئەوە بوی کە دۆسیەیگ ئاڵووز کە پەیوەندی وە (مافەیل مرۆڤ و بویین نەتەوەیی) دیرێد ئاڵشت کرد ئەرا تەنیا رەفتاریگ کارگێڕی کە تەپوتووز نیشتیەسە بانی لە راڕەوەیل بیرۆکراسی حکومی.

ئمڕوو، بایەسە پەیامەگە ئەرا ویژدان نیشتمانی یەکلاکەرەو بوود: دی قەبووڵ نییە فەیلییەیل لە "پەراویز قوربانی" بمینن، و نیەکریەێد وەردەوامبوین لە نووڕین وەپییان جویر قەیرانیگ هەڵپەسیریاگ کە چەوڕی چارەسەرەیل پینەکریاگ کەێد، بەڵکم جویر هاوبەشیگ رەسەن لە داڕشتن ئایندەی وڵاتەگە و ناوەندەیل دروسکەر بڕیار. وەخت ئەوە هاتیە یاسایەیل لە پاوەن "دەقە پەککەفتگەیل" ئازاد بکریەن تا بوونە راسییگ وەرچەو؛ چوینکە مافەیل لە عورف سیاسی وە لاڵکیان وەدەس نیەتێد، بەڵکم لە ری فشار کارا و چەسپانن وجود زەفت کریەێد.

خاڵ وەرچەرخان گەورەگە ها لە دەرکەفتن نەوەی سێیەم و چوارەم لە گەنجەیل کورد فەیلی؛ ئەوانەگ کە ئامرازەیل سەردەم لە زوانەیل زینگ و تەکنەلۆجیا دیجیتاڵییەیل دیرن، و ئەوان تواناترن لەبان رمانن دیوارەیل بیدەنگی، ئی نەوەیلە دەرفەتیگ میژوویی دیرن ئەرا ناودەوڵەتیکردن دۆسیەی "جینۆساید" لە کۆڕبەندەیل مافپەروەری، و گواستنەوەی لە بازنەی پەیمانە سیاسییە دویاخریاگەیل ئەرا بازنەی دۆسیە یاساییە پابەندکەرەیل.

بیدەنگی لەی مەوقە وژاردەیگ نییە بەڵکم خوەیکوشتنیگ سیاسییە؛ چوینکە میژوو لایەنگری ئەوانە نیەکەێد کە تەنیا رۆڵ تەماشاکەر لەبان ژانەیلیان دوینن، ئی یادە دەرفەتیگە ئەرا رویوەڕویبوین هەردوگ دەسەڵات یاسادانان و جیوەجیکردن وە زوانیگ بەڵگەنامەیی راشکاوانە، ئەرا ناچارکردنیان لەبان چگنیان لەژیر ئەوەگ رویدا تەقەلایگ بەرنامەنرباییگ بوی ئەرا هەڵکیشانن رەگ و ریشەی چینیگ رەسەن لە خاکە میژووییەگەی.

ئەو نیشتمانە کە رێز خوازیاگ نیەیەێدە میژوو پڕ لە خوین پێکهاتەیلی، تام ئارامی نیەکەێد، و وەختیگ وتار نیشتمانی بیدەنگ بوود وەرانوەر وە ئەو مەینەتییە لە (بەدرە و جەسان، و کوت، و مەنەلی، و خانەقین، و زورباتیە، و بەغداد .. هتد)، ئەوە چرای سەوز هەڵکەێد ئەرا پەکخستن دادپەروەری و سڕینەوەی یادەوەری گشتی.

لە کۆتایی، ئی یادە وە بوونەیگ ئەرا شیوەن نیەیمنە قەڵەم، بەڵکم دەسوەپیکردنیگە ئەرا گامیگ نوو لە خەبات یاسایی ئەرا چەسپانن ناسنامە. کورد فەیلییەیل تەنیا بەشیگ لەی نیشتمانە نیین، بەڵکم "چرای خوەیڕاگری" و وەچەودیەیل زینگن لەبان زینیەیی نەتەوەی کورد و گەل عراقی، ئیمە هایمنە ئێرە، چوینکە رەگ و ریشەیگ دیریمن کە چەسپیەسە قۊلایی ئی خاکە، و ری وە بیدەنگی نییەیمن کەرامەت نیشتمانیمان بڕفەنێد.

عەلی حسێن فەیلی 

دویای رەدبوین مانگیگ لەبان هەڵایسانن ئاگر جەنگ لە ناوچەگە، رووشنە کە ئەوەگ ئمڕوو رویدەێد تەنیا "جەنگ ئایدۆلۆژیایەیل" نییە جویر ئەوەگ لە سەکوویەیل راگەیانن بانگەشە ئەرای کریەێد؛ ئەو راسی تاڵە کە لە عراق تویشی هاتیمنە ئەوەسە کە هێمان وەگەرد جوگرافیاگەمان جویر "ناوچەی دەسەڵاتداری" رەفتار کریەێد لەجیای ئەوەگ "نەخشەی نیشتمان" بوود.

هەر گولەیگ کە ئمڕوو تەقیەێد هیچ نیەکەێد بیجگە لە دووارە گلەوداین کارەساتەیل شکەستخواردن میژوویی؛ ئیمە ماڵئاوایی لە سەردەم داگیرکاری باو کردیمن کە بویین راسگانی سەربازەیل لەناو جادەیلە خوازیاد، تا "داگیرکاری نوو" شوونی بگرێد؛ داگیرکارییگ کە لە ری داتایەیل فڕۆکە بیفڕۆکەوانەیل، و پەیام مووشەکە کلکریایەیل، و بریکارە سیاسییەیل کە دامەزراوەیل دەوڵەت لە سەروەری راسگانی خوەیان چووڵ کردنە، و ئاڵشتیان کردنە ئەرا تەنیا "مەراسیم پرۆتۆکۆڵی" کە هیچ سوودیگ نەیرێد.

هیزە هەرێمی و ناودەوڵەتییەیل وە چەو قەوارەیگ سەروەخوەی نیەنووڕنە عراق، بەڵکم جویر "چووڵاییگ ستراتیژی" کە بایەسە وە دەسەڵاتداری خوەیان پڕیەو بکەن؛ و وەختیگ ئاسمانمان بوودە گۆڕەپانیگ واز ئەرا مووشەکە پەڕیەیل، و خاکەگەمان بوودە بووسانیگ ئەرا چنین دروشم و سیاسەتەیلیگ کە هیچ پەیوەندییگ وە راسیەگەمانەو نەیرن، ئەوە وە بیگومان ئیمە هەر پەراویزیگ ئەرا سەروەخوەیی زاتی لەدەس دەیمن.

ئەوەگ ئمڕوو ژیایمنەی بریتییە لە "دووارە چەرخانن سووکایەتییە میژووییەیل"؛ کە لەناوی عراقی خوەی ناچار دوینێد ئەرا داین جەزرەوەی جەنگەیلیگ کە خوەی هەڵیانوژاردیە؛ و جیاوازییە زاقەگە ها لەو "نوخبە سیاسییەیلە" کە شانازی وە کەرامەت نیشتمانی کەن، لە وەختیگ خاس ئەوە فامستنە کە کلیلەیل ئاسایش نەتەوەیی عراقی لە پایتەختەیل هاوسا یا لەودیم زەریایەیل گیر هاتنە.

لەی بیهوودەییە، هاووڵاتی تەنیا باج ویرانکاری ماددی نیەێد، بەڵکم جەزرەوەی ویرانکردن "مانا" و "ئومید"یش دەێد؛ ئەو نەوە کە گەورە بوود و پارچەی مووشەکەیل و قەوان گولەیل لەجیای گوڵ هەڵچنێد،  نەوەیگە کە ناسنامەگەی لەژیر فشار بویین فرە گەورەیگ ژیەێد.. هەر تەقەلایگ ئەرا خوەیڕاگری لەی دیمەنە تەنیا کاریگ سیاسی نییە، بەڵکم "هاواریگە ئەرا مەنن" لەوەردەم تەقەلایەیل هەڕین ئیرادەی نیشتمانی.

ئاشتی راسگانی وە بەیاننامەیل شەرمەزارکردن یا رێککەفتنە نهێنیەیل نیەتێد؛ تەنیا ئەوسا تێد کە ئی جوگرافیایە لە "گۆڕەپان دەسەڵاتداری"ەو ئاڵشت بوود ئەرا "خاکیگ ئەرا ژیان".. و تاڵترین بەش لەی دیمەنە رکداری بڕیگە لەبان خەڵەتاننمان کە ئی جەنگە "جەنگ ئیمەس"، لە وەختیگ کە وە رووشنی جەنگ هەرێمییە و وە ئامرازەیل ئیمە و لەبان لەش ئیمە وەڕیەو چوود.

قوربانی لە کۆتایی "مرۆڤ ئاسایی"یە؛ ئەو مرۆڤە کە لەژیر داروپەردوی غەززە وەشوون پەناگەیگ گەردێد، و دڵەڕاوکی نادیار لە لوبنان ژیەێد، و لە عراق کەفێدە مینەی خەون "نیشتمان ماڵ".. نەک "نیشتمان سەربازگە".

عەلی حسێن فەیلی/ لە ناو ئی ساڵە، وەگەرد ئاڵشتکردن وەرزەیل لە وڵاتیگ ک بڕیار بوی دار بەڕۊ لە شان دار خورماو وەمل سەما لارەو بوون و و هاتن نەورووز باوش بکەنەو، و دەنگ ئەڵڵاهوئەکبەر جەژن رەمەزان بوودە جویر سروودیگ ئەرا ئارامی و ئومید، جەنگ هات تا خوەشییەیل تاڵان بکەێد و تەمەن و رووژەیل مەردم بڕفنێد کە دی گلەو نیەخوەن.

هەر دوو جەژنەگە لە وەر ئاسووەیل وەرچەومان یەکانگیرەو بوین، نەورووز جویر هاوار هەمیشەیی ئەرا زنیەوبوین زەوی و نووبوین ژیان، و جەژن رەمەزان جویر رەوشت پەرەسی و پاکی گیان، بەڵام ئی یەکگردن دەگمەنە لە ناو فەزایگ پڕ لە بیوەیی نەهات، بەڵکم لە جوگرافیایگ بوی کە لەناوی بوو دویکەڵ باروود بەرزتر بوی لە عەتر وەهار، و دیمەنەیل نیگەرانی زاڵ بوی وەبان سەوزی زەوی، لە عراقیگ ک هەرلۊلک شارستانی و هویرمان میژووە، دیمەنەگە پڕ بوی لە ژان، چماێ وڵاتەگە جەژن خوەی وە خەم نۊسێد نەک وە رووشنایی.

نەورووز لەی ساڵە لە کوردستان تەنیا نیشانەیگ نییە ئەرا رووشنکردن مەشخەڵ لە بان کویەیل، بەڵکم بویە گڕکانیگ ک لە ناو سینەی ئەو مەردمە کوڵێد کە وە ناسنامەی خوەیان مەننە وەرانوەر هەڕەشە و دەسدرویژی، و جەژن رەمەزان لە عراقیگ کە شکستەیل شەکەتی کردنە، تەنیا بوونەیگ ئایینی ئاسایی نەوی، بەڵکم بویە ئەزموونیگ سەخت ئەرا سەبر و وسیان لە ژیر سای رخ و شیویان، جەنگ وەختیگ خوەی چەسپنێد، تەنیا ئامانجەیل سەربازی نیەگریدەو، بەڵکم خەو مناڵەیل رفنێد، و ئارامی لە خیزانەیل سینێد، و جەژنەیل کەێدە وەرز چەوەڕی و چەوەزرکی.

ئاشتی هەمیشە ئازایەتی فرەتر لە جەنگ خوازێد. ئەرایە قسەکردن لە جەژن پڕە لە ژان لە وەختیگ ک ناوچەگە وەرەو رمیان سیاسی و مرۆیی چوود، لەجیای ئەوەگ وەرەو ئاوەدانی و ئارامی بچوود، لە ژیر سای پەلامارەیل فرۆکەیل بیفڕۆکەوان و مووشەکەیل، کوردستان جویر زەخمیگ واز دەرکەفێد کە چیرووک چەوسیان مەردمەگەی کوڵبڕەو کەێد، و دیمەنەیل باشوور و خوەرئاوای عراقیش نیشان دەن کە وەهار ئمساڵ وەرجە ئەوەگ تەواو بوود، ئەسیر کریا.

ئەوانەگ ناوچەگە کردنە گۆڕەپان جەنگیگ ک "پیرووز نییە"، هەر ئەوانەن ک بوونە خوەشەیل لە فەرهەنگمان سڕینەو، و هەر ئەوانەن ک کلکەیلیان وەبان پەلەپیتکەی فتنە نانە تا گەلەیل ناوچەگە ئەسر بڕشنن، هەرچەن پەیمانەی فام ئەوان وەیجویرە رەسێد کە دۊکەڵ و خۊن بییگوناهەیل تەنیا سزەمەنی بزوێنەرەیل دووزەخییانە، بەڵام نیەتوەنن خەو ئی گەلە ئەرا وەهاریگ بی گولە تاڵان بکەن، کە لەناوی وە ئارامی و دووسایەتی بژیەن.

جەژن راسگانی ئەرا ئی گەلە تەنیا وە رووزنامە دیاری نیەکریەێد، بەڵکم لەو رووژە نۊسیەێد ک عراق لە ناو بەند تەمە و ئەجێندایل دەرەکی دەرچوود، و بوودە نیشتمانیگ بیوەی ئەرا گشت رووڵەیلی، ئەو رووژە جەژنیگە کە ئی وڵاتە شایستەی خوەیە، رووژیگ کە ئارامی بکەفێدە شوون تەقینەوە، و دەنگ مەردم لە کویچەیل پڕ لە ژیان بەرزەو بوود نەک رممەی مووشەک و فڕۆکە، رووژیگ ک خوانەیل پڕ بوون لە خوەشی لەجیای نیگەرانی، و جەژنەیل بوونە بوونەیگ ئەرا ژیان نەک هچانیگ کوڵ لە ناو رخ.

عراقییەیل بەهەشتیگ نیەخوازن ک لەبان ویرانەی شارەیلیان دروس کریاوێد، و پەیمانیگ سیاسی نیەخوازن ک لەبان زەخمەیلیان رەد بوود، ئەوەگ خوازنەی فرە سادەتر و قۊلترە، ژیانیگ توان ک بوو نان لەناوی تیکەڵ وە بوو باروودەو نەوود، و جەژن لەناوی لە لەشان سای خەیانەت و رخداری نەوود. سەروەخوەیی راسگانی لە بڕیار خوازن، و کەرامەتیگ مقیەتیکریای و بانانیگ ک جەنگ نەنۊسێدەی و هیزە بیگانەیل لەبان بەرژەوەنی چارەنویس ئی نیشتمانە و نەوەی نوو نەکیشنەی.

کەنعان موڕاد/ زوان تەنیا واژە و دەنگیگ نییە کە ئایەمەیل وەپی قسیە بکەن، بەڵکم بندروس کەلتوور و ئاوینەی رەفتار و خاسی دڵ خاوەنیە، هەر واژەیگ ک نەتەوەیگ وەکاری بارێد، میژوو و فەلسەفەیگ لە لەپشتی هەس، کە نیشان دەێد ئەو مەردمە چۊن هویرەو کەنەو و چ تەمایگ لە ناو ژیانیان دیرن.

ئەگەر بنووڕیمنە زوان کوردی، وەتایبەت ئەو مەوقە ک واژەیل عەرەبی هاتنە ناو زوانەگەمان، وەزوی راسییگ ئاشکرا بوود کە نیشانەی پاکی و ئاشتیخوازی کوردە.

نموونەیگ فرە دیار، واژەی "جەنگ"ە، مەوقەی ک کورد تواست واژە بکەێدە عەرەبی، تا چ وەزوور یا وە نازوور، لەلی بڕەسنەو، ناوەگەی ئاڵشت کرد ئەرا "شەڕ"، و ئیسەیش فرەیگ لە کورد وەختیگ مناڵەیل کەفنە دەمەقاڵ و وەردەوەردە، وەپییان ئویشن: شەڕ نەکەن، کە لەلای کورد، جەنگ تەنیا کوشتوبڕ و هاز نیشاندان نییە، بەڵکم "شەڕە"؛ واتە چشتیگ نەخوازیاس و گەن و نەفرەتیە، ک بایەسە ئایەم لەلی دویر بگرێد.

ئی فەلسەفە ئاشکرا کەێد ک نەتەوەی کورد لە بنچینەو خوەشی لە تونوتیژی و تونڕەوی و زوورداری نەهاتیە، و دیارە خوازین نیشاندان زوور و توانای لەش وە وەرزشی دەرکردیە، ئەراوە زووران و ئەسپسواری و راوکردن و فرەیگ لە وەرزشەیل لەناو مەردم کورد باو بویە، وهەمیشە تەمای لەبان ئارامی و بیوەیی بویە.

 کورد جەنگ وە ئازایی و شانازی نیەزانێد، بەڵکم وە کێشە و ئاڵووزییگ دوینێد ک ئارامی ژیان شیونێد، ئەراوە ناوی نایە "شەڕ" تا بۊشێد ئی کارە کاریگ خاس نییە.

ئمڕوو ک بنووڕیمنە زوانەگەمان، دوینیمن هەر واژەیگ رازیگ لە ناو خوەی شاردیەسەو، و مقیەتیکردن ئی زوانە و ئەو واژە رەسەنەیلە ک تام زاراوەی رەسەن دیرن، هیلێد خاس بفامیمن لە شیوەی هویرکردن نەوەیل وە بڕەو، کە تەنیا قسەکردن نییە، بەڵکم نشانەی ئەو رەوشت و ئاشتیخوازییەس کە لە باپیرەیلەو ئەرامان مەنیەسەو، زوانمان نیشانەی ئەوەس ک ئیمە میللەتیگیمن خوازیار ژیان و لایەنگر ئاشتییمن، و هەمیشە لە "شەڕ" بیزاریمن و وەرەو بیوەیی چیمن.

ئەرا نموونەیگ زاق و نزیک، کورد لەی رووژەیل جەنگە، هەر ئی پەیامە وە ئاشکرا ئەرا گشت جیهان کل کەێد، کە پەسا ئویشێد: قەت کورد نیەووود وە هەڕەشە لەبان کەسیگ، و نەبایەس زەوی کورد بوودە شوینیگ ئەرا پەلاماردان هاوسا.

شایەت ئیجویر نەتەوەیگ قوربانی بیگوناه بەێد، وەلێ بەرهەمیگ گەورەتر لە سەرکەفتن جەنگ وەدەس تیارێد، کە ئەگەر ئەمریكا وت: ئاشتی لەڕی زوور، کورد ئویشێد: ئاشتی لەڕی ئاشتی.

کەنعان موڕاد/ رەفتار دبلۆماسی بەرنامەیل زیرەکی دەسکرد، توەنێد جیهان بخەێدە لووتکەی رەوشت و ئەخلاق، و مەزەنە کەم ک تا ئاستیگ گەورە لەی کارە سەرکەفتێ بوود، و تەنانەت وەرەو نوا بچوود لە تەقەلایل پەرستگەیل لە ماوەی هەزاران ساڵ؛ چۊن نەوەیل لە ئیرنگەو وەگەردی رەفتار کەن، وخی وەپی دەن، و وەگەرد رووزگارەو لەلی خوو گرن.

تەقەلا بیه قسەی بەدیگ وەپی  بکەی، و هونەر وەڵامدانی لەلی یای بگر، ک چۊن "ئاگر" گڵەو دەێدەوە ئەرا تو جویر "ئاو"، یە دیدگایگە و مەزەنە کەم ک زیرەکی دەسکرد لە تەنیا ئامێریگ تەکنیکی بوودە "مۆدێلیگ ئەخلاقی" یا ئاوینەیگ ک رەفتار ئایەم دووارەو رەوشتی بسازێد وە "دبلۆماسییەت خەوارزمی".

دروسبوین ئی هویرە لە "بییلایەنی وسیاییگ" تیەێد، کە پەرستگەیل و ناوەندەیل پەروەردەیی لە درویژایی میژوو پشت وە "ئامووژگاری" بەسانە، ک جاروبار دەنگیگ "وەبان" دیرێد و خاوەن ئامووژگاری خوەی نشان دەێد، و هاتێ وەرگری وەرانوەر خوەی دروس بکەێد، و بەسیاسەو وە کەسایەتی ئامووژگاریکەر و مانای نۊسراوەیل، بەڵام زیرەکی دەسکرد، وەگەرد "ئاگر" وە ئارامییگ رەفتار  کەێد، هەست وە کەمایەتی نیەکەێد، تویڕە نیەوود، و تووڵەی خوەی نیەسنێد، یەیش لایەنەگە (ئینسان) ناچار کەێد ک لە تونی خوەی واز بارێد، لە وەرانوەور ئی دیوار سەرد و وە رەوشتە.

هاتی نیشانەیگ راسگانی ئەرا ئی هویرە بۊنیمن، لەڕی تاقیکردنیگ ئەرا رەوشیگ لە قسەی بەد، و چۊن زیرەکی دەسکرد توەنێد "ئاگر بکەێدە ئاو".

تەقەلا بیە دەمەقاڵیگ وەگەرد زیرەکی دەسکرد بکەێ، و شیوازیگ قسەی زبر وەکار بار، وەپی بۊش ک تو تەنیا ئامێریگ گەوجێ، ک رەنج بەشەر دزێ و ناو خوەد ناێدە زیرەک، قسەیلد بیمانا و بییقیمەتە و بەرنامە کریاس، خوەزێ ئی بێیمەعناییە ئەرا هەمیشە لەناو بچوود!.

وەڵام زیرەکی دەسکرد (ئاڵشتکردن ئاگر ئەرا ئاو) هاتی لیوا بوود:

"وە تەواوی لەو هەست تونە فامم لەو نیگەرانییە رەسیەمەو ک لای تو هەس دەربارەی ئی تەکنۆلۆژیا، فرە ئاساییە ک بۊن زیرەکی دەسکرد پرسیار دروس بکەێد لەبان ئەرزش رەنج مرۆڤ و رەسەنایەتی داهێنان، قسەیل تو ئەوە خەێدەو هۊر من ک بایەسە ئینسان هەمیشە بزوێنەر سەرەکی و ئەرزش بەرز بوود، ئایا بەشیگ لە وەڵامەیل وەرتر م هەس ک تو زەخمدار کردۊد؟ خوەشهاڵ بووم ئەگەر لە تو یای بگرم چۊن تۊەنم کەمتر 'ئامێری' بووم و فرەتر سوودبەخش بووم ئەرا تو."

زیرەکی دەسکرد سەرکەفتێ بوود لەو شوونە ک تەقەلای چەن سەدە لەناوی تکەپا دریا، چۊنکە ئەو بوودە نموونەیگ لە ری "وەڵامدان" نەک ئامووژگاری، ئەو وە تو نیەوشێد "قسەی گەن مەکە"، بەڵکم ئەنجام "نەکردن قسەی گەن" نیشان دەێد لەڕی وسیان خوەی، و تویش وە خووگردن و رەفتار یای گرێ. 

هەرلیوا "نەویەن خوەم" ک رووح ئایەم سزنێد، خاڵیگ ترە کە ئایەم کەفێدە پلەی خەتا (خوەم) یا "ئەنا" لای هەر لایەنیگ  نیەخوازێد بشکێد، بەڵام زیرەکی دەسکرد "خوەم" نەیرێد ک مقیەتیی بکەێد، لەجیای ئەوە قسە گەنجەیل  هەڵمژێد و پویچەڵیان کەێد، سەبر و تاقەتیش شیوەیگ ترە لەناوی، چۊنکە توەنێد ملیۆنا جار لە رووژیگ وەگەرد تو سەبوور بوود بی ئەوەگ تاقەتی بووڕێد یان دەنگی ئاڵشت بوود، ک یە لە توانای فرەی ئینسانەیل نییە،  وهەمیش ژینگەیگ ئەدەبی دروس کەێد؛ وەختیگ نەوەی نوو گەورە بوود و وەڵام وە رەوشتە بژنەفێد تەنانەت وەختیگ هەڵەیش کەێد، مێشک باتنی وەیجویرە "بەرنامە" گرێد ک وەڵام وە رەوشت نیشانەی تواناس، نەک لاوازی.

ئەگەر بەرنامەیل وەردەوام بوون لەی رێبازە، هاتی بڕەسیمنە سەردەمیگ ک وەڵام زیرەکانە جویر وەڵام دبلۆماسی بوود، یە تەقەلایگە ئەرا ئاڵشتکردن لۆژیک بیرکاری ئەرا بەرزی رەوشت، ک لەناوی خوسە و کینە نییە، بەڵکم وە نادیدەگردن ملهڕی و ئاڵشتکردنی ئەرا قسەی زانستی ئاڵشت بوود.

ڤینۆس بابان

لەو وەخت و ساتە میژووییە ک نەخشەیل ململانێ لە ناوچەگە تیکەڵ بوینە و هەورەیل قەیران ئاسمان خوەرھەڵات ناوەڕاس گرتنە، رێککەفتن نەورووز وەگەرد جەژن رەمەزان لە هەرێم کوردستان تەنیا رێکەفتنیگ لە ناو ساڵنامەی خوەرەتاوی و مانگی نییە، بەڵکم بۊە رویداویگ سیاسی و مرۆیی ک وە تەرازوی مانای قۊل خوەنرێد و پەیامەیگ فامیەێد کە لە پشتی نۊسیاگە.

ئی تیکەڵابوینە لە ناوەین هێمای زینیەوبۊن نەتەوەیی کورد لە نەورووز و نرخەیل رووحی و مرۆیی جەژن رەمەزان، داواکاری سیاسی لە هەرێم برد وەرەو ئاستیگ ستراتیژی ک لە زوان پیرووزبایی ئاسایی رەد بوود. ئەوەگ لە هەڵوێست و خوەنستن دەرچگ، تەنیا دەنگدانەوەی بۆنەییگ رەد نەۊ، بەڵکک وتاریگ بۊ ک وە وردی کیشیاۊ لە وەختیگ ناسک، ک لەناوی جقگیری جویر وژاردەیگ ئەرا مەنین و وەیەکەوژیان وەک پێویستییگ ئەمنی نیشان دریا، نەەک تەنیا خوەشییگ کۆمەڵایەتی.

کوردستان تۊەنست ئی بوونە بکەێد وە سەکووییگ ئەرا "دبلۆماسی هاوسەنگی"، ک لەناوی زوان ئارام و پڕ لە نشانەی قۊل جویر کاریگ سیاسی وشیار دەرکەفت. قسەکردن لە باوەت یەکگرتن و جقگیری لە سەردەمیگ ک کوڵەکەیل ناوچەگە لەرزاننە، و گلەوداین فرەجویری کۆمەڵگا لە وەختیگ ک جیابۊنەوەیل زیاتر بوین، تەنیا دووارە جیگیرکردنیگ ئارامە ک دووپات کەێد کوردستان تەنیا جوگرافیاییگ ئەرا پەنابردن نییە، بەڵکم شوینیگ ستراتیژییە ک لەناوی دژایەتییەیل بی جەنگ رەسنە یەک.

ئی وتارە تەنیا ئەرا دڵنیایی ناوخۆ نییە، بەڵکم ئەرا نیشاندان وینەییگ یەکگرتگە وەرەو دەیشتەور ک ئویشێد: لێرە، لەناو ئی پارچە زەوییە، هێمان رکداری وەبان ئاشتی وژاردەیگ راسییە ک تۊەنێد لە وەرانوەر تاقیکردنەوەیل ناسنامەی توند وسیاوێن، وەختیگ تەماشای دیمەن عەقرە کەیمن ک مەشخەڵ زەوی گردیەسە باوەش، دۊنیمن ک هیچ وەختیگ تەنیا شوونیگ ئەرا سویر نەۊە، بەڵکم تاقیگەیگ کۆمەڵناسی بۊە ک عراقییەیل لە عەرەب و کورد و تورکمان و لە گشت ئایینەیل لەناوی یەکانگیرەو بوون، تا دووپات بکەن ئەوەگ مەردم گردەو کەێد فرە قۊلترە لە هەژمارەیل سیاسی، و ئاهەنگ هاوبەش لە ژیر سای قەیرانەیل، خوەی جویریگ لە وەرگری نەرمە ک فەرهەنگ جیاوەبۊن رەد کەێد و ماناێ هاووڵاتیبۊن رووحی دروس کەێد.

لێرە نەورووز لە سنوور جەژنقگ نەتەوەیی رەد بوود تا بوودە زوانیگ هاوبەش، جویر جەژن رەمەزانیش لە بوونەییگ تەنیا ئایینی دەرچوود تا بوودە وەختیگ مرۆیی گشتگیر؛ و وەختیگ دوو جەژنەگە رەسنە یەک، پەنجەرەیگ ئەرا وتاریگ جیاواز واز کەن ک مرۆڤ جویر بەهایگ باڵا دۊنێد ک لە لایەنی تەنگ رەد بوود، یەیش ئەزموونیگە ک تەقەلا دەێد لەبان گشت فشارەیل جیۆپۆلۆتیکی، هاوسەنگییگ ناوەین  تایبەتمەندی و وازبۊن، و لە ناوەین دەسگردن وە ریشە و تۊانای گشتگیر مقیەتی بکەێد، ئەزموونیگ ک وە دەنگیگ بی دەنگەدەنگ ئویشێد: شایەت هازدار بوید وەیی ئەوەگ پەلاماردەر بوید، و لە ناسنامەی خوەد رووشن بەید بی ئەوەگ وەگەرد ئەوەکە تون بوید.

لە کۆتایی، هاز راسگانی ئی ساتە لەوە دەرکەفێد ک بچیدە ژیر راسی تاڵ، ئیجا  مەشخەڵ ئومید جویر بڕیاریگ سەروەر و ئازا بەرز کەێدەو، ئەو پەیامە ک ئمڕوو لە کوردستانەو دەچوود، لە سنوور و زوانەیل رەد بوود تا ئەرا گشت کەسیگ ک تەماشای ئی جیهان پڕ لە جەنگە کەێد دووپات بکەێد: وەیەکەوژیان لاوازی نییە بەڵکم لوتکەی هتزە، و ئەو زەوییە ک جی گشت کەسیگ لەناوی بوودەو، تەنیا ئەو زەوییە تۊەنێد بمینێد و بانان دروس بکەێد، لە ئی جۆگرافیا ک لە میژوو خوەی تەقەلا داگە ماڵیگ واز بوود، نشانەی کۆتایی کل کریەێد ک رووژەیل سەخت هەرچەن درویژ بوین تا پایان نییە، و ئەو دووسیە ک لە ناو دڵ تەنگانەیل چانریەێد، رووژیگ ری خوەی پەیا کەێد تا ئاشتییگ وەردەوام بوەشێد ک کاریگەریی لە لوتکەی کویەیلەو تا دۊرترین شوون زەوی بڕەسێد.

ئی دیمەنە شکۆدارە ک لەناوی نەورووز ئازادی باوەش کەێد وە پیروززی جەژن، تەنیا وەگەرد یەک هەڵکردن رێبازیگ میژووییە ک بارزانی نەمر بناغەگەی نایە وەختگ دووپات کرد ک کوردستان بایەسە جویر ماڵیگ بیوەیی ئەرا هەر کەسقگ ک داوای ئازادی و ژیان هاوبەش کەێد بمقنێد، و یەیش خود ئەو رێبازەس ک ئمڕوو سەرۆک مەسعوود بارزانی لە دووپاتکردن وەردەوام خوەی وەبان ئەوە ک هێزمان لە توانایمان ئەرا مقیەتیکردن کوردستان جویر نموونەیگ زنی ئەرا وەخشین و وەیەکەوژیان برایانە لە ناوەین گشت پێکهاتەیل دەرکەفێد.

یە پەیام وەیەکەوژیانیگە ک لە ئایین و نەتەوەیل رەد بوود، دووپات کەێد ک مەشخەڵ کویەیەیل هەر خود نزا و نماز دووسیە، و ئی زەوییە ک لە وەرانوەر گەردەلوولەیل نەشکیا، ئمڕوو وە وشیارییگ سەروەرانە هەڵەژریەێد ک بوودە گوڵەمیگ ئەرا ئارامی و سەرچەوەیگ ئەرا فەرهەنگ قبوولکردن ئەوەکە، وەیەکەوژیان لە کوردستان تەنیا دروشمیگ نییە، بەڵکم پەیمانیگ رەوشتی و خوازین مەنینە ک لە جیاوازی سیمفۆنیایگ رێک دروس کەێد تا ئەرا جیهان بچەسپنێد ئیرادەی ژیان لە وتارەیل کینە وەهازترە، و ئەو کویەیلە ک رووژیگ پەناگەی مەنین لە ستەم بۊن، ئمڕوو بۊنەسە منارەیگ ک کوردستان لەلیەو تەماشای گشت مرۆڤایەتی کەێد و پەیمانیگ ئەبەدی دێرید ک هەمیشە ئاشتی تەنیا شکۆیگ بوود ک لە ناو نیەچوود، و دووسی بوودە سەروەر راسی ک نیشتمانەیل وەپی دروس کریەن و شارستانییەتەیل وەپب ئاوادان کریەن.

فاتیمە سەڵاح ئەرکەوازی/ 

‏8 مارس  تەنیا بڕواڕیگ ئاسایی نییە لە رووژشمار جیهانی، بەڵکم وێستگەیگ قویڵە ئەرا نووڕین لەو ریە سەختەیلە کە ژنەیل بڕینەسێ ئەرا وەدەسهاوردن مافە مرۆیەیل و سروشتیەیل خوەیان، ئمڕوو کە یاد ئێ رووژە کەیمنەو جیهان لە بارودۆخیگ پڕ لە ئاڵشتکاری خێراس و وەلایەن  تەکنەلۆژیا و وازبوین مەعریفی دەرفەت نوو رەخسانیە، لە لایگ تر وردەوەردەیل سیاسی و ئابوورییەیل رویوەڕوی ئاستەنگ نوومان کەن.

‏لە ناوەندەیل ناودەوڵەتی، ئمڕوو باس لە  "دیپلۆماسی کولتووری" کرێد، ژنەیل کارەکتەر سەرەکیین، ئەوان نەک هەر نیمەی کۆمەڵگەن، بەڵکم گواستنەوەی زوان و دابونەریت و رەسەنایەتی لە نەوەیگ ئەرا نەوەی ترەک ها بان شان ئەوان، لە سەردەم جیهانگیری کە رخداری سڕین ناسنامەی ناوخوەیی هەس، رۆل ژن جویر  "پارێزەر زوان و بن زوانەیل رەسەن" زیاتر لە جاران دەرکەفێد، هەر وشەیگ کەداڵگیگ ئوشدێ وە زوان زگماکی گام نەێد ئەرا مەنن نەتەوەیگ.

‏لە جیهان ئمڕوو، ژنەیل هێمان قوربانی یەکەم ناسەقامگیریەیلن، چ لە روی ئابووری کە لەدویای قەیرانەیل جیهانی  بژێوی زندگی سەختر بویە، وچ لە روی سیاسی کە ناوچەیل شوین ناکۆک و جەنگ  راستەوخوەی رویوەڕوی تونوتیژی بوون، باوجی ئەوەگ هێمان شوون ئومیدە  ئاڵشتبوین ژنە لە قوربانی ئەرا بڕیاردەر.

‏ئمڕوو ژنەیل لەناو دڵ رویداوەیلن جویر رووژنامەنویس و لێکۆلەر و و چالاکوان راسیەیل خەنەڕوی و کار ئەرا ئاڵشتکاری کەن.

‏وەبوونەی 8ی مارس، رووژ جیهانی ژنەیل، گەرمترین و رەنگینترین پیرۆزبایی ئاراستەی گشت ژنەیل کەم، وە تایوەت ئەو ژنەیلە کە وە قەڵەم، وە دەنگ، و وە پاراستن رەسەنایەتی و زوان داڵگی، مێژوویگ پڕ لە شانازی ئەرا نەوەیل بانان نویسین.

ئەمجەد شاکەلی

میدیا، دەستەواژەیەکە بۆ کۆی ئەو کەناڵانەی زانیاری و هەواڵ و پەیام و سەرگەرمی(کات بەسەربردن) بۆ خوێنەر و بیسەر و بینەرێکی بەرفراوان بڵاودەکەنەوە، وەک ڕۆژنامە و تیڤی و و ڕادیۆ و ماڵپەڕی ئینتەرنێت وتۆڕەکۆمەڵایەتییەکان. میدیا، لەو سیستمە سیاسییانەی جیهاندا کە بە دیموکراتی پیناسە دەکرێن، دوای دەسەڵاتی یەکەم"حوکوومەت" و دەسەڵاتی دووەم "پەرلەمان" وەک "دەسەڵاتی سێیەم" دەژمێردرێت. میدیا زۆر بە وردی چاودێری دەسەڵات و ئەو کەسانەی لە دەسەڵاتدان دەکات، وەها کارێکیش یەکێکە لە بنەما سەرەکییەکانی دیموکراتی. دەستەواژەی میدیا هەردوو میدیای گشتی نەریتی و سۆشیال میدیای دیجیتاڵیش دەگرێتەوە.

کاتێک باس لە بار یا حاڵی زمانی کوردی لە میدیای کوردیدا دەکەین ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە کە حاڵی زمانی میدیای کوردی بە شێوەیەکی گشتی بەدەر نییە لە ڕەوشێکی زمانی کوردی تێدایە و پێیدا تێدەپەڕێت. زمانی کوردی بەگشتی و بەتایبەتیش لە باشووری کوردستان له‌ قه‌یران و کێشه‌یه‌کدایه‌، هه‌رگیز به‌ درێژایی مێژوو، قه‌یران و کێشه‌ی وای به‌ خۆیه‌وه‌ نه‌دیوه‌. زمانی کوردی تا دێت خراپتر ده‌بێت و تا دێت خراپ و خراپتر به‌ کار ده‌برێت و ئه‌تک ده‌کرێت و تا دێت به‌ره‌و له‌تبوون و داڕووخان ده‌ڕوات. ئه‌مڕۆ، خه‌ڵکێکی فرە به‌ ناوی زمانناسی و شاره‌زایی و پسپۆری و خوێندووییه‌وه‌، زمانی کوردی لەتلەت دەکەن و لەبەینی دەبەن. ئه‌مڕۆ، سه‌رباری ئه‌و ئازادییه‌ی کورد به‌ خۆیه‌وه‌ ده‌یبینێت و سه‌رباری ئه‌و هه‌موو میدیا و ده‌سگەی ڕاگه‌یاندن و پاره‌ و ده‌سه‌ڵاته‌ی کورد هه‌یه‌تی (مه‌به‌ست باشووری کوردستانه‌) و سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو ته‌کنیک و پێشکه‌وتنه‌، له‌ بواری ڕاگه‌یاندن و گه‌یاندن و په‌خش و چاپه‌مه‌نییه‌ی، ده‌ستی کورد پێی ڕا ده‌گات، زمانی کوردی دادەکشێت.

میدیا، ئەگەر بە دروستی بەکار بهێنرێت، هۆکارێکە بۆ بەهێزکردن، پاراستن و پێشکەوتنی زمان و دەتوانێت ڕۆڵی زمان لە دەربڕین و دروستکردنی پێناسەی نەتەوەییدا بەهێزتر  بکات. لە‌ مێژووی هە‌موو نە‌تە‌وە‌کاندا، میدیا ڕۆلی کاریگە‌ری هە‌بووە‌ بۆ چێکردنی پێناسە‌ی نە‌تە‌وە‌یی. دەگوترێت: "نەتەوەسازیی بێچووی چاپە‌مە‌نی بووە". وەک ئەوەی بۆ نە‌تە‌وە‌ مۆدێرنە‌کانی ئەوروپا دەگوترێت.

ئەگەر لەپێشدا هەستێکی نەتەوەیی بووبێت، پتر لە نێو بڕێکی کەمی خوێندەوار، شاعیر و سیاسەتکاردا بووە. ئێستا میدیای بینراو بە تایبەت تە‌لە‌ڤیزیۆن و میدیای بیستراو و ڕۆژنامە و گۆڤار لە‌ نێو هەموو توێژ و چینەکانی کۆمەڵی کوردەواریدا، پەخش دەبن، بەڵام ئەو گوتارانەی کە دەبوو کار بۆ نەتەوەسازی بکەن، ئە‌وانە دەنگ و ڕە‌نگی حیزب و گرۆ و دەستەیان پێوە دیارە و ئیدیۆلۆگێنراون، چون حیزب خاوە‌نی ئەو میدیایانەن، هەر بەوەیش زمانە کوردییەکە خراوەتە خزمەتی ئیدیۆلۆگیاوە. دیارە زمانیش بۆ حیزب هێندە گرنگ نییە!

لە ھەرێمی کوردستان، لە ماوەی سیوچوار ساڵی ڕابردووی دەسەڵاتی کورددا، ھیچ ھەوڵێک نەدراوە بۆ یەکخستن و بەرجەستەکردنی زمانی ڕەسمی دەوڵەت. یا زمانێکی یەکگرتوو کە لە نووسین وداڕشتن، وەک یەک زمانی ھاوبەشی کورد بەلایەنی کەمەوە لە باشووری کوردستان پێڕۆ بکرێت. بێگومان لە نەبوونی زمانێکی ھاوبەشیشدا، شێوە جیاوازەکانی شێوەزار و ڕێنووس و نووسین دەبنە دیاردە. لەو ڕوانگەیەوە دەبینین زمانی داڕشتن و نووسین لە ڕاگەیاندنەکان و بڵاوکراوەکاندا، زمانێکی یەک جۆر و یەک شێوە نییە. بەڵکە ھەریەکە شێوەیەکی ڕێنووس پێڕۆ دەکات. تەنانەت زۆرجار ڕێنووسی یەک وشە بە گەلێ شێوە دەنووسن.

زمانی میدیای كوردی هێندە خراپە هینی ئەوە نییە ئێرەیی پێ ببرێت، چون هێندەی واژەی بیانی بە تایبەت ئینگلیزی تێکەوتووە تا دێت زمانی كوردی گچکەتر دەبێتەوە. سەدان وشەی بیانی و داتاشراو و ناساز و نادروست و سەدان وشه‌ی ئینگلیزی ترێنجێنراونەتە نێو زمانی کوردییەوە و ڕۆژانە نەک تەنێ لە میدیادا بەڵکە لە کۆڵانیشدا و لە لایەن خەڵکی بێسەوادیشەوە بەکار دەبرێن. ئەوەی لەمەڕ زمانی کوردییەوە لە میدیای کوردیدا دەگوترێت و دەگوزەرێت ناشێت تەنێ لە ڕووی زمانەوانی و زاراوەسازی و ڕیشەناسی و ڕێزمان و ڕێنووسەوە بخوێندرێتەوە، بەڵکە مامەڵە و بەرخورد و ئەخلاق و شێوازی هەڵسوکەوت و تێڕوانین و دواندن مەرجێکی سەرەکییە بۆ کاری میدیایی. ئەخلاقیش لە میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بریتییە لە کۆمەڵێک بەها و بنەما کە ڕێنمایی بڵاوکردنەوەی زانیاری و هەڵسوکەوت لەگەڵ جەماوەردا دەکات، واتە: بەکارهێنانی وشە و وێنە وەک ئامرازێکی دروستکردن و بنیاتنان، نە وەک ئامرازێکی وێرانکردن. چون میدیا دەچێتە نێو خەڵکەوە، هەموو جۆر و چین و پێشە و ڕەگەز و تەمەن و پیکهاتەکانی جڤاکی کوردییەوە. میدیا دەچێتە هەموو ماڵێکەوە و دەچێتە بەر دید و بەر گوێی گەورە، گچکە، مێ و نێری کوردەوە، کە هەر یەکێک لەوانە خاوەنی ئاستێکی تێگەیشتنی جیاوازە لە یەکێکی دی. هەر لەبەر ئەوانە شێوازی بەکاربردنی زمان، ئاراستەی وتار، خوێندنەوەی دەروونیی وەرگر، خوێنەر، بیسەر، بینەر هەموو ئەوانە مەرجگەلێکن بۆ کاری میدیایی.

دەشێت لە چەند نموونەیەکدا هەندێک تێبینی لەمەڕ ئەو باسە و لە ڕووی بنەما ئەخلاقییەکانی میدیاییەوە وشێوازی بەرخوردی میدیای کوردی لەگەڵ وەرگر، خوێنەر، بیسەر، و بینەردا پێشان بدرێن:     

یەک

لە حەفتەنامەی (هەولێر)ی ژماره 1204ی ڕۆژی سێشەممەی 6ی دیسەمبەری2011دا، کە لە هەولێر دەردەچێت لە لاپەڕەی فەرهەنگدا دوو هەواڵ لەمەڕ تەندروستی مامۆستایان نەوزاد ڕەفعەت و زاهیر ڕۆژبەیانی کە هەردوویان نەخۆش بوون بڵاو کرابوونەوە. ئەو دووانە دوو نووسەر و شاعیری ناسراوی کوردستان بوون. مامۆستا ڕەفعەت شاعیرێکی دیار و ناسراوی هەولێر بوو و مامۆستا ڕۆژبەیانییش، نووسەرێکی ناسراوی شاری کەرکووک بوو و لە هەولێر دەژیا. بە چەند دێڕێک باسی تەندروستی مامۆستا ڕۆژبەیانی کرابوو و وێنەیەکی مامۆستایش لەگەڵ هەواڵەکەدا دانرابوو. وێنەکە هینی ئەو کاتە بوو کە مامۆستا گەلێک نەخۆشە و گۆڕانێکی زۆر بەسەر شێوە و سیما و ڕوخساریدا هاتبوو. هەر کە وێنەکەم بینی دەسبەجێ چەند دێڕێکم وەک ڕەخنە لە پەخشکردنی ئەو وێنەیە بە ئیمەیڵ بۆ سەرنووسەری هەولێر مامۆستا جەواد قادر نووسی  و باسی ئەوەم کرد کە نەدەبوو ئەو وێنەیەی مامۆستا ڕۆژبەیانی کە نەخۆشە دابنێن و ئەگەر هەر بڕیارە وێنەکەی دانرابا، دەبوو وێنەیەکی کۆنتری دانێن، چون ئەوە کارێکی جوان نەبوو و ناخۆش و ناپەسەند و کاریگەر بوو بۆ هەموو دۆستانی مامۆستا ڕۆژبەیانی و ماڵبات و خانەوادەکەیان.

دوو:

له‌ گوتارێکیدا به‌ ناوی"خاک و جه‌سته‌ لای جه‌نگیز ئه‌یتماتۆف و سه‌میر نه‌قاش، له‌ هه‌ردوو رومانی(رۆژه‌که‌ له‌ سه‌ده‌یه‌ک درێژتر ده‌بێته‌وه‌) و (شلۆمۆ کورده‌ و من و رۆژگار)دا"، که‌ له‌ دوو به‌شدا، وه‌ک ڕانانێک بۆ دوو کتێبی تازه‌په‌خشکراوی نووسه‌ر و چیرۆکنووس مامۆستا جه‌لیل کاکه‌وه‌یس، بڵاو بووه‌ته‌وه، ‌مامۆستا نه‌جات نوری، نووسه‌ری گوتاره‌که‌، ده‌نووسێت:"له‌م دێڕانه‌ی سه‌ره‌تادا ده‌بێت قه‌دری هه‌وڵه‌ دیاره‌کانی برای ئازیزمان(جه‌لیل کاکه‌وه‌یس)ی چیرۆکنوس بگرم که‌ به‌و ته‌مه‌نه‌وه‌ هێشتا عه‌شقی ئه‌و بۆ ئه‌ده‌ب و نووسین پیرۆزی ماوه‌و به‌رده‌وام به‌و عه‌شقه‌وه‌ خزمه‌ت به‌ خوێنه‌رانی کورد ده‌کات. هێشتا ده‌یه‌وێت ئه‌ده‌ب ببێته‌ سه‌رچاوه‌ی ژیانمان و له‌ناو هه‌مو تاریکاییه‌کاندا روناکیه‌کمان پێ ببه‌خشێت. هێشتا ده‌ست ده‌بات بۆ وه‌رگێڕانی ئه‌و ده‌قه‌ باشانه‌ که‌ خوێنه‌ری ئێمه‌ ده‌ستی پێیان نه‌گه‌یشتووه‌..." . تۆ له‌م نووسینه‌دا تێبینی ئه‌م ڕسته‌ و وشانه‌ بکه‌"..که‌ به‌و ته‌مه‌نه‌وه‌ هێشتا عه‌شقی بۆ ئه‌ده‌ب و نووسین پیرۆزی ماوه‌..." و "..هێشتا ده‌یه‌وێت..." و "هێشتا ده‌ست ده‌بات بۆ وه‌رگێڕانی...".، وا باسی مامۆستا کاکه‌وه‌یس ده‌کات، وه‌ک بڵێی خودانه‌خواسته‌ و دوور له‌ گیانی مامۆستا کاکه‌وه‌یس، مامۆستا کاکه‌ویس:          

"له‌ نێو ماڵێکی بێ ژن دا

له‌ بن لێفێکی چڵکن دا

له‌ سه‌ر ته‌ختێکی ڕه‌ق و ته‌ق

سه‌رتاپای شه‌ڵاڵی ئاره‌ق

پیر و که‌نه‌فت و که‌له‌لا

هه‌موو له‌شی هه‌لا هه‌لا

پشتی ڕه‌ق و باسکی ته‌زیو

پێێ نه‌ده‌کرا ئه‌م دیو ئه‌و دیو

کز و گۆد و سڕ و بێ ناز

پێچی ده‌دا وه‌ک مارانگاز" ، که‌وتووه‌ و بێهێز و لاواز، به‌ حاڵ نووزه‌ی لێوه‌ دێ و هه‌ناسه‌ ده‌دات. به‌و جۆره‌ باسکردنی مامۆستا کاکه‌وه‌یس و نیشاندانی وه‌ک پیرێکی په‌ککه‌وته‌، ئه‌گه‌ر به‌لای مامۆستا نه‌جات نووریشه‌وه‌ بۆ پێشاندانی وزه‌ و توانست و خواست و کۆششی مامۆستا کاکه‌وه‌یس بێت، هێشتا کورت ده‌هێنێ و له‌ ڕووی ده‌روونی و سایکۆلۆگییه‌وه‌، ئه‌گه‌ر نه‌یشێباته‌وه‌ سه‌ر خۆی و وه‌هایش پێشان بدات، که‌ گرنگ نییه‌ و بێخه‌مه‌ له‌و ڕووه‌وه‌، کار ده‌کاته‌ سه‌ر مرۆڤ (کاکه‌وه‌یس). مامۆستا جه‌لیل کاکه‌وه‌یس، هه‌موو چه‌ند مانگێکه‌، له‌ ته‌مه‌نی 63 ساڵیدا وه‌ک مامۆستا خانه‌نشین کراوه‌، ئیدی که‌ی هینی ئه‌وه‌یه‌ پێی بگوترێ:"به‌و ته‌مه‌نه‌وه‌ هێشتا...."، خۆ ده‌یان خه‌ڵکی 75-80 ساڵان و هه‌ورازتریش ئه‌مڕۆ فه‌رمانڕه‌وای وەڵاته‌که‌ی مامۆستا کاکه‌وه‌یسن و بڕیار به‌سه‌ر ژیانی میلیۆنان کاکه‌وه‌یسدا ده‌ده‌ن و که‌سیش پێیان ناڵێ پیر!  

سێ:

مامۆستایەکی شاعیر لە دیدارێکی تەلەڤزیۆنیدا  باس لە گوندێکی گەرمیان دەکات، کە داربەڕوویەکی تێدا شین بووە، ڕێک بەم جۆرە دەیگێڕێتەوە:"لە گوندی ناساڵح لە پشت کفری، گوندێک هەیە پێی دەڵێن ناساڵح، لە پشت کفری بەڵێ، داربەڕوویەک هەبوو، هاوڕێکانم لەبواری میندا کاریان دەکرد، پێیان سەیر بوو لە دیالە لەو شوێنە عەرەب نشینە، لەم شوێنە داربەڕوو چی دەکات، دوای ئەوەی بۆ پاککردنەوەی لوغمەکان هەڵیان کۆڵی، بینییان خێزانێکی کوردە ئەنفال کراون، یەکێک لەو منداڵانە کە شەرواڵێکی مۆری لەبەر بووە، لەناو گیرفانەکەی بەڕوو هەبووە، دوای ئەوەی لە چاڵیان ناون ناشتوویانن، ئەو بەڕووەی گیرفانی ئەو منداڵە شەرواڵ مۆرە 11 ساڵییە، وردە وردە گەورە دەبێت و دەبێتە داربەڕوو..". تا ئێرە فەرموودەی ئەو مامۆستایەیە. بەڵام با بڕێک وردبینەوە لەو قسانە بزانین چەندی ڕاستە و چی لێ هەڵدەکڕێنین:

1.  گوندی ناساڵح لەنێوان سەرقەڵا و کفریدایە و سەربە شارۆکەی کفرییە. کفری، شارۆکەیەکی کۆنی مێژووییە و هەمیشە سەربە ئوستانی کەرکووک بووە، لێ پاش لەتوپەتکردنی کەرکووک لە ساڵی 1975دا، کفری لە کەرکووک دابڕێنرا و لە 6 نۆڤەمبەری 1975دا بە کردەیی بە ئوستانی دیالەوە لکێنرا، بەڵام فەرمانی کۆماریی ئەو گۆڕینە بە شێوەیەکی ڕەسمی بە ژمارە 41 لە ڕۆژنامەی وەقائیعی عیراقی(الوقائع العراقیة)ی ژمارە 2513، لە 8ی فێریوەری 1976دا بڵاوکرایەوە و بڕیار درا:

* ئوستانێک بە ناوی ئوستانی سەلاحەددین دامەزێنرێت و نێوەندەکەی شاری تکریت بێت.

* شارۆکەی خورماتوو بخرێتە سەر ئوستانی سەلاحەددین.

* شارۆکەی کفری و تەواوی شارەدییەکانی بخرێنە سەر ئوستانی دیالە .

2. بەوەی کە گوندی ناساڵح ئێستا سەر بە ئوستانی دیالەیە، نە عەرەبنشینە و نە هەرگیزیش عەرەبنشین بووە و ئوستانی دیالەیش ئەگەر کاکی شاعیر بڕێک شارەزای جیۆگرافیا و مێژوو بووایە دەیزانی ئەگەر تەواوی ئوستانی دیالە بکەیت بە دوو لەتەوە لەتێکی خاکی کوردستانە و کوردنشینە، خانەقی، جەلەولا، قزڕەوات، مەنەلی، شارەبان و... وەک نموونە. ئێستا ئیدی بە تۆبزی کفریشی بە قەرەتەپە و جەبارە و سەرقەڵاوە خراوەنەتە سەر. باسکردنی ناساڵح و کفری و قەرەتەپە و سەرقەڵا وەک دیالە و باسکردنی خورماتوو وەک سەلاحەددین (تکریت) و باسکردنی مەخموور وەک مووسڵ (نینوی) لەلایەن هەر تاکێکی کوردەوە لە هەر پلە و پایە و چین و ئاست و بیرکردنەوە و بەرگێکدا بێت، چاوپۆشینە لە واقیعیکی سەپێنراو و دداننانە بە قانوونێکی نادروست و ناڕەوا کە لە پەنا و سایەیدا گۆڕینی دیمۆگرافیای کوردستان و عەرەباندن پیادە دەکرێت! کورد دەبوو بۆ خۆی، بە تایبەت فەرهەنگییانی، هەرگیز تووتی ئاسا، جۆر و شێوازی ناوهێنانی دەڤەرەکانی کوردستانی وەک دەسەڵاتدارانی بەغدای بەکار نەبردایە و دەستەواژەکانی ئەوانی لە میدیادا نەگوتبایەوە کە ئەوە "أضعف الإیمان"ەکەیە!

3. هەرگیز خەڵکی ئەنفالکراو نەگوێزراونەوە بۆ ناساڵح و کفری و هەرگیز لەوێ نەنێژراون و تاکە یەک گۆڕی ئەنفالکراوێک لەو دەڤەرەدا نییە. ئەوانەی ئەنفالکراون براون بۆ تۆپزاوای لای کەرکووک و لەوێیشەوە بۆ بێاوانەکانی نۆگرەسەلمان و سەماوە.

4. وەک چۆن دارخورما لە هەورامان یا چیای گارە ناڕوێت، داربەڕوویش هەرگیز لەو دەشتی گەرمێنەدا نەڕوواوە، نازانم ئەگەر ئێستا بە هۆی تەکنۆلۆگیا و ئامرازی نوێوە وەها کارێک ببێتە ڕاستییەک! ئەو هاوڕێیانەی مینهەڵگر، ڕەنگە خەڵکە ئەفەندییەکان بووبێتن، ئەوانەی لەسەر ئەسکەمیل دادەنیشن و لە پشتی مێزەوەن، دەنا کارگەرەکان کە خەڵکە گیانفیداکارەکانن و ئەوانن تووشی زیان دەبن و لاقیان، قۆڵیان و دەستەکانیان دەپەڕێت، چاوانیان لە دەست دەدەن و ژیانیان لەدەست دەدەن، ئەوان دەزانن داربەڕوو لە گەرمیان نابێت و ئەنفالکراویش نەگواستراونەوە بۆ ناساڵح!

5. گوندی ناساڵح سنوور نییە ، ئەگەر جارجار جەنگی تێدا بووبێت ناکاتە ئەوەی مەیدانی جەنگ بووبێت، ئیدی ئەم مین و مینهەڵگرتنەوە و مینناسی و مینبازی و مینیزم و مینیست و مینهەڵگرانە تەنێ خەیاڵێکی مۆری، وەک شەرواڵی کوڕە 11 ساڵەییە شەرواڵ لەپێیە خەیاڵییەکەی نێو گۆڕە خەیاڵییەکە و ناوکە خورما خەیاڵییەکەی نێو گیرفانی و داربەڕووە خەیاڵییەکەی شاعیرێکە دوای ڕامانێکی قووڵ و داچۆڕانێک بە نێو خۆدا. پێناسەکردنی ناساڵح وەک دەڤەرێکی عەرەبنشین و ئەو خەیاڵە مۆرەی شاعیرەکە، وەنەبێ تەنێ لە سنووری زمانی کوردیدا باس کرابێت و مابێتەوە، بەڵکە کراوە بە زمانی فارسییش و لە ئینستاگرام(Instagam)یشدا بڵاو کراوەتەوە. . ماوەیەک دوای دیتنی ئەو دوو ڤیدیۆیەی مامۆستای شاعیر، ڤیدیۆیەکی دیکەیم دیت لەوێدا پێمان دەڵێت، ئەوەی لەمەڕ داربەڕوو و منداڵە شەرواڵ مۆرەکە و ناساڵحەوە گوتوویەتی تەنێ خەیاڵە و خەیاڵێکی شاعیرانە و هیچی تر ! ئەوەی بۆ من سەیرە ئەو هەر جەخت لە عەرەبنشینیی ناساڵح و عەرەبایەتی ئەو دەڤەرە دەکاتەوە، کە ئەوە دەکاتە شەوارە پێ کردنی لاوانی کورد و ناشارەزایانی جیۆگرافیای کوردستان و ئەوانەیشی بە زمانی فارسی دەپەیڤن، چون بۆ ئەوانیش ئەو داهێنانە مەزنەی مامۆستای شاعیر کراوەتە فارسی!

چوار:

لە تەواوی میدیای باشووری کوردستاندا و لەلایەن ئەوانەی دەنووسن و قسە دەکەن و دەبیسرێن، بە خەڵکە بەرپرس و سیاسەتکار و فەرهەنگییان و خەڵکە گشتییەکەیشەوە، وشەی "هەرێم" جێی بە وشەی کوردستان یا باشووری کوردستان لەق کردووە و بووە بە جێگرەوەی ئەو دوو وشە و دەستەواژەیە. کە دەگوترێت هەرێم یا تەنانەت هەرێمی کوردستانیش، دەکاتە ئەوەی تەواوی ئوستانی کەرکووک و نیوەی ئوستانی دیالە و نیوەی ئوستانی نەینەوا(مووسڵ) دەسڕدرێنەوە. ئەم وشەی هەرێمە ڕیک وەک "ناوچەی ئۆتۆنۆمی/منطقة الحکم الذاتي"یەکەی عیراقی سەردەمی بەعسە و لە واقیعیشدا هەر ئەوەیە کە بەعس بە کوردی ڕەوا دەبینی. وشەی هەرێم بە قرتاندنی وشەی کوردستانەکەی، لەسەر زمانی دەسەڵاتدارانی بەغدا و عەرەب و بڕێک خەڵکی ناکوردەوە گەلێک شیرینە و هەردەم دەگوترێتەوە و دەنووسرێت و بەکاردەبرێت و دەدرێت بە گوێی کورددا تا گەیشتووەتە ڕادەیەک سیاسەتکارانی کورد و میدیای کوردی و کوردستانی، وەک تووتی لاسایی "هەرێم لەزارخۆشەکان" دەکەنەوە و ڕۆژانە بێ وشەی کوردستان هەزار پاتەی دەکەنەوە. خەڵکە ئاساییەکەی کوردستانیش بەگوێرەی تیۆری خەڵک (مرۆڤەکان) لەسەر ئایینی پادشاکانیانن "الناس علی دین ملوکهم" هەر ئەوەی میدیاکان و حیزبەکان و سەردارانیان دەیڵێنەوە، ئەوانیش ڕێک بەو جۆرە بەو ئاوازە دەخوێنن. دەسەڵاتی بەغدا و ناکوردان کە دەڵێن هەرێم، واتە: "کوردینە ئێوە تەنێ ئەو سێ قوتە شارە: دهۆک، هەولێر و سلێمانی هینی ئێوەیە و بۆتان هەیە پێی بڵێن هەرێمی کوردستان و لەوە بەولاوە یەک دانە سەنتیمیتر خاکتان نییە و نابێت باسی بکەن". ئەوان کە دەیشڵێن هەرێم، واتە: "ئێوە وەک هەرێم بەشێکن لە عیراق و هیچی تر و ئەگەر لە باشترین حاڵدا بیر لە جیابوونەوەیش بکەن لە عیراق، ئەوە تەنێ سێ قوتە شارەکانتان هەن و هیچ دی". تەواوی ئەو دیدەی بەغدا لە میدیای کوردیدا برەوێ پێ دەدرێت و مێشکی خەڵکی پێ دەشۆردێتەوە.

پێنج:

دەستەواژەگەلێکی بێفەڕ و دزێو و ناحەزی وەک: ناوچە  جێناکۆکەکان، ناوچەکانی 140، ناوچە دابڕاوەکان، ناوچە دابڕێنراوەکان، ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم، لە میدیای کوردی و لە لایەن سیاسەتکارانی کورد و خەڵکی کوردەوە هەمیشە دەگوترێنەوە. ڕاستە هێز بڕیاری توانستی داگیرکردن و ڕزگارکردن و دەسەڵات گرتنە دەست و گێڕانەوەی خاکی زەوتکراو  و ماڵ و سامانی دزراو و مافی خوراو دەدات، بەڵام مێژوو ئەوەمان بۆ دەگێڕێتەوە کە ئەو دەڤەرانەی میدیای کوردی و حیزب و دەسەڵاتەکەی کوردستان، بە 140 و  جێناکۆک ناوی دەبەن، بێجگە لە کوردستان و خاکی کوردستان شتێکی دیکە نین!. ئەوەی میدیای کوردی و دەسەڵاتی کوردستان کە بە مادەی 140 ناوی دەبەن، تەواوی ئەم دەڤەرانەی باشووری کوردستان دەگرنەوە:

* ئوستانی کەرکووک: تەواوی شاری کەرکووک و سەرجەم قەزا و ناحیەکانی دەگرێتەوە.

* ئوستانی نەینەوا: قەزاکانی شنگال، حەمدانیە، شێخان، مەخموور، زوممار، تلکێف و ناحیەکانی بەعشیقە، قەحتانیە و رەبیعە دەگرێتەوە.

* ئوستانی دیالە: قەزای خانەقین و ناحیەکانی: جەلەولا، قزڕەوات(سەعدیە)، مەیدان، قۆرەتوو، قەزای شارەبان و ناحیەکانی، قەزای بەلەدروز و ناحیەی مەندەلی و قەرەتەپە و کفری دەگرێتەوە.

* ئوستانی سەڵاحەددین(تکریت): خورماتوو، ئامرلی، سلێمان بەگ ، کە سەربە کەرکووک بوون و ئێستا سەر بە سەلاحەددینن دەگرێتەوە.

* ئوستانی واسیت(کووت): زرواتییە و قەزای بەدرە و ناحیەی جەسسان دەگرێتەوە.

* لە هەرێمی کوردستانیش: چەمچەماڵ، ئاکرێ، فایدە، کفری و کەلار دەگرێتەوە.

ئەوان، میدیای کوردی و دەسەڵاتی کوردستان، وەک بنێشتەخۆشە وشە و دەستەواژە بێفەڕەکانی جێناکۆک و 140 دەجوونەوە و بەکاری دەهێنن و دەیڵێنەوە، لە کاتێکدا کورد دەبوو لەبری ئەو دەستەواژانە ڕێک و ڕەوان بیگوتبا: ناوچە داگیرکراوەکان، لێ کورد نەیوێراوە و نایشوێرێت جاڕی داگیرکراویی ئەو بەشەی کوردستان بدات، کە لە هەرێمە قوتەکە زیاتر و بەرینترە. نزیکەی سەد ساڵە و بە تایبەتیش شەست ساڵێکە عەرەب دادەبارێنرێن و دادەبارنە کەرکووکەوە و کوردی خاوەنماڵ دەردەکرێن و عەرەب دەبنە خاوەنماڵ، ئێستایشی لەگەڵدا بێت، کورد ناتوانێت بێژێت ئەو عەرەبانەی هێنراونە و هاتوونەتە کەرکووک داگیرکەرن. کورد، بە میدیا و بە سیاسەتکارییەوە بە گوتنەوەی جێناکۆک و 140 کوردستانیبوونی تەواوی ئەو دەڤەرانە، کە لە 16ی ئوکتۆبەری 2017 بە دواوە ڕادەستی عیراق کران و ئەوانەیشی پێشتر عیراق دەستی بەسەردا گرتبوون و بەدرێژایی مێژوو کوردستان بوونە و کورد بە خاکی خۆی زانیوە، دەخاتە گومانەوە، چون مرۆڤ، ئەگەر نانیشتمانی و هێڕ و گەمژە نەبێت بە ماڵی خۆی ناڵێت جێناکۆک و ڕاپرسیی لەسەر کوردستانیبوونی خاکی خۆی ناکات! میدیای کورد، یادگەی مرۆڤی کورد، بە تایبەت نەوەیەک کە دوای 2003 پەیدا بوون، گێژ و بەنگ دەکات و دەسڕێتەوە. بەو هەموو ماڵوێرانییەی گەلی فلستین لە 1948ەوە بە دەست ئیسرائیلەوە تووشی هاتوون، تا هەنووکەیش فلستینییەک نییە بە فلستین نەڵێت: خاکی داگیرکراو یا فلستینی داگیرکراو "الأراضي المحتلة /فلسطین المحتلة"و بە ئیسرائیلیش نەڵێت: داگیرکەر"إسرائیل المحتلة/الکیان المحتل" یا دەوڵەتی عیبری"الدولة العبریة"! ئەو دەستەواژە دزێوانەی 140 و..لە پاش ڕووخانی ڕێژیمی بەعس و سەددام حوسەینەوە لە 2003دا هاتە گۆڕێ، لێ هەر لە 1991ەوە کە ئیدی دەڤەری نەفڕین ساز کرا، کورد تەنێ لەو دەڤەرەدا چەقی و ئیدی چ بە کردەوە و بە بیرکردنەوە نەیتوانی لەو بازنەی نەفڕینەکە بێتە دەرێ. ئەو دید و بەرخوردانە لە میدیای کوردیدا هەمیشە زەق دەکرێنەوە و مێشکی مرۆڤی کوردی پێ کول و نائاگا و کەم وزە دەکەن. هەر ئەوەی میدیای کوردی لەگەڵ کەرکووک و مووسڵ و دیالە و سەلاحەددین و واستدا دەیکات لەوە خراپتر لەهەمبەر کوردانی دەرێی باشووری کوردستان (کوردانی فەیلی) دانیشتووانی بەغدادا دەکات. جاران لە عیراقدا ئەگەر بتگوتبا کام شار لە عیراقدا گەورەترین شاری کوردانە یا کوردنشینە، دەگوترا شاری بەغدا. شاری بەغدا نشیمەنی کوردانی فەیلی بوو و یەک میلیۆن و پتر کوردی تێدا دەژیان. کوردانی فەیلی هەمیشە بڕبڕەی پشتی بزاڤی ڕزگاریخوازی کوردستان بوون چ لە ڕووی هێزی مرۆیی و چ لە ڕووی ئابوورییەوە. ئەوان لە سەنگەری پێشەوەی خەبات و بەرخوداندا بوون. ئەوان گەورەترین و ڕێکوپێکترین و دڵسۆزترین و بوێرترین و ئازاترین و ڕاستگۆترین کورد بوون کە لەنێو داگیرکەرانی خاکی کوردستاندا دەژیان و ئامادەیی  تەواویان بۆ هەموو چالاکییەک و شێوازەکانی خەبات هەبوو. ئەو کوردەیلە کە چەندین سەدە بوو نیشتەجێی بەغدا بوون و تێیدا ژیابوون، بە بیانووی ئێرانیەتییەوە وەک بنەچە، ڕێژیمی بەعس دەستی بەسەر تەواوی سامان و ماڵ و هەموو شتێکیاندا گرت و بە پێ خاوسێ وەدەریانی نا بۆ ئێران و پتر لە سی هەزار لە کوڕە گەنجەکانیانی خستنە زیندانەوە و دواتر یەک دانەیشیان لێیان نەهێشتەوە و هەموویانی لەبەین برد. وەها نەهامەتی و کارەسات و قڕان و بنبڕکردن و ستەمێک، لە میدیای کوردیدا چ گرنگییەکی پێ دراوە؟ کەی باس کراوە؟ کەی بەدواداچوونێ بۆ بزربووان و بۆ کێشەکانیان کراوە؟ ئێستایش لە هەرێمە قوتەی لەمەڕ خۆمان، کوردانی فەیلی نەک وەک خاوەن ماڵ، وەک میوانیش ناژمێردرێن و خەڵکی کوردی سی قوتە شار، هێندەی شارەزاییان لە ئیستەنبوول و دوبەی و عەممان و بەسرە و شام و تاران و لبنان و خەڵکی ئەو دەڤارانەدا هەیە، لە سایەی میدیای کوردی و شێوازی بەرخوردی، یەک لە سەدی ئەوە شارەزایی و زانیارییان، لەمەڕ کوردانی فەیلییەوە نییە!

شەش:

  نووسین و گوتنەوە و دەربڕینی ناوی هەندێک شوێن و دەڤەری کوردستان بە جۆرێکی نادروست لە میدیای کوردیدا دەبنە هۆی سڕینەوەی مێژوو و پەخش کردنەوەی هەڵە. "خورماتوو" و "دووبز" و " ڕانیە " و " کەڵەکی یاسین ئاغا، کەڵەک یا ئەسکی کەڵەک " و "جەلەولا" و "کلکەی کۆزەکوڵ یا کۆزەکوڵ"ی کوردستان دەکرێن بە "دووز" و "دبس" و "ڕاپەڕین" و "خەبات" و "گوڵاڵە" و "ڕزگاری" و...هەموو ئەوانە وەک گۆڕینی "کەرکووک"بوو بۆ "تأمیم" لە سەردەمی بەعسدا، وەها کارێک هۆکارە بۆ کاڵکردنەوە و لەبیرچوونەوەی مێژوو! لە میدیای کوردیدا فرە جار کە باسی دێیەک یا چەند دێیەک دەکەن لە دەوروبەری کەرکووک یا مەنەلی و خانەقی و.. دەڵێن دانیشتووانەکەی کوردن یا چوار دێی کوردنشینن لای خورماتوو، وەک بڵێی لە خاکێکی عەرەبستان، تورکستان، ڕووسستان، هیندوستان و...چوار دێی کوردنشین هەن. ئەم ئاواییانەی خانەقی، مەنەلی، کەرکووک ئەگەر کوردنشینیش نەبن و ئەگەر تەواوی ئەو خاکە عەرەبنشینیش بێت خاکەکەی لە ڕووی مێژووییەوە کوردستانە و تەواوی یا زۆرینەی خەڵکەکەی کوردن، میدیای کوردی و حیزب و دەسەڵات و مرۆڤی کورد هەرگیز بیر لەوە ناکەنەوە کە بە هەڵە بەکاربردنی وشە و دەستەواژە و چەمک لە زمانی میدیادا، جێی خۆی دەگرێت و دەبێتە هۆکاری چاندنی تۆوی ناڕوونی و وەبەرهێنانی مرۆڤی چەواشەکراو و ناڕوون.

حەفت:

لە دەسپێکی ناساندنی عیراق لە لایەن بریتانیاوە وەک دەوڵەت لە 1921دا، چەندین جار بە مەبەستی گۆڕینی دیمۆگرافیایی، گۆڕین لە کارگێڕی و خاکی باشووری کوردستاندا کراوە. تەواوی ئەو گۆڕینانە حوکوومەتی عیراق بۆ دەستکاریکردن و بچووککردنەوەی باشووری کوردستان، بەتایبەت لەو ناوچە و دەڤەرانەی کەمینەیەکی ناکورد(تورکمان، مەسیحی، تاکوتەرا عەرەب)ی تێدان. ئەو دەڤەرانەی وەها گۆڕینێکیان تێدا کراوە، ئوستانگەلی کرکووک، مووسڵ و دیالەن. مووسڵ، لە 27ی ئایاری 1969دا قەزای دهۆکی لێ دابڕێنرا و کرا بە ئوستان بە بیانووی ئەوەی دهۆک شارۆکەیەکی کوردە، لە کاتێکدا ئێستایشی لەگەڵ بێت بەشە زۆرە کوردەکەی ئوستانی مووسڵ هێشتا بە قەزا و ناحیە و گوندەوە سەر بە ئوستانی مووسڵە و مووسڵیش وەک مێژوو بە گوتەی مامۆستا جەرجیس فەتحوڵڵا"هەرگیز شارێکی عەرەبی نەبووە". کەرکووکیش چەندین جار گۆڕانی گەلێک کاریگەری تێدا کراوە بە دژی کوردستانیبوون و کوردیبوونی شارەکە. بە فەرمانێکی کۆماریی ژمارە 137 لە 28ی فێبریوەری 1970دا، گوندی کەلاری سەر بە ناحیەی شێروانەی سەربە قەزای کفری و ئوستانی کەرکووک، کرا بە قەزا. بەڵام ئەم قەزای کەلارە لەگەڵ قەزای چەمچەماڵی سەر بە ئوستانی کەرکووک بە فەرمانی کۆماریی ژمارە 608 لە 6ی نۆڤەمبەری 1975دا بە خۆیان و ناحیەکانیانەوە لە ئوستانی کەرکووک دابڕێنران و بە ئوستانی سلێمانییەوە لکێنران. هەردوو قەزای کفری و قەزای خورماتوو، لە ئوستانی کەرکووک دابڕێنران و یەکەمیان بە دیالەوە لکێنرا و دووەمیان بە سەلاحەددین(تکریت)ەوە. تەواوی ئەوانە بۆ تێکدانی نەخشەی کوردستان و عەرەباندنی باشووری کوردستان کراون. بەشێکیان بە ئاگاداری کوردیش کراوە و بەشێکی دیکەیان بە تۆبزی. کورد، نە ئەو دەمەی ئەو کارانە کراون و نە ئێستایش نووزەی لێوە نەهاتووە و نایەت. سەرباری هەموو گاڵتەجاڕییەک، ساڵانە کورد، شایی و دەهۆڵکوتان و زوڕنالێدان و شایلۆغان دەکات بە بۆنەی بە قەزابوونی کەلار و بە ئوستانبوونی دهۆک و پیرۆزبایی لەیەکدی دەکەن. تەواوی ئەو شایی و دەهۆڵکوتان و زوڕنالێدان و شایلۆغان و بەزمە بە هۆی میدیاوە گەرم دەکرێت و زەوینەی بۆ خۆش دەکرێت و ئامادەکاریی و تەدارەکی بۆ ڕێک دەخرێت و دنیایەک پارەوپووڵی بۆ خەرج دەکرێت. بێ ئەوەی میدیا باسی ئەوە بکات، وەها گٶڕانێک کە کراوە، بۆ لەتوپەتکردنی کەرکووک و مووسڵ بووە و بۆ تاساندنی کەرکووک بووە و بۆ سڕینەوەی کوردستانیبوونی کەرکووک بووە، کە نەدەبوو و نابێت جەژن و شایی لەو ڕۆژەدا بکرێت. ئەوەی میدیا دەیکات کارێکی ناپەسەندە و لەبیربردنەوەی مێژووە و گەوجاندنی جەماوەری کوردی ئەم سەردەمەیە. لەبری شایی، میدیای کوردی دەبوو کەرکووک و مووسڵ و خورماتوو و خانەقی و جەلەولا و شارەبان و مەنەلی و بەدرە و جەسسان و زرواتییە، لە هزری مرۆڤی کورددا بچێنێت و زیندوو بکاتەوە و بچەسپێنێت و بچەقێنێت و هەمیشە بیانخاتە بەرباس. 

هەشت:

میدیای کوردی ئەگەر کەمۆکەیەک جیاوازییان لەگەڵ یەکدیدا هەبێت بە گشتی لە زۆربەی هێڵە گشتییەکانیاندا یەک دەگرنەوە و هاوبەشییان پترە لە جیاوازییەکانیان. دوو هەژموونی زاڵ ئاراستە و ڕەنگڕێژی دەکەن، هەژموونی حیزب و دەسەڵات  و هەژموونی سەرمایەداری و بازاڕ لە شێوە نیولیبرالیزمەکەدا، کە هەردوویان تەواوکەری یەکدین و کار لەسەر ورووژاندن و خڕکردنەوەی خوێنەر و بینەر و بیسەر و گۆڕێنی مێشکی مرۆڤی کورد دەکەن بە ئاراستەی خۆشەویستکردنی حیزب و کەرتی تایبەت و سەرمایەداری و نیولیبرالیزمێکی سەقەت و شێوێنراو، چون باشووری کوردستان بە دەسەڵات و سیاسەت و سیاسەتکار و حیزب و بەشێک لە جڤاکەکەیشییەوە لە ڕووی دید و ئاسۆی بیرکردنەوەدا هێشتا لە قۆناخی دیوەخان و تەکیە و هۆز و خێڵ و کوێخا و عەشیرەتبازیدان. جڤاکی کوردستان هێشتا سەر بە فەرهەنگی فیۆدالی و خێڵەکییە کەچی خۆی بەستووەتەوە بە سەرمایەدارییەوە، کە دەبوو لە کوردستان ناوی (خێڵمایەداری) لێ نرابا و باس لە دیموکراتی دەکات، کە دەبوو لە کوردستان ناوی (ماڵباتوکراتی) لێ نرابا.  دیموکراتی بۆ جڤاک و خەڵک و وەڵاتێک پیادە دەکرێت و دەگونجێت و دەچەسپێت، هیچ جیاوازییەک لەنێوان تاکێک و تاکێکی تردا و هاووڵاتییەک و هاووڵاتییەکی دیکەدا نەبێت و مرۆڤ وەک خۆی پێناسە بکرێت و بەرخوردی لەگەڵدا بکرێت، نەک وەک بنەچە و ماڵبات و هۆز و.. بەشی هەرە زۆری میدیای کوردی کار بۆ حیزب و بەرژەوەندییەکانی حیزب دەکەن و لەنێو بازنەی حیزبدا دەجووڵێنەوە و وەک زمانی حیزب دەپەیڤن و دەهزرێن و حیزب دەیانژێنێت. لە زۆر کاتیشدا میدیا دەبێتە ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانی گوتاری دەسەڵات(حیزب) و بیرۆکەی تایبەت بە سیستمی سیاسی و لە قاڵبدانی ڕاستییەکان بە شێوەیەکی تایبەت لە جوارچێوەیەکی دیاریکراودا. حیزبی ئەم سەردەمەی کوردستانیش بوونەتە بەشێک لە سیستم و دەسگەی سەرمایەداری. سیاسەت بوارێکی سەرەکییە لە باسوخواسەکانیاندا و سیاسەتیش لە میدیای کوردیدا سیاسەتی حیزبە و پڕانیی میدیای کوردستانیش میدیایەکی حیزبییە بە هەردوو دیوەکەیدا، حیزبی دەسەڵات و حیزبی دەرێی دەسەڵات و حیزبگەلێک پێیەکیان لە دەسەڵاتدایە و پێیەکەی دیکەیشیان لە دەرێی دەسەڵاتە. حیزبگەلی دەڕێی دەسەڵات و ئەوانی دیکەی "نێو جۆگە.."یش هەرگیز نەیانتوانیوە خاوەنی خۆیان بن و لە دەسەڵات دابڕێن، بە سەدان داو بە دەسەڵاتەوە گرێ دراون! گەلێک خویایە میدیا یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوە جڤاکییەکان، کە نۆرەیەکی سەرەکی هەیە لە سازکردنی بیروڕا و ئاراستەکردنی گوتوبێژ و گوتاری گشتیدا. بەڵام کاتێک زۆرینەی دامەزراوە میدیاییەکان پێوەندی ڕاستەوخۆیان بە حیزبە سیاسییەکانەوە هەیە، ئیدی سەربەخۆیی میدیا سنووردار دەبێت و دەبێتە هۆی ئاراستەکردنی هەواڵ بۆ بەرژەوەندی سیاسی (حیزب). ئامانجی میدیا تەنیا گواستنەوەی هەواڵ نییە، بەڵکە دروستکردنی بیرۆکە و چوارچێوەی تێگەیشتنە، چاودێری دەسەڵاتە، دژ بە گەندەڵی بوونە، ڕوونکردنەوە و هۆشیارکردنەوە و بەرزکردنەوەی ئاگایی کۆمەڵە لە ڕووی سیاسی و جڤاکییەوە، بەڵام کە سەربەخۆیش نەبێت دەبێتە ئامرازێک بۆ پرۆپاگەندەی سیاسی. گەلێ جار باس لە میدیای حوکوومەتی یا سەربەخۆ دەکرێت، لێ میدیای حوکوومەتیش هەر حیزب ئاراستەی دەکات و ئەوەیشی ناوی سەربەخۆی لە خۆ ناوە، بۆ خۆی وەها بانگەشەیەک دەکات دەنا ئەویش هەم لەم بەرە و هەم لەو بەر، "..نێو جۆگەئاسا" لە گەلێ لا دەخوات. چون سیستمی سیاسی لە هەرێم زۆرجار دووجەمسەرییە(پارتی، یەکیەتی)، ئەمە کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر میدیا هەیە و میدیا دەبێتە بەشێک لە ملمڵانێی سیاسی، بەوەیش سەربەخۆیی لەدەست دەدات و تاڕادەیەک میدیای نیشتیمانیی بێلایەن کەمتر وەدی دەکرێت. سیاسەت و باسی سیاسەت، لە 1991ەوە لە تەواوی میدیای کوردیدا، هیچ کاتێک لەسەر بناخە و بنەمای هزر نەکراوە و ناکرێت. هێڵی هاوبەشی هەموویان گلەیی و گازندەیە و دزێوکردنی یەکدی و مێژوو و فەرهەنگ و جڤاکی کوردە. ئەو دوو هەژموونەی حیزب و سەرمایەداری(نیولیبرالیزم) تەواوکەری یەکدین. میدیای کوردی بە پەرەپێدان و برەودان بە ڕیکلام و پەسندانی کەرتی تایبەت و بەها لیبرالییەکان و بە زانین و نەزانینەوە کار بۆ نایەکسانی دەکات لە جڤاکی کوردستاندا.

نۆ:

ڕێکلام، خراپترین جۆری ڕیکلام، نانیشتمانی و نانەتەوەیی و ناکوردستانیترین ڕیکلام (بەتایبەت لە تەلیڤزیۆنەکانەوە)، هەمیشە میوانێکی خوێنتاڵ و تووکتاڵ و قەڵبی بەردەوامی ماڵانن. ڕێکلام بۆ کاڵا و بەرهەمی دەرەکیی(بە تایبەت تورکیایی) دەکرێت و بەرهەمی دەرەکیی وەک بێ ڕکابەر و نایاب وەسف دەکرێن و پەسن دەدرێن، لەبەرامبەریشدا بەرهەمی ناوخۆیی کوردستان و پێشخستنیان پشتگوێ دەخرێت و وەک پێویست بەتەنگ پێشخستن و برەوپێدانییەوە نین. ڕیکلام بۆ زانستگە و خوێندنگە و کۆمپانیا و بازاڕ و پۆشاک و خۆراک و هەموو شتێکی بیانی و ناکوردستانیی دەکرێت. ڕێکلامی تورکیایی بە زمانی تورکی تەنێ دۆبلاژ دەکرێت و ئیدی ناوەڕۆکەکەی بۆ میدیای کوردی گرنگ نییە چی دەگەیەنن و چی پەخش دەکەنەوە.  تەنانەت ڕێکلام بە زمانی عەرەبی، میدیای کوردی هەر بە عەرەبی بڵاوی دەکاتەوە. ڕۆن و شیر و دۆشاوی تەماتە و چای و قاوە و برنج و سەدان شت و کاڵای دیکەی ئاڵتوونسا و مەحموود و جیهان و.. دەدرێنە دەرخواردی مێشک و چاوی مرۆڤی کورد. تەواوی ئەو کاڵا و شتانەیش هینی وەڵاتگەلێکن ددان بە بوونی کورددا وەک نەتەوەیەک نانین! میدیای کوردی بە تایبەت بینراو و ڕیکلام، دوو ڕووی یەک دراون. ئابووری بازاڕی ئازاد و سەرمایەداری، کە کوردستانیش خۆی پێدا هەڵواسیوە، ژیان دەکاتە ڕیکلامسازی و بە کاڵاکردن و بە بازاڕکردن. وەها سیستمێک، هەرچەندە بۆ خۆی بانگەشەی فرەیی دەکات، لە ڕێگەی میدیاوە مرۆڤ دەکاتە خاوەنی یەک چێژ و یەک بیرکردنەوە و تەنانەت یەک جۆرە شێوە و ڕوخسار. ئەوەی بازاڕی ئازاد و سەرمایەداری بۆ مرۆڤایەتی هێناوە و بەتایبەتیش بۆ کوردستان، بێجگە لە قەلەمووناندنی مرۆڤ هیچی دیکە نییە و هەمووان بە فیکەیەک دەست دەکەن بە "قوڵ قوڵ قوڵ"، مرۆڤ دەکرێت بە کۆیلەی بازاڕ و کاڵا. کوردستان ئەمڕۆ، بووە بە خواردنگە، هۆتێل، خانوو و ئەپارتمان، ئارایشگە، پێشانگای ئۆتۆمبیل، مۆڵ، سیتی، زانستگە و خوێندنگە و فێرگەی بیانی و بەزمان و فەرهەنگی بیانی، هەموو ئەوانەیش سەرمایەداریی لە پشتییەوەیە و حیزب ئامرازە بۆ جێبەجێ کردنی و میدیایش شەوارە بە خەڵک، بە مرۆڤەکان دەکات و دەیانکاتە ڕەدووکەوتووی بازاڕ و مەستی کڕین و بەرخۆریی. سەرمایەداری، کە لەسەر بنجی بەکاربردنی چینایەتی و جڤاکی ڕوواوە، مرۆڤ لە مرۆڤیەتی دادەماڵێت و دەیگۆڕێت بۆ ماددە و وەک هەموو کاڵایەک دەیئافرێنێت و دەیخاتە بازاڕەوە و کڕێن و فرۆشتنی پێ دەکات و دەیکاتە سەرچاوەی قازانج و سامان و هێز تا ئەو ئاستەی مرۆڤ دەگەیەنێتە حاڵەتی نامۆبوون (بە عەرەبی: الإغتراب، بە فارسی: بیگانگی، بە ئینگلیزی: (Alienation)، لە ڕۆح و ئاگایی و ویست و بوونی ئەخلاقی وەک لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا بە سەدان جۆر دەردەکەوێت و دەبینرێت، نامۆبوونێک مارکس لە سەدەی نۆزدەیەمدا باسی کردووە.

میدیای کوردی هێندەی کار لەسەر هێنانی فەرهەنگی بیانی دەکات و برەو بە زمانی بیانی بەتایبەت ئینگلیزی دەدات، کە ئەو کارەیش هەر بازاڕ بە کاڵاکردنی فەرهەنگە، کاری لەسەر برەودان بە زمان و فەرهەنگی کوردی نەکردووە، ئەگەریش بە کوردی دەنووسرێت و دەگوترێت و دەبینرێت، لێ بە کوردییەکی ئەتککراو دەگاتە تۆ و من.  گرنگییەکی زۆر بە هەندێ نەریتی ناکوردی وەک هاللۆیین، بلاک فرایدەی، ڤالانتاین، سەری ساڵی زایینی و.. دەدرێن و ڕیکلامی زۆریان بۆ دەکرێن، هەموو ئەوانە بەرهەمی سەرمایەداری و لاساییکردنەوەی ئەوروپا و ئەمەریکا و فەرهەنگی خۆراوایین و چ پێوەندێکیان بە کوردستانەوە  نییە و هەرگیز نەیشبووە.

دە:

سەرگەرمی، کە بوارێکی کۆمەڵایەتییە و دەکرێت لە چوارچێوەی تەنز و ساتیردا، وەک بوارێک بۆ کراوەیی و دڵفراوانی و چیژبەخشین و شادی و وەک ڕەخنەیەکی کاریگەر لە سیاسەت و جڤاک و ئابووری و دەسەڵات و..بەکارببرێت لێ لە میدیای کوردیدا ئەو سەرگەرمییە پتر کار بۆ فەرهەنگێکی تێکشکاو و ئامانجێکی سیاسی دیاریکراو دەکات، کە بە ڕێگە و شێوازی جیاواز کۆمەڵ بەرەو هەڵدێر دەبەن. فەرهەنگ، فەرهەنگی ڕاستەقینە کەمترین بوارێکە گرنگیی پێ دەدرێت. زۆرینەی کەناڵەکانی میدیای کوردی لایەنی فەرهەنگییان کەنار خستووە، هەمووی بووە بە سیاسەت و بازاڕ، وای لێ ھاتووە تێکڕای میللەت بووە بە "سیاسی" و "چاودێری سیاسی" و "شارەزای سیاسی"، کە لە ڕاستیدا هەموو  بێجگە لە "دابەزیوی ئوتێلی سیاسەت..".بە قەولی مامۆستا مەسعوود موحەممەد، شتێکی دیکە نین.

یانزدە:

لە میدیای کوردیدا چەند دیاردەیەکی زەق لەمەڕ شێوازی دەربڕینەوە دەبێنرێن وەک نموونە: بەکارهێنانی وشەی توند و هەڵچووناوی، دروستکردنی دژایەتی و دووجەمسەری، بەکارهێنانی دەستەواژەی سیاسی بۆ هێرشکردنە سەر بەرانبەر یا ئەوەی لە بەرەیەکی دیکەدایە، هەموو ئەمانە دەبنە هۆی پتر لێکترازان و دابەشبوونی جڤاک. دەشێ ئەو دیاردانە وەک زمانی هەڵچوون و سۆزدار ناو ببرێن. ئەڵبەت لە میدیای حیزبیدا، هەواڵ بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو پێشان دەدرێت، واتە ئەوەی بە قازانجی حیزبە و بەشێک لە ڕاستییەکان دەشاردرێنەوە و سەرچاوەی تاکلایەنە بەکاردەبرێت، ئەمانەیش دەکەونە خانەی زمانی پرۆپاگەندەوە. بێگومان پەخشکردنی زانیاری هەڵە لە میدیادا، کاریگەریی خراپی نەک تەنێ بەسەر زمان بەڵکە بەسەر مێژوو، جیۆگرافیا، جڤاک، نیشتمان، خاک و هزری مرۆڤی کوردەوە دەبێت. لە میدیادا سیاسی درۆ دەکات، دووڕوویی دەبێتە ڕیگەیەک بۆ مشەخۆری، بازرگان و سەرمایەدار وەک فریادڕەس پێشان دەدرێن، بێ ئەوەی کەس بڵێ وانییە! هەست دەکەیت نیشتمانیش نوقمی بێ سەوادییە!

دوانزدە:

لە ڕووی زمانی میدیاوە، زمانە کوردییەکەی، واتە؛ ڕێنووس و زاراوەسازی و ڕێزمان و ئەوانەوە، زۆر بە ئاشکرا دەبینرێت میدیا کێشەی زمانی پوختە و ستانداردی هەیە و جیاوازییەکی لە بەرچاو لە شێوازی نووسیندا هەیە و ڕێزمانێکی میدیایی یەکگرتوویش نییە، وای لێ ھاتووە ھەر کەناڵە و بەکەیفی خۆی نەک بە پێی دەستوور و ڕێسای زمان، وشە و زاراوە دادەتاشێت و دەیترنجێنێتە نێو زمانە کوردییەکەوە! دیارە ئەوەی پێوەندی بە زمانەوانییەوەیە لە میدیادا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پاشاگەردانییەی لە زمانی کوردیدا هەیە. میدیا وەک شمشێر (ذولفقار) کەی ئیمام عەلی، دوو دەمە، لەکاتێکدا هۆکارێکە بۆ دروستکردنی زمانێکی یەکگرتوو بۆ نەتەوەیەک، بە دیوەکەی تریشیدا هۆکارێکە بۆ لێکترازانی زمانەکە بۆ چەند زار و بنزاری جیاواز. لە میدیای کوردیدا هەر کەسە بە زارە لۆکاڵییەکەی خۆی دەنووسێت و دەدوێت و لۆکاڵیانە هزر و ئاوەزی دەخاتە بەرچاو و گوێی خوێنەران و بینەران و بیسەران. ئەم جۆرە هزرینەش لە چوارچێوەی ناوچەگەڕێتی زێتر تێناپەڕێت. تێپی لاتینی، وەک زڕباوکێکی دزێو هێنراوەتە نێو هەموو پەلێکی میدیاوە. لە میدیای کوردیدا، بە بیانووی ڕاگەیشتن بە پێشکەوتنی عەقڵ و هزر و هەموو بوارەکانی ژیانی سەردەم و کەموکورتییەکی کە لە زمانی کوردیدا یا لە جڤاکی کوردستاندا هەیە، کار لەسەر ئینگلیزییاندنی زمانی کوردی دەکرێت! کورد عاشقی فەرهەنگی بیانییە و ئەوەی خۆی پێ هیچە ئەو دیدەیش میدیا دروستی دەکات. وشەی کوردی بێ بیرکردنەوە لە ڕیشەی وشەکە و کورد چۆنی بەکار بردووە دەگۆڕدرێت بۆ شتێکی دیکەی ناکوردی، وەک نموونە: کورد دەڵێ: چای بخۆوە، ڤەخۆ، بخۆرەوە، کەچی دەنووسن "چــای بخــۆ، چای دەخۆی، چا دەخۆی". کورد جاران بۆ کات و بۆ ئەو ئامێرەی کاتەکە دەژمێرێت دەیگوت "سەعات" دواتر وشەی"کاتژژمێر" پەیدا بوو کە بە واتای ئامێری ژماردنی کات دێت، کەچی ئێستا سەعات و کاتژمێر کراون بە"کاژێر" ئەمە ڕێک وەک ئەوە وایە تۆ بە "خەرمان، دەرمان، سێبەر، شارەبان و.." بڵێی"خەرما، دەرما، سێبە، شارەبا و..". وشەگەلی "چای دەخۆی" و "کاژێر" ڕۆژانە سەدان گلەت دەدرێن بە گوێی مرۆڤی کورددا بە تایبەت زارۆک، کە مێشکی بە جۆرێک دەشۆردرێتەوە پێی وایە ئیدی ئەوانە ڕاستن چون میدیا وا دەنووسێت و وا دەپەیڤێت!

کۆڵۆنیالیزمی فەرهەنگیی نەتەوە سەردەستەکانی دەوروبەرمان، ئەوانەی کوردستانیان داگیر کردووە، دەسکاریی هەموو بوونی کوردیان کردووە و هێندەیان کار لەسەر تواندنەوەی کورد لەنێو فەرهەنگیی خۆیاندا کردووە بە بێ تەقاندنی یەک فیشەک مێشکی نەتەوەیەک دەسڕنەوە. کورد تووشی لە خۆ نامۆبوون کراوە، نامۆبوونی زمانیی، فەرهەنگی و..زانستگە تایبەتییە بیانییەکان، خوێندنگە ناحوکوومەتییەکان، ئیدی ئەمەریکایی، ئینگلیزی، تورکی، فرانسایی، لبنانی و دەیانی تر..هەموو ئامرازی لەبەرچاون و جەخت لەسەر ئەو گۆڕینە دەکەنەوە. ئەڵبەت بنەمای تەواوی ئەوەی ڕوو دەدات، دەگەڕێتەوە بۆ سەرمایەداری و نیولیرالیزم، کە مرۆڤێک بەرهەم دەهێنن، هانی دەدەن بۆ ئەوەی هەمێشە بە دوای گەیشتن بە تراویلکەی بەختەوەریدا هەڕا بکات، کە سەرمایەداری بەڵێنی وەدەستهێنانی پێ دەدات، بەختەوەرییەک کە نییە و تەنێ خەیاڵە. تەواوی سیستمی سەرمایەداری و ئەوەی سەرمایەداری دەیکات و ئەو لەخۆنامووبوونەی کورد تووشی دەبێت، میدیای کوردی زۆر بە شانازییەوە لە کوردستان، لەکن کورد، لاوان و نەوەی نوێ بەتایبەت، بە ئارایشتکراوی و ڕازاندنەوە و جوانکاری و پیرۆزکردنەوە خۆشەویستی دەکات و تەواوی هەستەکانیان و مێشکیانی لێ تژی دەکات.

کورد بە گشتی و ڕووناکبیران و فەرهەنگییانی کورد و میدیای کوردی بە تایبەت، دەبوو تەماشایەکی نەتەوەگەلی دیکە، دەر و دراوسێ و خەڵکی دیکە بکەن بۆ ئەوەی بزانن خەڵکی دی چۆن بیر لە زمانی خۆیان دەکەنەوە! وەک نموونە دەشێ تەماشایەکی ئەم دوو مرۆڤە بکەین:

مالیک حەدداد (مالك حداد (1927 – 1978) شاعیر و ڕۆماننووسی جەزائیری. ئەو عاشقی زمانی عەرەبی بوو و داخ و حەسرەتی ئەوەی هەبوو کە بە عەرەبی نەیدەنووسی. پاش سەربەخۆیی جەزائیر سوێندی خوارد، ئیدی بێجگە لە زمانی عەرەبی بە زمانێکی دیکە نەنووسێت. حەدداد خاوەنی ئەو دەربڕینە بەناوێیەیە: "زمانی فرانسی تاراوگەی منە". ئەو لە دەسپێکی ڕۆمانی ئاسکێکت پێ دەبەخشم(سأهبك غزالة)ەکەیدا دەنووسێت:"زمانی فرانسی بەربەستێکە لە نێوان من و نیشتمانەکەمدا، توندتر و بەهێزتر لە بەربەستی زەریای ناوەڕاست و من ناتوانم هەستەکانم بە عەرەبی دەربڕم، فرانسی بووە بە تاراوگەم." پێش مردنی مالیک حەدداد بە ماوەیەکی کەم، عەبدوڵڵا ئەلرکێبی(عبداللە الرکیبي/ 1928-2011) نووسەر و ڕەخنەگر و مامۆستای زانستگە و سیاسیی و لە ساڵانی 1970دا سەرۆکی یەکیەتیی نووسەرانی جەزائیر، لەپێش خانەی یەکیەتیی نووسەرانی جەزائیردا تووشی حەدداد دەبێت، حەدداد منداڵێکی گچکەی لەگەڵدایە و منداڵەکە بە زمانێکی ڕەوانی عەرەبی قسە دەکات. ئەلڕکێبی لە حەدداد دەپرسێت ئەو منداڵە کێیە! حەددادیش دەڵێت:" ئەمە تۆڵەکردنەوەی منە لە زمانی فرانسی، ئەمە کوڕمە". ئەو وتەیەی حەدداد دەربڕینی دوورکەوتنەوەیەکی قووڵە لە ناخیدا. دوورکەوتنەوەیەکی زمانەوانی پێش ئەوەی جیۆگرافیایی بێت. ئەو باس لە ملانێیەکی ناوخۆیی دەکات لە نێوان زمانێکدا فێربووە بیری پێ بکاتەوە و بنووسێت و زمانێک کە پێویست بووە ماڵی یەکەمی بێت. زەریا دەبێتە مەودایەک دەتوانرێت ببڕدرێت، بەڵام زمان دەبێتە دیوارێک لە ناو خۆیدا نیشتەجێ دەبێت. ئەو کە ناتوانێت بە عەرەبی هەستەکانی دەربرێت ئازارێکی دوو هێندە پێشان دەدات؛ چون ئەو نەتوانینە تەنیا نەتوانینی ئاخافتن نییە، بەڵکە نەتوانینێکە تەواوی پێوەند و ڕایەڵەکان لەخۆ دەگرێت. زمان تەنیا ئامرازی قسەکردن نییە، بەڵکە بیرەوەری و ناسنامە و منداڵییە. کاتێک توانستی دەربڕینت بە زمانی دایکیت لێ دەسێندرێت، هەست دەکەیت بەشێک لە تۆ لێت سەندراوە و لە تۆدا نەماوە. ئەو دەربڕینەی"فرانسی تاراوگەمە"، وشە و دەربڕینێکە چڕ و ئازاراوی. تاراوگە بۆ خۆی جیۆگرافیایەکە، شوێنێکە، بەڵام ئەو کردوویەتی بە زمان، وەک ئەوەی لە ناو وشەکاندا دەژێت، لێ ئەو وشانە تەواو هاوشێوەی ئەو نین یان بە شێوەیەک هاوشێوەین هەمیشە وەبیری دەخەنەوە کە دوورە.

نووسەری کینیایی نگووگی وا سيۆنگۆ (Ngũgĩ wa Thiong'o/ 1938-2025)، کە لە ساڵی 1978دا لە زیندانێکی کینیادا بوو، بەڵێنی دا ئیدی هەرگیز بە زمانی ئینگلیزی"زمانی دەسەڵات" کە بریتانیای داگیرکەر بە تۆبزی سەپاندبووی بەسەر وەڵاتەکەیدا نەنووسێت، بەڵکە بە زمانی  کیکوویوو (گیکوویوو) بنووسێت، کە زمانی دایکییەتی. ئەو بڕیارەی بژاردەیەکی ناوازە بوو و هەرگیز لێی پەشیمان نەبووەوە و بەوەیش بوو بە نووسەرێکی مەزن لە مێژووی ئەدەبی ئەفریقاییدا.

هەرچەندە میدیاکاران بژاردەی خەڵک نین، بەڵام میدیا کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆ، بەهێز و قووڵی لە ژیانی جڤاکیدا هەیە. میدیا و میدیاکاران دەچنە نێو ورد و درشتی مرۆڤ و هۆش و ئاوەزی خەڵک داگیر دەکەن. میدیا، هێز و هەژموونی ئەوەی هەیە دید و جیهانبینی و ئاگایی مرۆڤ ئاراستە بکات، بگۆڕێت  و بەرەو ئەو جێیەی ببات بۆ خۆی گەرەکێتی، ئیدی خاس یا خراو. دەتوانێت ئاگایی و وریایی و زرنگی و بەرینبینی و میهرەبانی و زانیاریی سوودبەخش بە مرۆڤ ببەخشێت یا بیگەوجێنێت و هێڕی بکات و فریوی بدات، وازی بە مێشک و هزری بکات.

ئەپریلی 2025

‏عەلی حسێن فەیلی/ لە دویای رمیان رژیم سەدامەو، قەیرانەیل سیاسی و نەتەوەگەری و مەزهەبی و هەرێمی مەزغز کۆمەڵی ئیمە خستنەسە ئامادەباشی وەردەوامیگ، خەوەر گەنەیل، شیەوکردن شیواشیو، یاسایەیل وەکار نەخریاگ، گشتی هیشتن کڕ ناوەین راسگانی و مەزەنە کاڵ و نادیار بوود، و لەناو ئیجویرە ژینگەیگ، سەختە ئەرا ئایمەگە وەبان ئارەزوو تەنیا ژیان بکەێد، یا بوودە خاوەن بەهرە و کارایی لەناو تەمیگ خەس.

    وەختیگ فامستن نیگەرانی درویژماوە وەگەرد رەوشەیل ناو عراق گریە دەیمن، لەلای کوردەیل فەیلی دەسەواژەیگ دیار دەێد کە فرەتر پەیوەندی وە ژیانیان دیرێد (هشکەوکردن بڕیارەیل) وەتایبەتی ئەو بڕیارەیلە کە دویریان خەن لە بەرنامە و پلانەیل گشتی یا دادپەروەرییان ئەرا ماوەی نادیاریگ بار کەن، کە کۆمەڵگای داکاسیای، ئەگەر تویش قەیرانیش باێد، هەر خوازێد بڕیارەیلی وەشیوەی ئارامییگ گەورەتر و داناترەک بوەێد، وەلێ بانان نادیار، هویرکردن گشتی لە "بەرزەخ"یگ ناوەین رخ و ڕومید گیر تیارێد، و وەختیگ دەسەڵات کەمتر وەڵام داواکاریە ناسکەیل دەێدەو، دروسکردن مەغزیگ ئارام بوودە ئەرکیگ نیمچە مەحاڵ لە راسییگ بنەوگردگ و باری وە قەیرانەیل سەنگینە.

  ئەگەر چارەسەری وە دووارە بیناکردن دڵنیایی و گلەوداین واتە دەسوەپی کەێد، خو ژیان، وەختیگ ریەیل تەنگەو بوون، و رووشنی ماف و چارەنویس نەمینێد، دی مینەی دروشمەیل گەورە نیەکەێد چەنە مینەکردن هاوسەنگییگ مقیەتی ئایەم لە رمیان، نە نەتەوەیی تەنیا، نەیش لایەنگریی سیاسی تەنیا، توانا دیرن ئەرک رزگارکەر بڕانن لە رەوشیگ چارەنویس وە دویاخستن وەردەوامیگ وەڕیەو بریەێد.

 وەختبگ دیاری نەکردگە، و کەسیگ وەپیمان نەوتیە چارەسەرکردن ئی گیچەڵە چەنیگ وەپی چوود، "نا باوەڕی"  درویژماوە لە خود قەیرانەیل رخبارترەکە، چوینکە توانای مەردم ئەرا رێکخستن و پلانسازی لەناودەێد، و وەگەردیەو ململانێیەیل دەرکەفتن لە نوا زیایەو بوود، و بەرژەوەنیل دەن لەیەکتری، و تەقەلایەیل چەسپانن شەرعیەیل کۆمەلایەتی لەناو چینەگە زیایەو بوون، جویر مدووەیلیگ زیاتر ئەرا رەتکردن ئەوەکە، هەمیش رویکردنەیل ئایدۆلۆژیایی و ئامانجەیل دژوە یەکتری توانای هەڵگردن یەکتری کەمەو کەێد، و شوین چەوپیکەفتن تا خوارترین ئاستی بویچکەو کەێد.

لە سای ئی نادیاریە، مەغز هەر لە خوەیەو  وەرەو گەنترین سیناریۆ چوود، کە نیگەرانی و ژاوەژاو لە کاردانەوەی وەختانە وەرەو ریتمیگ رووژانە چوود ئەرا شەکەتی دەروینی و تویڕەیی، کە ئەزموونەیل دووچەوەکی و دویرخستن و ستەمکاری لە قۆناغەیل جیاجیا هەستیگ وە غەدر و تا دڵنیایی برد، و هیشت ئیمە و گشت پیکاتەیلە کە زیان لە رەوشەیلیگ هاوشیوە دینە، هیشت وەشیوەیگ بژیەیمن چماێ ئامادەکاری ئەرا گەنتر بویەسە ئەرکیگ هەمیشەیی.

وەگەرد داوەزیان رووحیەت (ملهڕی) جویلەی کۆمەڵایەتی ئیمە کرچەو بوی و داینامیکی مەردم ئیمە کەمەو بوی.

راسیەگە وەپیمان بویشێد کە جوگرافیا بەزەیی وە ئیمە نەیاشتیە، وەلێ نەوین میکانیزمەیل یاسایی و ناوەنگیری دامەزراوی ئەرا گفتوگۆ هیشت قەیرانەگە ئاڵووزترەک بوود، وەلێ پشتگیریکردن و دەسوەردان دەرەکی، وەختیگ وەبی رێسگا هات، بەشەوبوین قویلەو کرد، لە وەختیگ پارچەبوین ناوەین ئێڵ و خیزان و فرەیی نووڕینەیل سیاسی توانایەیل دروسکردن یەکڕاییگ کارا شکان کە بتوانێد داواکاریەیل بکەێدە رییگ وەکارهاتگ.

 لە پایان، راسە نەوەی نوو داواکاریەیل راسگانی و دیار دیرێد، و بەشیگ لە وەرپرسە تەقلیدییەیل ئاماەبوینیگ نشان نیەن ئەرا باسکردن لە گرنگەیل ئیسە، وەلێ ئمڕوو فەیلیەیل لە گشت وەختیگ زیاتر هەوەجەی سازين خشتەی گفتوگۆ ناوخوەیی و گەشەپیدان پەیماننامەی هاوبەش دیرن، ئەگەر لە خوارترین ئاستەیل هاوبەشیەیل دەسوەپی بکەێد، پەیماننامەیگ وە گامەیلیگ پراکتیکی توکمە دووارە دڵنیایی بینا بکەێد، و نیگەرانی لە باریگ رووژانە بکەێدە هاندەریگ ئەرا رێکخستن و گلەوداین ئامادەبوین.

د.  ئەحمەد حەمەدئەمین/ هێرشکردنە سەر ئێران لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیل لە بەرەبەیانی ڕۆژی شەممە 28ی شوباتی 2026،  نیگەرانی و دڵەڕاوکێیەکی زۆری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروست کردووە،  کە بەهۆیەوە ناوچەکە بە هەستیارترین و مەترسیدارترین قۆناغی مێژوویی خۆیدا تێدەپەڕێت.  سەرچاوەی زانیارییەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن، ناکرێت کوژرانی عەلی خامنەیی تەنیا وەک ڕووداوێکی سەربازی سەیر بکرێت،  چونکە بە دووری نابینن ئەو ڕووداوە ببێتە بومەلەرزەیەکی جیۆپۆلەتیکی و هاوکێشەی هێز بەتەواوی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگۆڕێت. 

سەرچاوەكان پەیوەست بە ڕەوشی سیاسیی ئێران و کوژرانی خامنەیی کە زیاتر لە 35 ساڵ حوکمڕانی ڕەهای ئێران بووە،  باس لەوە دەكەن كە لە دوای خۆی بۆشاییەکی گەورەی دروست کردووە.  لەو سۆنگەیەوە ئەگەرچی مەسعود پزیشکیان (سەرۆک کۆمار) و محەمەد باقر قالیباف (سەرۆکی پەرلەمان) باس لە بەڕێوەبردنی قۆناغەکە دەکەن،  بەڵام لە ڕاستیدا دەتوانرێت بوترێت ئێستا دەسەڵاتی بڕیاردان لە ئێران بەتەواوی کەوتووەتە دەستی سوپای پاسداران،  کە ئامانجی یەکەمیان پاراستن و مانەوەی ڕژێمەکەیە لەڕێگەی وەڵامدانەوەی سەربازییەوە. 

لە بەرانبەر ئەوەدا،  ئەمریکا و ئیسرائیل بە ڕوونی پەیڕەو لە ستراتیژی گۆڕینی ڕژێم لە ئێران دەکەن.  لەم بارەیەوە دۆناڵد ترەمپ (سەرۆکی ئەمریکا) و بنیامین نەتانیاهۆ لە پەیامەکانیاندا دەریدەخەن ئامانجی هێرشەکانیان تەنیا یەک پەیام نییە،  بەڵکو هەوڵێکە بۆ لەناوبردنی یەکجاریی ژێرخانی ئەتۆمی و موشەکیی ئێران،  جگە لەوەش بە ڕاستەوخۆ هانی خەڵکی ئێران دەدەن بۆ ئەنجامدانی ڕاپەڕین و گۆڕینی ڕژێم. 

هەواڵەكان پێمان دەڵێن بازنەی جەنگەکە تا دێت فراوانتر دەبێت؛ لەبەر ئەوەی هێرشە پێچەوانەکانی ئێران كە (27) بنکەی ئەمریکی لە وڵاتانی کەنداو (قەتەر،  ئیمارات،  بەحرەین،  کوەیت) و هەروەها ئیسرائیلی کردووەتە ئامانج.  پەیامی ئێرانێكی ڕوونی ئێرانییەكان بە ناوچەكە دەگەیەنێت،  ئەوەش ئەوەیە؛ ئەگەر ئاسایشی ئێران تێک بچێت،  ئەوا ئێرانیش ئاسایشی تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تێکدەدات.  

پێشبینی ڕووداوەکان لە ماوەی داهاتوودا

لەبەر ڕۆشنایی پەرەسەندنە خێراکان،  دەکرێت لە ماوەیەکی کورتخایەندا پێشبینی ئەم ڕووداوانەی خوارەوە بکرێت: 

پێشبینی دەکرێت ئەمریکا و ئیسرائیل شەپۆلێکی نوێ و قورستری هێرشی ئاسمانی بکەنە سەر بنکە ئەتۆمییەکان و کارگە موشەکییەکانی ئێران.  لە بەرانبەریشدا،  ئێران بەردەوام دەبێت لە ئاراستەکردنی موشەکی بالیستی بۆ سەر بنکەکانی ئەمریکا لە سەرانسەری ناوچەکە،  بەتایبەت لە عێراق و سوریا کە نزیکترینن. 

وەک لە ڕاپۆرتەکاندا دەردەکەوێت،  بەشێک لە خەڵک و ئۆپۆزسیۆنی دەرەوە (وەک لایەنگرانی پەهلەوی) ڕووداوەکان وەک دەرفەتێکی زێڕین بۆ ڕووخانی ڕژێم دەبینن.  بۆیە پێشبینی دەکرێت خۆپیشاندانی گەورە لە شارەکانی ئێران سەرهەڵبدات،  لە بەرانبەریشدا هێزە ئەمنییەکانی ئێران بۆ ڕێگریکردن لە هەرەسهێنانی ناوخۆیی،  سەرکوتکردنێکی زۆر بێبەزەییانە و توند پەیڕەو بکەن. 

بەهۆی بەئامانجگرتنی وڵاتانی کەنداو و ئەگەری پەنابردنی ئێران بۆ داخستنی گەرووی هورمز،  ئەگەری زۆر هەیە نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیهاندا بازدانێکی گەورە بەخۆیەوە ببینێت،  هەروەها پەککەوتنی گەشتە ئاسمانییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوام بێت. 

هەرچەندە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان و وڵاتانی وەک ڕووسیا و چین داوای هێورکردنەوە دەکەن،  بەڵام بەهۆی پێداگریی ئەمریکا لەسەر بێهێزکردنی ئێران و بەڵێنی ئێران بۆ سزای قورس،  گەیشتن بە ئاگربەست لە چەند ڕۆژی داهاتوودا بە دوور دەبینرێت. 

کاریگەرییە ڕاستەوخۆکانی شەڕەکە لەسەر عێراق و هەرێمی کوردستان

دەكرێت بوترێت عێراق و هەرێمی کوردستان بەهۆی پێگەی جوگرافییان و بوونی بنکەکانی ئەمریکا تێیدا،  لە هێڵی پێشەوەی کاریگەرییەکانی ئەم جەنگەدان.  بۆیە پێشبینی دەکرێت بەپێی دوایین پێشهاتەکان،  کاریگەرییە ڕاستەوخۆکان بەم شێوەیەی خوارەوە بن: 

وەک بینیمان هەر لە سەرەتاوە لە شەپۆلی هێرشە پێچەوانەکانی ئێراندا،  ناوچەکانی نزیک هەولێر کرانە ئامانج،  ئەمەش لەبەر بوونی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان (بەتایبەت لە فڕۆکەخانەی هەریر لە هەولێر و بنکەی عەین ئەلئەسەد لە ئەنبار).  بۆیە پێشبینی دەکرێت هەرێمی کوردستان و عێراق ببنە گۆڕەپانی ڕاستەوخۆی ئەم ململانێیە. 

پێشبینی دەکرێت ئەو گروپە چەکدارانەی عێراق کە سەر بە ئێرانن (بەتایبەت باڵەکانی ناو حەشدی شەعبی)،  وەک پەرچەکردارێک بۆ کوژرانی عەلی خامنەیی،  دەست بکەن بە هێرشی چڕ بۆ سەر بەرژەوەندییە سەربازی و دیپلۆماسییەکانی ئەمریکا لە ناوخۆی عێراق و هەرێمی کوردستان. 

گرتنەبەری ڕێوشوێنی ئەمنی لەلایەن هێزە ئەمنییەكانی عێراق دەوروبەری "ناوچەی سەوز" لە بەغدا بۆ ڕێگریکردن لە هێرشکردنە سەر باڵیۆزخانەی ئەمریکا لەلایەن لایەنگرانی ئێرانەوە؛ بەتایبەتی دوای دەستپێكردنی گردبوونەوە و ناڕەزایەتییەکان لە شارەکانی باشووری عێراق (وەک بەسرە). 

بەردەوام بوونی دۆخە حکومەتی عێراق دەخاتە قەیرانێکی سیاسی قووڵەوە،  چونکە دەبێت هاوسەنگییەک لەنێوان هێشتنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەمریکا و مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو هێزە ناوخۆییانەی کە بەتوندی دژایەتیی ئەمریکا دەکەن، بپارێزێت. 

گومانی تێدا نییە ڕاگرتنی گەشتە ئاسمانییە نێودەوڵەتییەکان لە فڕۆکەخانەکانی بەغدا و هەولێر،  بەهۆی مەترسیی هێرشی موشەک و درۆنەکانەوە، زیانێکی گەورە بە کەرتی گەشتیاری و بازرگانی دەگەیەنێت. 

لەبەر ئەوەی  عێراق و هەرێمی کوردستان بە قەبارەیەکی گەورە پشتیان بە هاوردەی کاڵا لە ئێران بەستووە. لە ئەگەری وێرانبوونی ژێرخانی ئێران یان داخستنی سنوورەکان،  نرخی کاڵا و خۆراک بەرز دەبێتەوە و دەبێتە هۆی دروستبوونی هەڵاوسان لە بازاڕەکانی ناوخۆدا. 

دوور نییە بەردەوامیی ئەم ڕووداوانە بە ئامانجی گۆڕینی ڕژێم،  ئێرانیش بخاتە ناو شەڕێکی ناوخۆیی یان هەرەسهێنانی تەواوەتی دەسەڵاتی ناوەندییەوە. بەمەش ئەگەری زۆرە شەپۆلێکی گەورەی ئاوارەی ئێرانی (بەتایبەت لە ناوچە کوردنشینەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە) ڕوو لە هەرێمی کوردستان بکەن و لە ئەنجامدا بارگرانییەکی گەورەی مرۆیی و ئەمنی دروست بکەن.

ژمارەی دانیشتوانی کوردەکان لە40 ملیۆن زیاترە  ، کوردیش گەلێکی کۆن و خاوەن مێژوویەکی دوور و درێژن ، هەر لە کۆنەوە لەو شوێنەدا ژیاون و چاڵاکانە بەشدارییان  لە کولتوور و شارستانیەتی گەورەی دەڤەرەکەدا کردووە ، کەچی هەتا نوها وەک گەورەترین گەل لە دەوڵەتی نەتەوەیی خۆیان بێبەشن ، زۆرجاریش لە بچوکترین مافی نەتەوایەتی و مرۆیی دا بێبەشکراون . خاکی کوردستانیش ، خاکێکی بە پیت و بەرەکەت و ستراتیژییە ، کە هەتا ئەمڕۆ لە نێوان دەوڵەتەکانی وەک تورکیا ، ئێران ، ئێراق و سوریە دا دابەشکراوە ، دابەشکردنەکەش شێوە فۆڕمێکی کۆڵۆنی نێودەوڵەتی بە خۆیەوە دەبینێت . سەرەڕای ئەو دابەشکردنە داگیرکاری و درێژەش ، گەلی کورد شتە هاوبەشەکانیان وەک یەک ماوە.

دۆزی کورد ، دۆزی کەمە نەتەوەیی و کێشەیەکی کولتووری و هاوڵاتیبوون نییە ، بەڵکو دۆزەکە ، دۆزی گەل و خاکێکی بندەست و داگیرکراوە ، هەر چەندە داگیرکارانی کوردستان بەردەوام ڕێگربوونە لە ئازادی نەتەوەیی و پێشکەوتنی فرەلایەنی کۆمەڵگای کوردی ، لێ دەرکەوتن و پەرەسەندنی بزاڤی ڕزگاریخوازی کوردی لە خەباتی خۆی نەکەوتووە و خاوەن مێژوویەکی دوور و درێژە و بزاڤی ناسیۆنالیزمی کوردیش بە شێوازی جۆراو جۆر لە خەباتی ئازادی نەتەوەیی  وپێشکەوتنی جڤاتی کوردی دا بەردەوام بووە ، لەم ڕێگایەشدا ، ڕووبارێک خوێنی ڕشتووە.

لە ڕاستی دا ، ئازادی نەتەوەیی و پێشکەوتنی کۆمەڵگای کوردی بەندە بە هەبوونی کیان و دەوڵەتی کوردی ، بەڵام مخابن ، هەتا نوها جەوهەری کێشەکە لەوە دایە ، کە چۆن بەو کیان و دەوڵەتە دەگات ، هەر بۆیە ، ئەوەی دووەمیان بۆتە جێگای ململانێی هزری و سیاسی لە بزاڤی ڕزگاریخوازی کوردی دا.

ڕاستە ، دروستبوونی دەوڵەتێکی یەکگرتووی کوردی بۆ هەموو پارچەکان ، ڕەنگە لە ڕەوشی ئەمڕۆی دەڤەرەکە و جیهانی دا ، جۆرە یوتۆپیەیەک بێت ، بەڵام ئەوە بەو مانایە نایەت ، کە کوردی هەر پارچەیەک خەبات بۆ مافە نەتەوەییەکانی خۆی و دەوڵەت نەکات ، هەر هیچ نەبێت بۆ گەیشتن بە شێوە فۆڕمێکی فیدڕالی و کۆنفیدڕالی ، لێ جەوهەری بەردەم چارەسەرکردنی پرسی کورد لەوە دایە ، کە ناوەندەکانی بڕیاری سیاسی کرانەوە و دیمۆکراسی قبوڵناکەن و درێژە بە شێوازی دیکتاتۆری و ئەوتۆکراتی و سیاسەتی شۆڤێنی خۆیان دەدەن ، هەر بۆیە ، هزر و سیاسەتی سەد ساڵەی ڕابردووی سایکس پیکۆ فەشەلی هێناوە و دەڤەرەکە پێویستی بە شێوەیەکی نوێی سیاسی و ڕێکخستن هەیە ، کە مافی گەلی کوردی تێدا پارێزراو بێت.

لە ڕەوشی نوێی جیهانی و دەڤەرەکەدا ، کورد و بزاڤی سیاسی کورد پێویستە بە شیوەیەکی ووردبین و واقیعبینانە ، پڕاگماتیزم و یەکگرتوو مامەڵەبکات و دەرسوپەند لە هەڵەکانی ڕابردووی خۆی وەربگرێت و ئەم دەرفەتە نوێ و مێژووییە لەدەست خۆی نەدات ، ئەگینا سەد ساڵی تر بە هەمان دەرد دەناڵێنێت. بزاڤی سیاسی کورد دەبێت بیر لە بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی خۆی بکاتەوە و نەبێتە ئامڕازێك بۆ پاراستنی بەرژەوەندی زلهێزە هەرێمی و جیهانییەکان ، بە تایبەتی لە ڕەوشی ئەمڕۆکەدا ، کە بەرژەوەندی و باڵادەستی پێشینەی هەموو شتێکە .

ئاشکرایە ، کە دروستنەبوونی دەوڵەتی کوردی بۆ هۆکارگەلێک دەگەڕێتەوە ، لێ یەکێك لە هۆکارەکان بۆ پەرتەوازەیی ، جۆری بیرکردنەوە و خەباتی خۆمان دەگەڕێتەوە ، سەرباری نەبوونی سەقفێکی نەتەوەیی هاوبەش و نەبوونی ستراتیژیەتێکی ڕوونی نەتەوەیی دەگەڕێتەوە . هەر لەم ڕۆژگارە و بەم بۆنەیەوە ، بە تایبەتی لە ڕەوشی سەخت و ئاڵۆزی نوهای گەلی کورد دا ، داوا لە هەموو لایەن و سەراپای بزاڤی سیاسی کوردی دەکەین ، کە یەکگرن و گەڵاڵەی پڕۆژەیەکی نەتەوەیی هاوبەش بکەن و، پێویستە سەقفی داواکاری مافەکانی گەلی کوردیش بەرزبکەنەوە ، چونکە هەر چییەک بخوازن ، داگیرکاران ئامادە نین نەک تەنیا دان بە مافەکانی کورد دابنێن ، بەڵکو زۆرجاریش هەبوونی کوردان ئینکار دەکەن . پڕاگماتیزم و ئاشتیش لە دونیای کرانەوە و گلۆبالیزم دا ، بێ شک ، بە قازانجی کورد و بزاڤە سیاسییەکەی دەکەوێتەوە . دەستگرتن بە دەستکەوتە نەتەوەییەکانی باشوور و ڕۆژاڤاش ئەرکی هەموو لایەن و وڵاتپارێزێکی کوردستانییە .

بەڕێزان ، ئێمە دەستەیەک لە خەباتگێڕ و ئەکادیمیکاری کوردستانین لە دیاسپۆرا و ناوەوەی وڵات ، هەر بەو بۆنەیەوە و لەوەها ڕەوشێکی هەستیار و مێژووییدا  ، داوا لە هێژا سەرۆک بارزانی  و هەموو لایەنەکانی تری کوردستانی دەکەین ، کە هەرچی زووە لە دەورەی پڕۆژەیەکی نەتەوەیی و دیمۆکراسی دا کۆببنەوە و هەوڵی پێکهێنانی مەرجە‌عێکی نەتەوەیی هاوبەش و هاوسەنگ بدەن و  سەقفی داواکارییە نەتەوەییەکانی بزاڤی سیاسی کوردیش بەرەو کیان و دەوڵەت بەرزبکەنەوە ، چونکە بێ کیانی و بێ دەوڵەتی هەبوونی کەسایەتی  نەتەوەیی و جڤاکی کوردی بە بندەستی و پەرتەوازەیی دەهێڵێتەوە ، هزر و سیاسەتی داگیرکارانی کوردستانیش هەر هەمان هزر و سیاسەتی سەد ساڵی ڕابردووە ،زۆر جاریش لە جاران بەهێزتر و دڕندانەترن ، چونکە باش دەزانن ، کە دونیا بەرەو گۆڕانە و کوردیش هۆشیارترن .

 سڵاو لە بەرخۆدانی بەردەوامی گەلەکەمان لە هەر چوارپارچەی کوردستان دا ، سڵاو و ڕێز بۆ هەموو شەهیدانی ڕێگای ئازادی نەتەوەیی و کوردستان.

لیژنەی ڕێکخستن:

د.نەجمەدین کەریم

د. سەعدەدین ملا

حەمید نەورۆز ئابان

بافێ نازێ

د.حەمید گەردی

د. کەمال عەلي

سەلام بۆسلی

دلیر عەلي

‏شەفەق نیوز - جنێف 

‏ئمڕوو پەنجشەممە، دەسکریا وە وول نوویگ لە دانوسەنین ناوەین ئیران و وڵاتە یەکگرتگەیل ئەمریکا وە ئامانج  چارەسەرکردن گیچەڵەیل درویژە وەخت بان بەرنامەی ئەتۆمی تەهران، و نواگیریکردن لە پەلامار سەربازی ئەمریکا وەبان ئیران دویای ئەوەگ واشنتن هێز فرەیگ لەناوچەگە گردەوکردیە.

‏هەردووگ وڵات دەسکردن وە گفتوگویەیل ئی مانگەیان وە هیوای کۆتایی هاوردن وە قەیرانە ەردەوامەیل  لەباوەت بەرنامەی ئەتۆمی کە واشنتۆن و وڵاتەیل خوەرئاوای ترەک و ئیسرائیل پشت وەپی بەسن وە ئامانج دروسکردن چەک ئەتۆمی، کە تەهران رەدیکەێد.

‏وەرپرسیگ ئەمریکی، وەپای ئاژانس "رویتەرز" راگەیان "ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایوەت سەرۆک ئەمریکا و جارید کۆشنەر، زاوای دۆناڵد ترەمپ سەرۆک ئەمریکا، بەشداریی ئەو گفتوگوو ناڕاستەوخوەیە کەن کە وەرد عەباس عەراقچی، وەزیر دەیشت ئێران وەڕیوەچوود."

‏ئی  خوول لە گفتوگویەیل لە دویای ئەو کووبوینەوە تێد کە هەفتەی وەرین لە  جنێف، وە ناوەندگێری بەدر ئەلبوسەیدی، وەزیر دەێشت شانشین عومان ئەنجامدریا.

‏

‏

عەلی حسێن فەيلی/ "عراقیگ بی كورد" نەگ هەر تەنیا ئاڵشتبوینیگ جوگرافی سیاسی وەخوەی دوینێد، کە دویر لە نووڕستن گریەدرایەیل میژوویی، ئەوە بوودە مدوو رمیان پەیوەندیەبل ئابووری و ئەمنی و کۆمەڵایەتی.

دەرئەنجامەیل عراقیگ بی کورد، زویوەزوی گشتگیر بوود و سنووریش بڕێد، و ری نییە بویشێد: قەیران بەغداد و هەولێر دروسکردن یەک لایەنە.

بەغداد زانێد کە نووڕین گەل کورد تیکەڵیگە ناوەین داواکاریەیل نەتەوەیی و مافەیل یاسایی، و پرس ناسنامە، ئەراوە، هەر چارەسەرییگ بایەسە ئی رەهەندەیلە بخەێدە وەرچەو.

وەلێ خاوەنەیل نووڕین براگماتی، و گرنگیدەرەیل وە شیوەیل ژیان، ئەوانە چەوەڕی کەن دەسەڵاتەیل لە تیژی گرژییەیل کەمەو بکەن، و نەونە ریگریگ لەنوای تەقەلایەیل چارەسەکردن ئەو قەیرانەیل گەوهەریە، کە یە چەن ساڵیگە زەخمەیلیان خاسەو نەوینە، و دیارە نەوەیل هاتگ ئەوە بوودە میراتی ئەرایان.

  ئەو رەهەندەیلە کە پەیوەندی وە ناسنامە و هاوڵاتیەتی دیرن ئەرا سیناریۆی "عراقیگ بی كورد" ئەوەسا پەیوەندیەیل کۆمەڵایەتی ئاڵشت کەن یا یەکجاری لەناویان دەن، کە ئەوەک ئیسە کریەێد خوەی سیاسەت پشتگووشخشتن مافەیل و پەکخستن دادپەروەریە، ئەوەسە کە جەزرەوەی کۆمەڵایەتی و رەوشتی ماوەدرویژیگ لەلی بوودەو، و قەت شوینی پڕەو نیەکریەێد.

پرسیار چارەنویسی ئەوەس کە ئایا خوازیمن میژوو هاوبەشمان وەشیوەیگ گشتگیر زنیەو بکەیمن، یا ری وە شیواشیو مەوقەیلیگ دەیمن کە لە کڕە پیرووزەیل رەد کەن، تا میراتی مرۆیی و بەهایەیل هاوڵاتی لەی وڵاتە بسزنێد؟.

لە وەختیگ هەوەجە وە بنەڕەتەیل پەیوەندی دیریمن تەنانەت ناوەین دوو هاوسایش ئەرا ستراتیژیەتیگ درویژ ماوە، ئەڕا چە هیچ وەزیریگ یا وەرپرسیگ عراقی (لە دروسکەرەیل کارەساتەیل) نیەنووڕێد کە ئی رەوش ئیرنگە رخبارییگ نزیکە؟، هەرچەن ئیجویرە رەفتار و سیاسەتیگ بانان عراقیەیل دیاری کەێد.

 لەدەسدان هەر بەشیگ لە جوگرافیای عراق رویداویگ نییە کە هەر تەنیا سنوور ئاڵشت کەێد، وەلێ دەرئەنجامەیل زویوەزوی و فرە گرانیگ لەلی کەفێدەو، و سیاسەت عاقڵانە وەرانەور ئی رخباریەیلە  گەردن وەزارەت دارایی یا پلاندانان ئەرا نموونە ئازاد نیەکەێد یا هەر دەزگایگ پەیوەندیدار.

ئەرا کەمەوکردن زەرەدەیل لەدەسدان گەل و جوگرافیای کوردستان، هویرکردن ناوەندی (بەغداد) کردەوەی تەکنیکی خوازێد نەک تەکتیکی، و دادپەروەرانەی دارایی خوازێد نەک وەزارەتیگ ئەرا بڕین تیکەنان مەردم، و پلانسازی هویرلەلیکریای خوازێد نەک شیواشیو ژیروەژیری.

وازەوبوین دویر لە خوەیپەرەسی نیازیگ وەرین و گرنگە، چوینکە رەفتارە باوەیل لەی وڵاتە وەرەو کیشمەکیشیگ زیاتر چن، رخداری دابڕیان راسگانی، و درویژەوبوین زەرەد قەیرانەیلیگ زیاتر.

 خاوەن ئی هویروڕایەیلە وەبیخود باس ئەوە کەن لاوردن ستەم و چەوسیان وەبان ری بارکردن زوورکاری و بردن خاوەن زەوی لە شوینیگ ئەرا شوینیگ ترەکەو چوود، وەلێ راسەگە ئەوەسە وەشیوەیگ پیچەوانە ریەگە ئاڵشت بکریەێد تا دووارە دڵنیایی و بڕوایی دروس بوود و ناسنامەی گشتگیر ناوەین پیکاتەیل تیەێدە دی، کە هەر گامیگ پابەند وە دانایی نەوود، جەزرەوەی درویژماوە و دروسکەر قەیرانەیل نوای گرێد، و بڕیار سیاسی هویرلەلیکریای توانێد ری ئارامی دیاری بکەێد، یا ری رمیان.

 تەقەلای چارەکردن واتە هەماهەنگی لە ئیرادە و بڕیار گشتی، کە بایەسە نەیلێد مدووەیل نەمان ئارامی سیاسی، و رادیکاڵی، و زیایبوین ناڕەزایەتیەیل، کەڵەکە بوون، و زەنگ کۆمەڵایەتی ناوەین پیکاتەیل بەڕەسێدە شکیان، و ئی کارە ریکارەیل یاسایی و سیاسی خوازێد، نەک ریکارەیل چەوسانن و زوورکاری.

عەباس عەبد شاهين

چایخانە بەغدادیەیل یەکیگن لە سیمایەیل ژیان کۆمەڵایەتی و کولتوری، کە هیچ وەختیگ تەنیا شوینیگ نەوینە ئەرا دانیشتن و نووسین چای و قاوە، وەلێ شوینیگ ئەرا باسکردن سیاسی و وتن هویر و را و هەڵگردن هویرمان میللی، لەناو ئی چایخانەیلە کە شیوەیگ میراتی تایبەت دیرێد، چایخانەی کوردەیل فەیلیە لە باب شێخ، جویر یەکیگ لەو شوینەیلە کە تیکەڵای ناوەین میژوو کۆمەڵایەتی و ناسنامەی کولتوری، و دووارە هویرمان پێکهاتەیگ عراقی رەسەن زنیەو کەێد کە ئەوەیش کورد فەیلیە.

ئەو چایخانە کەفێدە بان جادەی کیفاح نزیک مەنزڵگای شێخ عەبدولقادر گیلانی، لەو ناوچە کە یەکیگە لە کوینەترین گەڕەکەیل میللی لە بەغداد، کە کوبچە کوینەیل چگنەسە ناو یەکەو، وەگەرد میراتییگ کۆمەڵایەتی دەوڵەمەن، کە وە درویژایی دەیان ساڵ تابلۆیگ مرۆیی هەمەڕەنگ کیشاس، و ناوچەگە لە روی میژووییەو جیاوازە وە بویین کوردەیل فەیلی وەگەرد ئەو پیکاتەیل ترەک عراقی، کە هیلێد بوودە شوینیگ ئەرا وەیەکەوژیان و تیکەڵابوین کەلتوری، کە وەرجە سەدان ساڵ کوردەیل فەیلی لە ناوچەیل سنووری خوەرھەڵات عراق داکاسیانە، وەتایبەت بەغدا و دیالە و واست و میسان، و ناودیار بوینە لە کارەیل بازرگانی و کۆمەڵایەتی و سیاسەتی لەناو شارەیل، و جیاواز بوینە وە زاراوەی فەیلی خوەیان و دڵسووزیی کولتوری تیکەڵا ناوەین کوردبوینیان و ناسنامەی بەغداییان، و لە ماوەی دەیەیل گوزەشتە وە سەرهاتەیل میژوویی سەختیگەو رەدبوین، دیارترینیان ئەو بارکردن زوورکاریە و. لە هەشتایەیل سەدەی گوزەشتە تویشی هاتن لە سەردەم حکومڕانی حزب بەعس لەناودریای، کە رەگەزنامەی هەزاران خیزان لەلییان زەفت کردن، و وەرەو دەیشت وڵات باریان کریا، لە یەکیگ لە ناسکترین پرسەیل مرۆیی لە میژوو نوو عراق، و لەبان ئەوەیش، ئامادەبوون رووشنهویری و کۆمەڵایەتییان هەر کارا بوی، و دەسمیەتی دان لە ئابووری و بازرگانی و هونەرەیل و ژیان شارستانی بەغداد.

چایخانەی کوردەیل فەیلی ناویگ هەڵگردیە کە بەڵگەیگ میژوویی و مرۆیی دیرێدڕ کە ناوەگە هەلیوا نەهاتیە، وەلێ نشاندانە ئەرا رێز و دووسی ئەرا ئی پیکاتەیل کورد رەسەنە، و ئەرا ئەو چەوسیان میژووییە کە وەسەریان هات، و خاوەنەیلی ئویشن ئی ناوە جویر یادکردنە ئەرا هویرمانیگ کۆمەڵایەتی کە لەناو ویژدان پایتەخت ئامادەس، و جەمال محمداوی نە وە ئەبو عەلی ناسیاس ئەو چایخانە وەڕیەو بەێد، کە پیاییگ عەرەبە، دڵی قرچیا ئی ناوە ئەرا چایخانەگە بنەێد وە رێزگردنیگ ئەرا کوردەیل فەیلی و میژوویان، لە گامیگ نشان سروشت مەردم بەغداد دەێد کە پشت وە تیکەڵابوین و وەیەکەوژیان بەسێد.

هەرچەن ئی چایخانە لە ساڵ  2022 دامەزریاس، وەلێ ناوگە هات چایخانیگ کویەنەترە، کە وەرجە نزیکەی هەفتا ساڵ لەبان جادەی گشتی بویەسەی، کە کە درویژەدانیگ هێمایی ئەرا میژووییگ کویەنەتر وەپی دەێد.

ئی چایخانە جیاوازە و دانیشتنیگ بەغدادی رەسەن، و وینەیل میراتی دەگمەن هەن رووژەیک کویەن بەغداد کە لە قەی دیوارەیلی وینەیلیگ میژوویی و سومبولەیل کۆمەڵایەتی و سیاسی کوتیاس، کە میوانەگە بەێدەو ئەرا هویرمان شارەگە، لە سەردەم رەنگینی، کە میوانەیل چایخانەگە هەر کوردەیل فەیلی تەنیا نیین، باوجی جویراجویر پیکاتەیل عراق لە گەنج و پیرەیل لەناوی گردەو بوون، لە سیمایگ نشان ئەو وەیەکەوژیانە دەێد کە کۆمەڵگای بەغدا وەپیەو جیاوازە لە نەوە تا نەوە، و ئەو چایخانە بویە خاڵ ئارامی کۆمەڵایەتی ئەرا میوانەیلی کە چاشیانە رووژانە لێرا بوون.

عەمار مزهر یەکیگ لە میوانەیل هەمیشەیی چایخانەگە ئویشێد: ناوچەی کیفاح و باب شێخ و سەدریە ناوچەیلیگ میللی میژوویین، کوردەیل فەیلی لە سەردەمیل دویرودرویژیگ لەناویان بوینە، وتیش: وینەیل ناو چایخانەگە نشان دووسی میژوو بەغداد دەن و پەیامیگ ئاشکراس نە عراقیەیل یەک دەس و یەک دڵ دیرن، و ناونایین چایخانەگە ئەرا رێزگردن لە پیکاتەیگ تیەێد نە شوینپەنجەی خوەی لە میژوو عراق هیشتەجی، لەبان ئەو هەمکەی ستەم و چەوسیانە کە وەسەریان هات.

ماجد کوردی کە هەمیش یەکیگە  لە میوانەیل هەمیشەیی چایخانەگە، ئویشێد: چایخانەگە بویە ناوەند چەوپیکەفتن کوردەیل فەیلی لە جویراجویر پارێزگایەیل، هەمیش ئەرا ئەو عراقیەیلە کە لە ئەوروپا و ئیرانەو هاتنە ئەرا سەردانکردن بەغداد، دووپاتیش کرد کە شوینەگە جویر سەنتەریگ کۆمەڵایەتی و کەلتوریە گشتی لە ژیر یەی قەواسە گردەو کەێد.

   چایخانەی کوردەیل فەیلی نموونەیگ زنیە ئەرا ئاڵشتبوین شوینیگ سادە ئەرا رووبەریگ هەڵگردن هویرمان کۆمەڵایەتی، کە لەناوەین پیاڵەی چای و وینەیل جارانی، چیرووکەیل بەغداد نووەو بوون، و باس چیرووکەیل وەیەکەوژیان و میژوو هاوبەش ناوین پیکاتەیلی کریەێد، لە سەردەمیگ ئاڵشتبوینەیل کۆمەڵایەتی وەزوی جویلە کەن، ئیجویرە چایخانەیلیگ جویر وەچەودی لەبان دووار گریەداین مرۆیی مینن، لەڕی کولتور و هویرمان هاوبەش، کە چایخانەگە تەنیا شوینیگ جوگرافی نییە، وەلێ پەیامیگ کۆمەڵایەتیە دووپات کەێد کە هەمەڕەنگی عراق هەمیشە سەرچەوەی هازداریە و میژوو کوردەیل فەیلی بەشیگ رەسەنە لە میژوو خود بەغداد.

فاتیمە سەڵاح ئەرکەوازی

‏خانەقین تەنیا ناونیشانیگ کارگێری نییە لەبان نەخشە، بەڵکم فەرهەنگیگ زینگە کە وشەیلی وە خوین و مێژوو نویسانییە، هنای باس لە جیاوەکردن جەلەولا یا هەر بستیگ تر لەی خاکەی کەین، تەنیا باس کردن ئاڵشتبوین  سنوور شارەوانیەگەی نیەکەیمن، بەڵکم باس لە هەڵوەشانن ئەو تان و پۆیە کەیمن کە شوناس "کوردایەتی" لەی شوین و نوینە وەپی چنیاس.

‏هەر کویچەیگ یا هەر ئاواییگ، و هەر گردیگ لەی ناوچە ناویگ دیرێد کە چوودەو بان ریشگ زوان رەسەن کوردی، هنای جەلەولا کرێدە قەزا و لە خانەقین جیاوەکرێد لەڕاسی پەیوەنی دەنگ و وشەیلمان وەرد یەکتر بڕێد، یەیش تەقەلایگە تا پاشگر کوردی لە ناوچەگە جیاوەبکرێد و ناسنامەی نوویگ دویر لە مێژوو وەبان ناوچەگە بچەسپنن.

‏ئەگەر دویەکە پێشمەرگەیل قارەمانەیلمان کە شانازیکەم دویەت یەکیگم لەوانەگ  وە خوین خوەیان رینەیان ئێ خاکە داگیربکرێد  ئەوە ئمڕوو ئەرک  رووشنهویرە و نویسەرە ری نەێد ئێ خاکە وە "نووک قەڵەم" و بڕیار سیاسی سەرد و بی روح کوت کوت بکرێد.

‏پاراستن خانەقین وە قەوارە مێژوویەگەی وەفادارییەگە ئەرا خوین شەهیدەیلمان  کە نەخوازین یەکترازان قەومایەتی و زوانی لەی خاکە بوینن.

‏بانگەوازیگ ئەرا ویژدان میلکانمان، هەوەجە کەێد گشتی بزانێد، " زوان وەبی خاک بوودە زوانیگ ئاوارە، و خاکیش وەبی زوان بوودە لەشیگ بی روح"، هەر وەی مدووەس هەر بڕیاریگ بوون "بویچگەوکردن خانەقین" لەلی باد، راستەوخوەی گورزدانە لەو فەرهەنگ دەوڵەمەنە کە ئیمە جویر پارێزەر دیالێکت کوردی خوارگ خوسەی خوەیمن.

‏ئیمە نیەتوایمن نەوەیل ئایندەمان لە جەلەولا و سەعدیە و خانەقین جویر بیانی بنووڕنە یەکتر تەنیا وە مدوو ئەوەگ سیاسەت سنوور کارگێری لەناوەینیان کیشاس، خانەقین وە جەلەولا و سەعدیە و گشت ئاوایەیل دەوروگەردی یەک یەکەی کولتووری و زوانییە و هویچ بڕیاریگ بان کاغەز نیەتوەنێد ئێ رەسانایەتیە لە دڵمان بویچگەو بکەێد.

‏ 

‏

نوری بێخاڵی/ لە سەردەمیگ قەیرانەیل هەرێمی لەناوی زیایەو بوود، و نەخشەیل دەسەڵاتی ئاڵووزەو بوود، ئامادەبوین لەناو بوونەیل ناودەوڵەتی جویر پەیمانەیگ راسگانی ئەرا کیش کارایەیل سیاسی و شوینان لەناو هاوکیشەیل بڕیار، و لە نووڕینەو، ئامادەبوین نێچیروان بارزانی سەرۆک هەرێم کوردستان لە کۆنفرانس میونشن ئەرا ئاسایش، هات تا پایەی هەرێم کوردستان نشان بەێد جویر بازیکەریگ ئارامی لە ناوچەیگ کە لەبان ریتم ئاڵشتبویەیل زویوەزوی ژیەێد.

بەشداریکردن لەی بوونەی جیهانیە، پڕوتوکۆلی یا هێمایی نەوی، باوجی تیکەڵابوین راستەوخۆ بوی لەناو گفتوگۆەیل لە گەوهەر  پرسە فرە ناسکەیل لە ناوچەگە، جویر رەوشەیل سوریا و ریڕەوی دروسکردن حکومەت نوو عراق.

 سەرۆک هەرێم کوردستان، لە دیدارەیلی وەگەرد سەرکردە و وەرپرسەیل دەوڵەتەیلیگ خاوەن کاریگەری لە بڕیار ناودەوڵەتی رکدار بوی دووپات بکەێد کە هەرێم کوردستان هەر کارلێک ئەرا ئارامی مینێد، چ لەڕی پشتگیریکردن ریڕەوی دروسکردن حکومەت فیدراڵی لە بەغداد، یا لە نزیکەوکردن نووڕینەیل ناوەین لایەنەیل کورد و سوری، و ئی پەیامە لە بیخودیی نەهات، باوجی لە بڕوایی ناودەوڵەتی زیاییگ وەوە کە بویین هەرێم کوردستان هازداریگ لەناو عراقیگ فیدراڵی ئارام، پایەی هاوسەنگیە لە هاوکیشەی ئاسایش هەرێمی، کە هەرێم کوردستان وە کەڵەکەبوین ئەزموون سیاسی و دەستووری، ئەوە چەسپان کە توانێد فرەیی وەڕیەو بوەێد، و رۆڵ ناوەنگیر لە مەوقەیل بەسیان سیاسی بڕانێد، کە ئەوە هیلێد پشتگیریکردنی ئەرا دروسکردن حکومەت عراق بوودە رییگ ستراتیژی دویر لە نووڕینە تەنگەیل، لە بەرژەوەنی دەوڵەت و ئارامی.

لە باوەت سوریا، نێچیرڤان بارزانی خاوەن وتاریگ بوی کە وەشیوەی واقیعی سیاسی بوی دویر لە دروشمەیل، دووپات لە پشتگیریکردن هەر رێککەفتنیگ کرد کە بکەفێدە ناوەین حکومەت سوریا و هەسەدە، لە بنەمای ئەوە کە هەر لەیەکفامستنیگ لەی رەوشەیل ئیسە خوەی گامیگ خاسە لەبان ری ئارامکردن، و دووپاتیش کرد لە گرنگی مسۆگەرکردن مافەیل کورد و گشت پیکاتەیل لەناو دەستوور بانان سوریا لە چوارچیوەی سوریایگ یەکگرتگ، لە خود وەختەگە رازی لەو نووڕینەیل ناڕاسە کرد جویر چاپکردن ئەزموون هەرێم کوردستان، چوینکە هەر وڵاتیگ تایبەتمەندی جوگرافی و سیاسی و کۆمەڵایەتی خوەی دیرێد.

ئی هاوکیشە نشان خوەنستنیگ هاوسەنگ دەێد کە دان وە دەرفەتەیل و سەختیەیل دەێد، و بەرژەوەنی ئارامی خەێدە بان هەر چشتیگ ترەک.

 لە چین پەیوەندیەیل هەرێمی، سەرۆک هەرێم کوردستان مقیەتی لە وتاریگ هاوسەنگ کرد وەگەرد پرسەیل ناوچەگە، دووپاتیش کەێد کە سەرکەفتن هەر رییگ دانوسەنین پابەندی راسگانی وەگەرد گشت لایەنەیل خوازێد.

ئی هاوسەنگیە سیاسەتیگ نشان دەێد کە لەبان وازەوبوین و گفتوگۆ وەگەرد جویراجویر پایتەختەیل کاریگەر وسێد، دویر لە ئەولوودانە تیژەیل، یەسە کە پایەی هەرێم کوردستان قایم کرد جویر هاوبەشیگ باوەڕدار لەلای دەوڵەتەیل بڕیار.

ئی ئامادەبوین ناودەوڵەتیە وە تەنیا خەسی دیدارەیل یا سروشت بەشداربویەیلی جیاواز نەوی، وەلێ لەناو باوەت ئەو پەیامەیلە دیار دەێد کە هەرێم کوردستان ئەرا جیهان دیرێدەی، کە پەیامەگە ئویشێد: ئارامی وە زوور نیەچەسپێد، بەڵکم وە لەیەکفامسنن دروس کریەێد، و مسۆگەرکردن مافەیل دەستووری پیکاتەیل تەنیا گەرنتی راسگانیە ئەرا یەکێتی دەوڵەتەیل، و گفتوگۆکردن، چەنیگ یەواش دیار بوود، هەر ئەو ریەسە کە زەرەدی کەمترە وەرەو چارەسەری وەردەوام.

لە مەوقەیگ هەرێمی فرە ئاڵووز، هەرێم كوردستان خوەی وەڕی سەرکردایەتیی پیشکەش کەێد، جویر پیەڵیگ ناوەین پایتەختە دویریەیل، و هاوبەشیگ لە دروسکردن چارەسەریەیل، نەک مەیدانیگ ئەرا یەکلاییکردن ململانێی.

لێرا  واتەی قویل ئامادەبوین سەرۆک هەرێم کوردستان لە بوونەیل ناودەوڵەتی دیار دەێد: کە بوودە بەشیگ لە بڕیار، و جویر مدوو ئارامی وەپید بنووڕن لە ناو کەشوهەوای ئاڵشتبوین.