شەفەق نیوز- بەغداد
لە بازییگ ئەرا بازییگ ترەک، و لە گرتەیگ ئەرا یەکیگ ترەک، بڕیگ لە مناڵەیل وەختیگ تەواو وە خوەیان نیەن ئەرا خوەشیوەرگردن لە تاقیکردنەیگ وەرجە چگن ئەرا یەکیگ ترەک، دیمەنیگ سەرنج هاووڵاتی عەبدولڵا حەسەن کیشا، وەختیگ دی کە هەر سێ مناڵەگەی دی سەبر لەبان بازییگ لەناو پارک نیەگرن، یا تەنانەت لەبان وسانن لەناو رز کوڵیگ ئەرا سەنین شەربەت.
حەسەن دەس کردە گەردین وەدۊای لەیەکداینیگ ئەرا ئی ئاڵشتبۊنە، تا دۊاجار بووەسێدەی وە بردنەسەر فرەی پشوو تاوسانان زاڕووەیلی لە وەردەم موبایلەیل، لە وەختیگ تەماشای پارچە ڤیدیۆ کوڵەیل ناسریاگ وە "ریڵز" کەن، وەرد کەمی دەرچگنیان ئەرا پارکەیل و ئەنجامداین چالاکییەیل لە دەیشت ماڵ.
حەسەن، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە مناڵەیلی فرەتر لارەو بۊنە ئەرا گوشەگیری، و لەبان یەک چالاکی ئارام نیەگرن، هەرلیوا دی خوەشی لە بازیکردن لە دەیشت وەرنیەگرن، وە مدوو ئەو وەخت دریژە کە لە وەردەم شاشەی موبایلەیل بەنە سەر.
ئۊشێدیش کە وەکارهاوردن موبایل رەنگ داگەسەو لەبان رەفتار مناڵەیلی، کە زویتر هەس وە بیزاری و دڵتەنگی کەن، و دی بازییەیل جویر جاران جی گرنگیپیدانیان نین، دیاری کرد کە نەتۊنستگە قەیەغەیان بکەێد لە وەکارهاوردن موبایلەیل، چۊنکە بۊسە سەرچەوەی سەرەکی سەرگەرمی ئەرایان، و بیبەشکردنیان لەلی فرەتر تۊڕە و شڵەژیاگ کەێدەیان.
وەرد دەسوەپیکردن ساڵ خوەنستن، حەسەن تەقەلا دەێد وەختەیل وەکارهاوردن موبایل لەلایەن مناڵەیلی رێک بخەێد و کەمیەو بکەێد ئەرا کەمترین ئاست بتۊنێد، لە تەقەلایگ ئەرا گلەوداین هاوسەنگی لە ناوەین جەهان دیجیتاڵی و چالاکییە رووژانەیل.
ئەزموون حەسەن، دابڕیاگ نییە لە نیگەرانییگ فراوانتر لەلای بڕیگ لە باوگ و داڵگەیل، وەرد بڵاوەوبۊن روی لە زیایبۊن پارچە ڤیدیۆ کوڵەیل لەبان سەکووەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی، کە لە ماوەی چەن چرکەیگ وەکارهاوەر لە ناوەین دیمەن و زانیاری و هەڵویستەیل جیاواز بەێد و تیەرێد، لە رژیایگ وەردەوام کە گاڵی دەێد ئەرا تەماشاکردن فرەتر.
سەرنجیگ پەرتەوازە بوود
سروشت گرتەیل "ریڵز" لەبان خێرایی و جویراجویری و نووەوبۊن وەردەوام وسیاس، چۊنکە وەکارهاوەر وە جۊلەی یەک کلک لە ناوەڕۆکیگ چوودە یەکیگ ترەک، بی هەوەجەداین وە گەردین یا چەوەڕیکردن، و لە وەختیگ فرە کەس لەی گرتەیلە ئامرازیگ ئاسان ئەرا سەرگەرمی و وەختبردنەسەر دۊننەو، پرسیارەیلیگ دەرکەفن لەباوەت رەنگداینەوەی زیایچگن لە تەماشاکردنیان لەبان تەرکیز و سەرنجداین، وە تایبەت لەلای مناڵەیل و ناخاڵەیل.
پسپۆڕ لە کۆمەڵناسی حەسەن حەمدان، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە فرە تەماشاکردن ڤیدیۆ کوڵەیل شایەت پەیوەندی وە پەرتەوازەیی و لاوازی تەرکیز بیاشتوود، بیجگە لە سەختی وەردەوامبۊن لە وەدویاچگن یەک چالاکی ئەرا ماوەیگ دریژ.
دووپات کەێد لەبان گرنگی چەودیاری هووشیارانە لەبان ئەو ناوەڕۆکە کە مناڵەیل و ناخاڵەیل تەماشای کەن، وەگەرد دەور باوگ و داڵگەیل لە ریکخستن وەکارهاوردن سەکووە دیجیتاڵییەیل، و دووپات کەێد لەبان گرنگی پیتەوداین وە سروشت ناوەڕۆکەگە و شیواز و هۊروبڕوایلی، وە شیوەیگ کە وەرد بەها کۆمەڵایەتی و پەروەردەییەیل بگونجیەێد.
نیگەرانییەگە تەنیا لەبان ئەو وەختە نیەوسێد کە ئی گرتەیلە بەنەی، بەڵکم دریژەو بوود ئەرا سروشت خوەی ناوەڕۆکەگە، و ئایا دەرفەتیگ ئەرا وەکارهاوەر رەخسنێد ئەرا هۊرەوکردن و شیەوکردن، یا گاڵی دەێد ئەرا چگن وەردەوام لە ناوەین دیمەنە خێرایەیل بی وسانن لەلای ناوەڕۆکەگەیان.
"گەنیان مەژگ".. زاراوەیگ نیگەرانی دروس کەێد
لە ساڵ 2024، زاراوەی "گەنیان مەژگ" لەناو ئەو باسەیلە دەرکەفت کە پەیوەندی وە زیایچگن لە وەکارهاوردن ناوەڕۆک دیجیتاڵی کوالیتی نزم یا کەم نرخ هۊری دیرن.
زاراوەگە ئەرا وەسفکردن رخ و نیگەرانییەیل لە گلەوخواردن چالاکی زەینی یا هەسکردن وە شەکەتی هۊری لە ئەنجام زیایچگن لە وەکارهاوردن ئی جویرە ناوەڕۆکە وەکار تیەێد، وەلی وە خوەی دەسنیشانکردنیگ پزیشکی باوەڕپیکریاگ نییە.
لەی باوەتەو، ئەکادیمی عەلا نەجاح، لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دۊنێد، کە کێشەگە لە فرەیی وەکارهاوردن سەکووە دیجیتاڵییەیل وە خوەی نییە، بەڵکم ها لە زیایەچگن لە وەکارهاوردن ناوەڕۆک سەرزاری بی هۊرەوکردن یا شیەوکردن.
رووشنەو کەێد کە وەکارهاوەر شایەت لە وەرگریگ کە کارلێک وەرد ناوەڕۆکەگە کەێد و باسی کەێد ئاڵشت بوود ئەرا وەکاربەریگ کە وەردەوام لە ناوەین پارچە ڤیدیۆ کوڵەیل جۊلیەێد، ئەو کارە کە شایەت توانای لەبان تەرکیز و هەڵسەنگاندن رەخنەیی لاواز بکەێد ئەگەر ئی شیوازە بوودە بەشیگ زاڵ لە ژیان رووژانەی.
وەپەی قسەی نەجاح، کێشەگە لە خوەی تەکنەلوجیاگە نییە، بەڵکم ها لە ری وەکارهاوردنی، وە ئاماژەداین ئەوەگ هووکارەبۊن لەبان ناوەڕۆک خێرا شایەت بڕیگ لە وەکارهاوەرەیل کەم سەبرتر بکەێد لەبان ئەو چالاکییەیلە کە هەوەجە وە وەخت و رەنج دیرن، جویر خوەنستنەو و خوەنستن و وەدویاچگن یەک باوەت وە شیوەیگ وەردەوام.
نەجاح دیاری کەێد کە ناخاڵەیل شایەت فرەتر وەرەو لای ئی جویرە ناوەڕۆکە بکیشیەن، وە مدوو جویراجۊرییەگەی و خێرایی نووەوبۊن گرتەیلی، ئەو کارە کە گاڵیان دەێد ئەرا خوازین لە تەماشاکردن فرەتر، و ریکخستن وەخت وەکارهاوردن و چەودیاری جویر ناوەڕۆکەگە کەێدە خوازیاییگ پەروەردەیی.
داواکارییەیل قەیەغەکردن و وەرپرسیاریەتی خیزان
لە وەرانوەر ئەوە، بڕیگ لە باوگ و داڵگەیل داوای گردنەوەر ریکارەیل تونتر کەن ئەرا سنووردارکردن رەسین مناڵەیل و ناخاڵەیل وە ئەو ناوەڕۆکە کە وە زەرەدمەن دۊننەی.
هەرلیوا هاووڵاتی موعتەز تائی، کە تەمەنی رەسێدە 42 ساڵ ئۊشێد، کە داوا لە لایەنە پەیوەندیدارەیل کریاس بجۊلیەن ئەرا سنووردارکردن بڵاوەوبۊن ئەو گرتەیلە کە باوەڕ دیرێد کاریگەری نەرینی لەبان مناڵەیل و ناخاڵەیل کەن، تەنانەت ئەگەر ناوەڕۆکیگ دژە شەرمیش لەخوەیان نەگرن، و داوای داناین ریسایەیل کەێد ئەرا وەکارهاوردن سەکووەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی لەلایەن ئەوانەو.
لە قسەیگ ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، باوەڕ دیرێد کە رویوەڕویبوین ئی کێشە هەوەجە وە هاوکاری خیزان و دامەزراوە پەروەردەییەیل و لایەنە پەیوەندیدارەیل دیرێد، وە دەسنشانکردن ئەوەگ وە رییەیل جیاواز تەقەلا داگە ریگری لە زاڕووەیلی بکەێد لە نووڕستن گرتە کوڵەیل بی ئەوەگ ئەو ئەنجامە وەدی بارێد کە تواێدەی.
تائی فتراق دەێدە نووڕین گلەوخواردن چالاکی لەش لەلای مناڵەیلی، و لاوازی گرنگیپیدانیان وە خوەنستن، و داوەزین ئاستەیل خوەنستنیان، ئەو کارە کە گاڵی داگە ئەرا گەردین وەدۊای چارەسەرەیل، لە ناویان راویژکردن وە پزیشکەیل.
ئی قسەیلە قەوارەی ئەو نیگەرانییە نیشان دەن کە بڕیگ لە باوگەیل هانە ناوی، وەلی لە خود وەخت پرسیاریگ خەنە روی لەباوەت کاراترین ئامرازەیل: ئایا چارەسەرەگە ها لە بەسانن و قەیەغەکردن، یا لە ریکخستن وەکارهاوردن و وەهیزکردن هووشیاری دیجیتاڵی، یا لە گردەوکردن لە ناوەین ئی ریکارەیلە؟
لە لاییگ ترەکەو، گشت وەکارهاوەرەیل لە پارچە ڤیدیۆ کوڵەیل کێشەیگ نیەۊنن کە جی نیگەرانی بوود، بەڵکم بڕیگ لەلییان ئامرازیگ ئەرا سەرگەرمی و واین لە بیزاری لەناوی دۊننەو.
ناخاڵە عەلی محمد، کە تەمەنی رەسێدە 16 ساڵ، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز قسە کەێد و ئۊشێد کە گرتەیل "ریڵز"، بڕیگ جوراجور لە دیمەنە کوڵەیل پیشکەش کەن، و وە خێرایی لە باوەتیگ چنە یەکیگ ترەک، و هەر یەیش وەکارهاوەرەیل کیشێد و گاڵیان دەێد ئەرا وەردەوامی لە تەماشاکردن.
ئەما گەنج حسێن محمد کە تەمەنی رەسێدە 18 ساڵ، دۊنێد کە ئی گرتەیلە دەسمیەتیی دەن ئەرا دویرکەفتن لە دڵتەنگی.
ئۊشێدیش کە تەماشاکردن ڤیدیۆیەیل کێشەیگ ئەرای دروس نیەکەێد، وە تایبەت وەختیگ کە خەنەدار بوون، کە مەودایگ ئەرا سەرگەرمی و وەختبردنەسەر لەناویان دۊنێدەو.
لە وەختیگ بڕیگ لە ناخاڵەیل جویر ئامرازیگ سادە ئەرا خوەشی تەماشای ئی گرتەیلە کەن، باوگەیل دۊنن کە ئەو وەختە کە مناڵەیل لە تەماشاکردنی بەنە سەر بڕیگ جار لەبان بەرژەوەندی خوەنستن و چالاکی لەش و کارلێک کۆمەڵایەتی تیەێد، ئەو کارە کە کەلین لە ناوەین نووڕستن نەوە جیاوازەیل ئەرا وەکارهاوردن تەکنەلوجیا فراوانترەو کەێد.
جەنگیگ لەبان سەرنجداین
لە سای فراوانبۊن باسەیل لەباوەت ناوەڕۆک دیجیتاڵی، وەزارەت ناوخۆ وەردەوامە لە شوینکەفتن دروسکەرەیل ناوەڕۆکە سەرپیچیکارەیل و چەودیاری ئەوەگ لەڕی فەزای دیجیتاڵییەو بڵاو کریەێد، و گردنەوەر ریکارە یاساییەیل دژ وە هەر کەسیگ کە سەرپیچیکردنی ئەرا یاسا بچەسپیەێد.
وەلی رەفتارکردن وەرد زیایچگن لە تەماشاکردن گرتە کوڵەیل لە شوینکەفتن یاسایی رەد کەێد، تا وەرپرسیاریەتی خیزان و مەکتەو و خوەی سەکووەیل بگرێدەو لە وەهیزکردن وەکارهاوردن هووشیارانەی تەکنەلوجیا، وەپەی قسەی تویژەرەیل.
تویژەر لە باوەت دەروینی ئەحمەد زەهەبی، لە قسەیگ ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دۊنێد، کە سەکووەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی رکابەری کەن لەبان کیشان سەرنج وەکارهاوەر و هیشتنی ئەرا دریژترین وەخت توانا داشتوود، و رووشنەو کەێد کە چگن دووارە لە ناوەین گرتە کوڵ و جیاوازەیل شایەت مقیەتیکردن لە تەرکیز وەردەوام لەلای بڕیگ لە وەکارهاوەرەیل سەختترەو بکەێد.
وەپەی قسەی زەهەبی، موبایل دی تەنیا شاشەیگ نییە ئەرا تەماشاکردن ناوەڕۆک، بەڵکم بۊسە ژینگەیگ کە لەناوی گرتەیل و خەوەرەیل و مۆسیقا و ریکلامەیل رکابەری لەبان کیشان سەرنج کەن، و ئۊشێدیش کە کێشەگە قۊلترەو بوود وەختیگ وەکارهاوەر هووکارەی چگن خێرا لە ناوەین باوەتەیل بوود، و وەخت تەواو وە یەک هۊروبڕوا نیەێد ئەرا فامستنی یا شیەوکردنی.
و هوشداری دەێد لەوەگ زیایچگن لەی شیوازە لە وەکارهاوردن شایەت پەیوەندی وە پەرتەوازەیی و ناجیگیری لە سەرنجداین بیاشتوود، وە تایبەت لەلای نەوە بۊچگترەیل لە تەمەن، و دووپات کەێد کە گرفتەگە تەنیا پەیوەندی وە وەختەو نەیرێد، بەڵکم وە توانای ئایەم لەبان تەرکیز و کارلێککردن وەرد یەک هۊروبڕوا بی گەردین وەردەوام وەدۊای ناوەڕۆکیگ نوو.