شەفەق نیوز- هەولێر/ سلێمانی
لە هۆڵیگ لە بارەگای سەرۆکایەتی هەرێم کوردستان، شەوەکی دووشەممە، دوو مەرسوم خوەنریان کە بڕیار دەن وە دانان فەریق نەجات عەلی ساڵح چۊ فەرماندەی ناوچەی سەربازی یەکەم، و فەریق روکن عومەر ساڵح حەسەن چۊ فەرماندەی ناوچەی سەربازی دۊم.
دوو مەرسوم کە تاج نانە بان رێڕەویگ کە دەیەیگ دریژە کیشا، و وە فەرمی کووتاییهاوردن وە دووانەیی سەربازی راگەیانن کە ماوەی سێ دەیە چەسپیاگ بۊ.
وەپەی راگەیاننەگە، هێزەیل "یەکەی 80" کە لەڕی میژووییەو بەسیاسەو وە پارت دیموکرات کوردستان، و "یەکەی 70" سەر وە یەکێتی نیشتمانی کوردستان، نەوینە دوو پێکهاتەی سەروەخوەی لە دەیشت دەسەڵات وەزارەت کاروبار پێشمەرگە، کە سەرلەنوو رێکخستن ئەرا ئەندامەیلیان جیوەجی کریا لەناو فیرقە و لیوایەیل کە لەژیر سای وەزارەتەگە و سەرکردایەتیی کار کەن.
مەراسیمەگە وە سەرپەرشتی سەرۆک هەرێم کوردستان نێچیرڤان بارزانی، وە شیوەی فەرماندەی گشتی هێزەیل پێشمەرگە، و وە بەشداری سەرۆک حکومەت مەسرور بارزانی، و قوباد تاڵەبانی، جیگری، و وەزیر کاروبار پێشمەرگە شۆڕش ئیسماعیل، لەشان نۊنەرەیل لە هاوپەیمان ناودەوڵەتی و شاندە دیپلۆماسییەیل وەڕیەو چگ.
هەمیش لە بەغدادەو وەڕێوەبەر نووسینگەی فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارە عراقییەیل فەریق یەکەم روکن عەبدولئەمیر شەمەری ئامادە بۊ، لە ئامادەبۊنیگ کە رەنگدانەوەی رەهەند فیدراڵی ئەرا دۆسیەگە و پەیوەندی پێشمەرگە وە سیستەم وەرگری عراقی کرد.
وەپەی پەیکەر راگەیانریایەگە، سەرلەنوو رێکخستن هێزەیل کریا لەناو دوو سەرکردایەتی ناوچە کە 11 فیرقە لەخوەیان گرن، کە هەر یەکیگیان لە سێ لیوا دروس بوودر و دوو لیوای پیادە سەر وە هەر فەرماندەییگ بوون، لە وەختیگ پەیکەر گشتی دوو هێز پاڵپشتی و یەکەیگ کۆماندۆ لەخوەی گرێد.
سەرچەوەیگ لە وەزارەت پێشمەرگە ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت، کە دامەزرانن دوو سەرکردایەتی سەربازی واتەی ئەوە نییە، وەپەی شیواز فەرمی، کە بەشەوبوین وەرین لەژێر ناویگ نوو وەردەوام بوود، چۊنکە هەردگ فەرماندەییەگە لەناو زنجیرەیگ سەربازی یەکگردگ و لەژیر دەسەڵات وەزارەت کاروبار پێشمەرگە کار کەن، لەجیای بەسیان یەکەیل وە ناوەندەیل بڕیار حزبی.
لە خوەنستنیگ سەربازی ئەرا پەیکەرە نووەگە، شارەزای ئەمنی و سەربازی فەریق خانەنشین سەروەر شێخ قادر، لە دیداریگ تایبەت وەرد ئاژانس شەفەق نیوز وت، کە پرۆسەی تیکەڵکردنەگە نۊنەرایەتی "ئاڵشتبوینیگ رێکخستنی و تەکنیکی لە وەڕێوەبەرایەتی وە رووکار حزبی ئەرا وەڕێوەبەرایەتی سەربازی دامەزراوەیی" کەێد، و وە ئەوە زانستەی کە پشت بەسین وە ناوەیل ناوچەی یەکەم و ناوچەی دۊم لە چوارچیوەی سەنن رووکار حزبی لە هێزەیل تیەێد.
شێخ قادر دیاری کرد کە ناوچەی یەکەم هەولێر و دهۆک و ئەو ناوچەیلە کە سەر وەپییانن لەخوەی گرێد، و هێزەیل ناو ئەو ناوچە وەرجە ئیسە وە هێزەیل "80" سەر وە پارت دیموکرات کوردستان ناسریاۊن، لە وەختیگ ناوچەی دۊم سلێمانی و هەڵەبجە و ئەو ناوچەیلە کە سەر وەپیانن لەخوەی گرێد، و پێکهاتەیلی وەرجە ئیسە وە هێزەیل "70" سەر وە یەکێتی نیشتمانی کوردستان ناسریاۊن.
وەیجۊرە دی کە هیشتن دوو فەرماندەیی ناوچەیی نۊنەرایەتی کیشەیگ سەربازی نەکەێد تا وەختیگ هەردگیان وە وەزارەت پێشمەرگەوە بەسیانە و ملکەچ زنجیرەی فەرماندەیی فەرمی یەکگردگن، وە دووپاتکردن ئەوەگ بۊین دوو ناوچە واتەی مەنن دوو هێز جیاواز یا دوو وەڕێوەبەرایەتی حزبی نییە جویر ئەوەگ وەرجە ئیسە بۊ.
تاقیکردن دۊای راگەیاننەگە
بەش یەکەی 70 و یەکەی 80 نێچیرڤان بارزانی لە وتارەگەی چارەسەری کرد، لەوەختیگ دووپات کرد کە ئەوەگ رۊ دا تەنیا ئاڵشتکردنیگ لە پەیکەرسازی یا ئاڵشتکردن یەکەیل نییە لە پێکهاتەیگەو ئەرا یەکیگ ترەک، بەڵکم "گامیگ نیشتمانی گەورا"س لە دروسکردن دامەزراوەیل هەرێم کوردستان.
بارزانی راگەیان کە لەیڕووژەو لەوەلا، هیچ هێزیگ لە هێزەیل پێشمەرگە لە دەیشت چەتر وەزارەتەگە نەمەنیە، و پێوەریگ ئەرا سەرکەفتن دانا کە وە شمارەی ئەو یەکەیلە رەد نیەکەێد کە چنە ناو پەیکەرە نووەگە، بەڵکم وە ئاست هەستکردن هەر جەنگاوەریگ وە ئەوەگ وەزارەتەگە دامەزراوەگەیە، و سەرکردایەتی سەربازی مەرجەعیەتیە، و هاوڕی چەک هاوبەشیە لە ئەرکەگە بی نووڕسین ئەوەگ سەر وە کوورەس یا کام ناوچەس.
دووپات کرد کە دامەزراوەی سەربازی گۆڕەپانیگ ئەرا رکابەری حزبی نییە، و دیاری کرد کە حزبەیل رکابەری لە هەڵوژاردنەیل و کار سیاسی کەن، لە وەختیگ پێشمەرگە نۊنەرایەتی هێز کوردستان کەێد، نەک هێز حزبیگ.
وەلی لە خود وەخت دەسنشان کرد ئەرا ئەوەگ راگەیانن یەکخستنەگە نۊنەرایەتی کووتاییهاتن چاکسازی نیەکەێد، بەڵکم دەسوەپیکردن گامیگ نووە کە بایەسە رەنگ بەێدە بان سەرکردایەتی و کۆنترۆڵکردن و مەشقکردن و بەرزکردن پلە و رێکخستن و هویروباوەڕ سەربازی.
راگەیانن
یەکخستنەگە دوو میژوو تیکەڵا لەخوەی گرێد.
رێڕەو یەکەم لە ساڵ 2016 دەس وەپی کرد، لەوەختیگ بەرنامەی چاکسازی وەزارەت کاروبار پێشمەرگە وە چەودیاری سەرۆک هەرێم کوردستان لەو وەختە مەسعود بارزانی و وە پشتگیری هاوپەیمان ناودەوڵەتی وەڕیەو چگ، و وە تایبەت وڵاتە یەکگرتگەیل و بەریتانیا و ئەڵمانیا، لەشان هۆڵەندا و ئیتالیا و فەڕەنسا و دەوڵەتەیل ئەوروپی ترەک.
بەرنامەگە یەکخستن سەرکردایەتی و کۆنترۆڵکردن، و سەرلەنوو رێکخستن یەکەیل، و هویردبینی میلاکەیل و مووچەیل، و گەشەپیدان سیستەمەیل مەشق و چەکدارکردن و خزمەتگوزارییە لۆجستییەیل لەخوەی گرد، وەسەربار بیناکردن وەڕێوەبەرایەتییگ دارایی و سەربازی فرەتر ناوەندی لەناو وەزارەتەگە.
وەلی قۆناغ دۊم لە 21 ئەیلول/ سێپتەمبەر 2022 دەس وەپی کرد، لەوەختیگ وەزارەت کاروبار پێشمەرگە و وەزارەت وەرگری ئەمریکی یادداشت لەیەکفامستن واژوو کردن کە چوارچیوەیگ وەخت بەخشیە بەرنامەی چاکسازییەگە کە چوار ساڵ دریژە کیشێد، و وەپی واشنتۆن پشتگیری هێزەیل لە نواگیریکردن ریخریاگ داعش و پشتگیریکردن پرۆسەی چاکسازی ناو وەزارەتەگە نووەو کرد.
راگەیانن یەکخستنەگە لە ساڵیاد چوارەم واژووکردن یادداشتەگە هات، دۊای تەواوکردن سەرلەنوو رێکخستن هێزەیل یەکەی 70 و 80 و کاراکردن هەردگ فەرماندەیی ناوچەی سەربازی یەکەم و دۊم.
ئەو سەختیەیلە کە کەفتنە وەر رێڕەوەگە تەنیا تەکنیکی و رێکخستنی نەۊن، کە مدوو سیاسی بەسیاگ بۊ وە ئاست ئامادەبۊن پارت دیموکرات کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان ئەرا ئاڵشتکردن کۆنترۆڵ کردارەکی لەبان هێزەیلیان ئەرا ناو دامەزراوە فەرمییەگە.
قسەکەر وە ناو سەرۆکایەتی هەرێم دڵشاد شەهاب لە شەوەکی مەراسیمەگە دان نا وە ئەوەگ پرۆسەی یەکخستنەگە ماوەی ساڵەیل گوزەشتە رۊوەڕۊ سەختیەیل گەورایگ بۊە، و وە تایبەت وە مدوو ناکۆکییە سیاسییەیل.
70 و 80 کیین؟
یەکەی 80 نۊنەرایەتی ئەو هێزەیلە کرد کە لەڕی میژووییەوە وە پارت دیموکرات کوردستان بەسیاۊن، لە وەختیگ یەکەی 70 ئەو هێزەیلە لەخوەی گرد کە سەر وە یەکێتی نیشتمانی کوردستانن.
دووانەیی هەردگ هێزەگە ماوەی دەیەیل گوزەشتە چەسپیا، چۊنکە هەر حزبیگ پەیکەریگ فەرماندەیی و وەڕێوەبەری و سەربازی تایبەت وە خوەی هیشتەو، هەرچەن دامەزرانن وەزارەت کاروبار پێشمەرگە و تیکەڵکردن لیوایەیل ترەک لەناوی بۊ.
و ئەوە بۊە مدوو فرەبۊن ناوەندەیل بڕیار و سەختییەیل لە وەڕیەوەبردن بڵاوبۊن و چەکدارکردن و بەرزەوکردن پلەیل و مووچەیل، وەسەربار کاریگەری پەیوەندی سیاسی ناوەین هەردگ حزبەگە لەبان ئاست هاوکاری و هەماهەنگی لە ناوەین هێزەیلیان.
لە نیشانەیگ سیاسی سەرنجکیش، مەلا بەختیار، سەرکردەی وەرین لە یەکێتی نیشتمانی کوردستان، یەکخستن هێزەیل پێشمەرگە وە "خەویگ رەنگین کە وەدی هات" وەسف کرد، و وت کە هێزەیل هەوەجە وە پەروەردەکردن و راهێنان داشتن.
وەلی وشەی "پێشمەرگە"، لە زوان کوردی لە دوو بڕگە تیەێد، "پێش" وە مانای لەوەرانوەر، و "مەرگە- مرگ" وە مانای مەرگ یا مردن، و وە شیوەیگ گشتی دەسنشان کەێد ئەرا "ئەوانە کە رۊوەڕۊ مەرگ بوون".
بڵاوبۊن ناوەگە وە شیوەی ناویگ ئەرا هێزیگ کوردی رێکخسریاگ بەسیاسەو وە کۆمار مەهاباد کە لە ئیران لە ساڵ 1946 راگەیانریا، و لە عراق، پێشمەرگە چۊ هێزیگ رێکخسریاگ دەرکەفت ماوەی قۆناغەیل بزووتنەوەی رزگاریخواز کوردی، و وە تایبەت لەوەخت هەڵگیرسان شۆڕش ئەیلول لە ساڵ 1961، وەرجە ئەوەگ دۊای راپەڕین ساڵ 1991 و دامەزرانن دامەزراوەیل هەرێم کوردستان ئاڵشت بوود ئەرا هێزیگ فەرمی ئەرا پاراستن هەرێمەگە.
لە لای خوەیەو، سەرۆک حکومەت هەرێم کوردستان مەسرور بارزانی بوونەگە وە "رووژیگ میژوویی ئەرا کوردستان و پێشمەرگە" وەسف کرد، وە دووپاتکردن ئەوەگ پرۆسەی گردەوکردن هێزەیلە لەژێر چەتر وەزارەتەگە و لەناو یەک پەیکەرسازی وە سەرکەفتن کووتایی وەپێ هات دۊای چوار ساڵ لە کارکردن لە چوارچیوەی یادداشت لەیەکفامستن وەرد وەزارەت وەرگری ئەمریکی.
وتیش کە پەیکەر یەکگرتگەگە ئۆپەراسیۆنەیل و مەشقکردن و سەرکردایەتی و کۆنترۆڵکردن و پەیوەندییەیل و وەڕێوەبەرایەتی دارایی لەخوەی گرێد، وە مەرجیگ گام ئایندە فتراق خەێدە بان بەرزەوکردن توانایەیل سەربازی، و دابینکردن چەکەیل پیشکەفتگ و سیستەمەیل وەرگری ئاسمانی، و گەشەپیدان توانایەیل مرۆیی و مەشقی.
دۊاتر بارزانی باسەگە بردە بان پابەندبۊنەیل فیدراڵی، وە داواکردن لە حکومەت عراقی ئەرا مسۆگەرکردن مافە دەستوورییەیل هێزەیل پێشمەرگە، و یەکسانکردن مووچەی ئەندامەیلی و شایستە داراییەیلیان وەرد هاوتاگانیان لە سوپای عراقی.
و دووپات کرد کە پێشمەرگە هێزیگ دەستوورییە و بەشیگ سەرەکییە لە سیستەم وەرگری عراقی، و ئەوەگ گەشەپیدان توانایەیلی و چەکدارکردنی تەنیا خزمەت ئاسایش هەرێم کوردستان نیەکەێد، بەڵکم بەشداری لە پاراستن عراق و ئارامیی کەێد.
لە بەغداد، عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرەیل عراقی پیشوازی لە تەواوبۊن یەکخستن پێکهاتەیل پێشمەرگە لەژیر چەتر وەزارەتەگە کرد، و وت کە یەکخستن هێزە ئەمنی و سەربازییەیل لەناو چوارچیوەیل دەستووری و یاسایی، و قایمکردن هەماهەنگی لە ناوەین پێکهاتەیل هێزە چەکدارەیل، نۊنەرایەتی "گامیگ گرنگ لە چەسپانن ئاسایش نیشتمانیمان و یەکگرتەیی بڕیار وەرگریمان" کەن.
دۊرتر لە راگەیاننەگە
ئی راگەیاننە وەرجە نۆ رووژ لە سی ئەیلول/ سێپتەمبەر تیەێد، مەوقەی بڕیارلیدریاگ، وەپەی خشتەی راگەیانریاگ، ئەرا تەواوکردن دەرچگن هێزە ئەمریکییەیل لە عراق و ئاڵشتبوین وەرەو شیوازیگ نوو لە هاوکاری ئەمنی و سەربازی دوولایەنە.
هەمیش رووژەگە هاوەختە وەرد خشتەیگ کە حکومەت عراقی خستیەسەی روی ئەرا چارەسەرکردن دۆسیەی گیرهاوردن چەک وە دەس دەوڵەت، لە ناوڕاس جیاوازییگ لەباوەت مەودای ئی خشتە و ئەو هێزەیلە کە گرێدەیانە خوەی و میکانیزمەیل جیوەجیکردنی.
وەلی شێخ قادر دۊری خست کە پەیوەندییگ هەس لە ناوەین یەکخستن پێشمەرگە و جۊلەیل حکومەت فیدراڵی ئەرا گیرهاوردن چەک، وە دووپاتکردن ئەوەگ رەوش ئی هێزەیلە جیاوازی بیناکردن دیرێد وەرد رەوش ئەو باڵەیلە کە باس لە داگردن چەکیان یا تیکەڵکردنیان لەناو دامەزراوە ئەمنی و سەربازییە فیدراڵییەیل کریەێد.
وتیش کە پێشمەرگە هێزیگ بیسەروبەرە یا لە دەیشت دامەزراوە فەرمییەیل نییە، و ئەوەگ داواکارییە ئەمریکییەیل وە یەکخستنی و سەرلەنوو رێکخستنی لەژیر سەرکردایەتی وەزارەتەگە وەرجە دامەزرانن حکومەت زەیدی وە چەن ساڵیگ بۊە، وە لەقەڵەمدان ئەوەگ ئی تیکەڵکردن ئیسە ئەنجام رێڕەویگ دریژە لە چاکسازی و سەرلەنوو پەیکەرسازی، نەک وەدەمچگنیگ ئەرا فشاریگ دەسوەجێ لەبان سەرکردایەتی کوردی.
دڵشاد شەهاب، لە کۆنگرەیگ رووژنامەوانی دۊای مەراسیمەگە وت، کە حکومەت فیدراڵی دۊای ئەو رووژە وەرپرسیاریەتییگ گەوراتر لە پاراستن عراق هەڵگرێد، کە هەرێم کوردستانیش لەناویە، و وە تایبەت لە پاراستن بوار ئاسمانی و دامەزراوە نەفتییەیل.
دیاری کرد کە پشتگیری هاوپەیمانی ماوەی ساڵەیل گوزەشتە لەناو رێککەفتنەگە وەرد حکومەت فیدراڵی هاتگە، و ئەوەگ کووتاییهاتن ئەرکی وەی شیواز ئیسە ریگری نیەکەێد لە ئەگەر وەردەوامبۊن هاوکاری سەربازی لەڕی رێککەفتن ستراتیژی لە ناوەین عراق و وڵاتە یەکگرتگەیل.
دۊاتر شەهاب ئاشکرای یەکیگ لە مدووە سەرەکییەیل ئەرا زویکردن لە تەواوکردن پرۆسەگە کرد، وە دووپاتکردن ئەوەگ یەکخستن هێزەیل پێشمەرگە مەرجیگ بنەڕەتی بۊ ئەرا وەردەوامبۊن پشتگیری هاوپەیمان ناودەوڵەتی.
وەیجۊرە هەرێم کوردستان مەرج یەکخستنەگە جیوەجێ کرد لە مەوقەیگ کە شیوەی ئامادەبۊن ناودەوڵەتی و ئایندەی ئەو پشتگیرییە کە یاوەری پرۆسەی چاکسازییەگە کرد ئاڵشت بوود، یەیش بەغداد و هەولێر خەێدە وەرانوەر وەرپرسیاریەتییگ گەوراتر ئەرا پویفدارکردن پەیکەر نووەگە و گەشەپیدانی و پارێزگاریکردن لەبان ئامادەبۊنی.
لە مەراسیمەگە شمارەیگ گشتی ئەرا قەوارەی هێز یەکگرتگەگە رانەگەیانریا، و نەیش بڕڕ گشتییگ کووتایی ئەرا پرۆسەی هویردبینی میلاکەیل و مووچەیل، کە یەکیگە لە تەوەرە سەرەکییەیل بەرنامەی چاکسازی لە ساڵ 2016ەو.
هەمیش خشتەیگ ورد بڵاو نەکريا ئەرا ئاڵشتکردن دەسەڵاتەیل دامەزرانن و بەرزەوکردن پلە و چەکدارکردن و بڵاوبۊن ئەرا وەزارەتەگە، یا ئەرا چۊنیەتی بەشەوکردن یازدە فیرقەگە لە ناوەین هەردگ سەرکردایەتییە سەربازییەگە.
ئی هویردەکارییەیلە، لەشان دروسکردن فەرماندەییەیل فیرقە و لیوایەیل و پلەی تیکەڵکردن لە ناوەین ئەندامەیل هەردگ یەکە وەرینەگە، یەکلاکەرەو بوون لە دیاریکردن ئەوەگ ئایا پەیکەرە نووەگە هێزیگ یەکگرتگ وە کردارەکی بەرهەم هاوردیە یا تەنیا بسنەکردیە وە سەرلەنوو رێکخستن پێکهاتە کۊنەیل لەژیر یەک چەتر فەرمی.
شێخ قادر وەیجۊرە دوینێد کە سەختی ئایندە خوەی دۊنێد لە تەواوکردن مەشق و چەکدارکردن و رێکخستن و چەسپانن هویروباوەڕ سەربازی یەکگرتگ، وەیجۊرە کە پرۆسەی تیکەڵکردنەگە لە پەیکەریگ وەڕێوەبەری ئاڵشت بکەێد ئەرا دامەزراوەیگ سەربازی تەواو.