شەفەق نیوز - بەغداد

شمارەی ئەو عراقییەیلە کە داهات راسەوخۆ لە خەزێنەی گشتی وەرگرن رەسێدە نزیکەی 15.05 ملیۆن کەس، وە بڕ 4.55 ملیۆن فەرمانبەر لە کەرت گشتی، و نزیکەی 2.9 ملیۆن خانەنشین، و 7.6 ملیۆن سوودمەن لە بەرنامەیل چەودیاری کۆمەڵایەتی، وەپەی نووترین شمارە و داتایەیل وەردەس کە ئاژانس شەفەق نیوز چەو وەپیان خشانیە.

کاریگەری ئی داهاتەیلە وە شیوەیگ ناڕاسەوخۆ کیشیەێد ئەرا ئەندامەیل خیزانەیلیان، ئەو کارە کە خەرجکردن حکومی کەێدە سەرچەوەیگ سەرەکی ئەرا بژیوی بەشیگ فراوان لە دانیشتگەیل عراق کە شمارەیان رەسێدە نزیکەی 46 ملیۆن کەس.

لە وەختیگ کە بودجەی عراقی وە شیوەیگ روی لە زیایبۊن لارەو بوود ئەرا دابینکردن داهاتەیل و وەکاربردن و خەرجییەیل وەردەوام و بەشەوکردن داهاتەیل نەفت، لەبان حساو سەرمایەگوزاری و دروسکردن دەرفەت کار و گەشەپیدان داهاتەیل نانەفتی.

کەلین دارایی

وەپەی نووترین داتایەیل جیوەجیکردن بودجە کە وەزارەت دارایی عراقی، یەکشەممەی گوزەشتە، لەباوەت هەفت مانگ یەکەم ساڵ ئیسە بڵاوی کرد، داهاتەیل رەسیەسە نزیکەی 39.096 تریلیۆن دینار، لە وەرانوەر خەرجییەیل کە رەسیەسە 65.424 تریلیۆن، کە بۊەسە مدوو کوڵهاوردنیگ راسگانی وە بڕ نزیکەی 26.329 تریلیۆن دینار تا کووتایی تەمموز/ یۆلیۆ.

نزیکەی 30.356 تریلیۆن دینار، یا 78% لە داهاتەیل، لە نەفتەو هاتیە، لە وەرانوەر 8.740 تریلیۆن دینار لە داهاتەیل نانەفتی.

فشار لەبان داهاتە نەفتییەیل لە ماوەی ساڵ ئیسە زیایەو بۊ وە مدوو قەیران تەنگەی هورمز، کە بۊە مدوو گلەوخواردن هەناردەیل عراق لە نەفت خام وە نزیکەی 75% لە لویتکەی قەیرانەگە، لە وەختیگ داهاتە نەفتییە مانگانەیل داوەزیا لە نزیکەی 6.8 ملیار دۆلار لە شوبات/ فێبرواری ئەرا نزیکەی 2.3 ملیار دۆلار لە ئایار/ مایۆ و حوزەیران/ یۆنیۆ، وەپەی داتا و راپۆرتە داراییەیل.

لە لایەن خەرجکردنیش، قەرەبوو فەرمانبەرەیل و مووچەیل رەسیەسە نزیکەی 35.875 تریلیۆن دینار، لە وەختیگ تەرخانکریاگەیل چەودیاری کۆمەڵایەتی رەسیەسە 15.989 تریلیۆن.

وە گردەوکردن هەردوگ بڕگەگە، خەرجکردن لەبانیان لە 51.8 تریلیۆن دینار رەد کەێد لە ماوەی تەنیا هەفت مانگ، واتە ئەوەگ هاوتای نزیکەی چوار لەبان پەنج گشت خەرجییە تومارکریاگەیلە لە خود ماوەگە.

هەرلیوا خەرجکردن لەبان خزمەت قەرز رەسیەسە نزیکەی 6.239 تریلیۆن دینار تا کووتایی تەمموز/ یۆلیۆ.

ئی شمارەیلە، وەپەی بڵاوکریاییگ شارەزای ئابووری نەبیل مەرسوومی لەبان "فەیسبووک"، نشان دەن کە خەرجکردن لەبان مووچە و چەودیاری کۆمەڵایەتی لە داهاتە گشتییە تومارکریاگەیل لە خود ماوەگە رەد کردگە، ئەو کارە کە فشار زیایەو کەێد لەبان دارایی گشتی لە ئابوورییگ کە وە شیوەیگ گەورا پشت وە نەفت بەسێد.

وەلی ئی وینە واتەی ئەوە نییە کە دەوڵەت لەبان مووچە و چەودیاری کۆمەڵایەتی خەرج کەێد جوور دوو بڕگەی بی هەوەجە، بەڵکم فراوانبۊن پابەندبۊنە وەردەوامەیل ئاشکرا کەێد لە وەراورد وەرد توانای ئابووری لە وەدیهاوردن داهاتەیل سەروەخوەیی دویر لە نەفت.

"دەوڵەت مووچە"

لەی باوەتەو، شارەزای دارایی و ئابووری سەفوان قوسەی ئۊشێد، شمارەی ئەو فەرمانبەرەیلە کە خەزێنەی ناوەندی مووچەیان دابین کەێد نزیکەو بوود لە 4.1 ملیۆن فەرمانبەر، لە وەختیگ شایەت شمارەی خانەنشینەیل بڕەسێدە نزیکەی دوو ملیۆن کەس، وەرد جیاوازی سەرچەوەیل دابینکردن پۊل ئەرا چینەیل خانەنشینی.

قوسەی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئاشکرا کەێدەو، کە خانەنشینەیل وەرجە ساڵ 2003 هەوەجە وە پاڵپشتی لە وەزارەت دارایی دیرن ئەرا داین شایستەیلیان، لە وەختیگ دانریەێد کە ئەو شایستە خانەنشینییەیل لە سەندووق خانەنشینیەو دابین بکریەن.

ئەما توڕ چەودیاری کۆمەڵایەتی، قوسەی دیاری کەێد کە شمارەی ئەوانەگ گرێدەیانەو ها لە ناوەین 1.5 و 2 ملیۆن، وەرد هیزەیل حەشد شەعبی و پێشمەرگە و هیزەیل ترەک بەسیاگ وە فەرماندەی گشتی هیزە چەکدارەیل، کە دانریەێد لەناو دەروازەیل خەرجکردن ئەمنی لە بودجەگە دەربکەفن وەپەی سروشت لایەنەگە و تایبەتمەنیەگەی.

گەشەکردن پابەندبۊنەیل

لەلای خوەیەو، تایبەتمەن لە وەڕیەوبردن قەیرانەیل و وەڕیەوبردن دامەزراوەیل دەوڵەت، عەلی جەبار، ئاشکرا کەێد کە گرنگی جیاکردنەوە لە ناوەین فەرمانبەر و سوودمەن لە وەخت تەقەلاهاوردن ئەرا پێوانەکردن قەوارەی ئەو کۆمەڵگا کە بەسیاگە وە خەزێنەگە.

جەبار ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە عراق نزیکەی 4 ملیۆن فەرمانبەر دیرێد کە مووچە لە وەرانوەر کار وەرگرن، و فرەتر لە ملیۆنیگ خانەنشین شایستەی خانەنشینی وەرگرن، و نزیکەی دوو ملیۆن خیزان لەناو توڕ چەودیاری کۆمەڵایەتی هەواڵەی کاش وەرگرن، بیجگە لە هیزە ئەمنییەیل و چینەیل ترەک.

جەبار هوشداری دەێد لە گردەوکردن ئی چینەیلە وە هەژمارکردن گشتیان جویر "فەرمانبەر" یا دانان ئەندامەیل خیزانەیلیان جویر سوودمەنەیل راسەوخۆ، وەلی دۊنێد کە وڵاتەگە ها لە وەردەم گتیگ گەوراس کە بەسیاگە وە داهات گشتی.

کێشەگە، وەپەی قسەی جەبار، لە داین مووچە یا خانەنشینی یا چەودیاری کۆمەڵایەتی نییە، چۊنکە داوا لە دەوڵەت کریەێد ئی شایستەیلە دابین بکەێد، بەڵکم لەوەسە کە خەرجکردن وەردەوام وە خێرایییگ گەشە کەێد کە تونترە لە توانای ئابووری ئەرا وەدیهاوردن داهاتەیل نانەفتی و دەرفەت کار و بەرهەم نوو.

 دیاری کەێد کە لیست خەرج مووچە و خانەنشینی لە نزیکەی 57.6 تریلیۆن دینار لە 2022 بەرزەو بۊە ئەرا 68.2 تریلیۆن لە 2023، ئمجا ئەرا 78.7 تریلیۆن لە 2024، لە وەختیگ مەزەنەیل 2025 و 2026 ها لە دەورگرد 83 تا 86 تریلیۆن دینار.

قورسی خەرجکردن

ئەما شارەزای ئابووری، ئەحمەد عەبد رەببە، مووچەی فەرمانبەرەیل و خانەنشینەیل و تەرخانکریاگەیل چەودیاری کۆمەڵایەتی وە نزیکەی 8 تریلیۆن دینار مانگانە مەزەنە کەێد، یا ئەوەگ نزیکەو بوود لە 96 تریلیۆن دینار ساڵانە ئەگەر خەرجکردن لە ئاستەیل ئیسەی بمینێد.

عەبد رەببە لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کەێد کە خەرجکردن فیدراڵی لە ماوەی نیمەی یەکەم 2026 رەسیەسە نزیکەی 54.673 تریلیۆن دینار، لە وەختیگ قەرەبوو فەرمانبەرەیل و مووچەیل رەسیەسە نزیکەی 30.769 تریلیۆن، واتە فرەتر لە نیمەی خەرجکردن راسگانی لەو ماوە.

وەلی عەبد رەببە نووڕین دیرێد لەبان وەسفکردن بودجەگە وە ئەوەگ تەنیا بودجەی مووچە و بەشەوکردن داهاتەیل نەفتە، وە دەسنشانکردن ئەرا بۊین خەرجکردن سەرمایەگوزاری و پرۆژەیل ئەرا ژیرخان و خزمەتگوزارییەیل، وەلی بەرزەوبۊن قورسایی رێژەیی خەرجکردن وەردەوام، وە تایبەت کرا و مووچە و خانەنشینی و پاڵپشتی و چەودیاری کۆمەڵایەتی، توانای بودجەگە کەمەو کردگە لە جیوەجیکردن دەور تەواو خوەی لە گەشەپیدان.

فشارەیل ئی خەرجکردنە وەرد پشتبەسین دەوڵەت وە نەفت زیایەو بوود، چۊنکە مەزەنەیل سەندووق دراو ناودەوڵەتی لە راپۆرت راوێژکارییەیل لەباوەت عراق ئەرا ساڵ 2025 نشان دەن کە داهاتەیل نەفت لە بان 90% لە داهاتە حکومییەیل مینێد تا 2030 وەپەی مەزەنەیلی، لە وەختیگ شایەت بەش مووچە و خانەنشینی بەرزەو بوود ئەرا 54% لە گشت خەرجکردنەیل وە رەسین ساڵ 2030 ئەگەر رێڕەوەیل ئیسە وەردەوام بوون.

سەندووقەگە هوشداری دەێد لەوەگ سەختی خەرجکردن وەردەوام و گلەوخواردن داهاتە نەفتییەیل شایەت کوڵهاوردن و هەوەجەیل دابینکردن پۊل بەرزەو بکەن، و داوای کۆنتڕۆڵکردن لیست مووچە و زیایکردن داهاتەیل نانەفتی کەێد وەرد پاراستن خەرجکردن سەرمایەداری.

بودجە لەژیر چەودیاری

دەسەی دارایی پەرلەمانی بڕیار دا میوانداری وەزیر دارایی فالح ساری بکەێد ئەرا باسکردن لە کارە وەپیشەیل بودجەی 2027 و وەخت کلکردنی ئەرا ئەنجومەن نوێنەرەیل، وەرد نشانداین گلەیی لەلایەن لیژنەگەو لەبان ئاگادارنەکردنیان وەروەختە لە ماددەیل و رەشنۊس یاساگە.

ئەندام لیژنەی دارایی باسم غورابی، رووژ یەکشەممەی گوزەشتە، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت، کە میواندارییەگە ئامانجی ئاگاداربۊنە لە قەوارەی بودجەگە و داهاتە نەفتی و نانەفتییەیل و قەوارەی خەرجییەیل وەگەڕخستن و گشتی و سەرمایەگوزاری، لە وەختیگ لیژنەگە داوای بەڵگەنامە و داتایەیل لە وەزارەتەیل دارایی و پلاندانان و نەفت و بانک ناوەندی و راپۆرتەیل دیوان چەودیاری دارایی فیدراڵی کردگە.

وەپەی ئەو چوارچیوەی وەختە کە لیژنەگە ئاماژە وەپی داگە، وا دانریەێد رەشنۊس بودجەگە لە 15 تشرین یەکەم/ ئۆکتۆبەر ئیسە بڕەسێدە ئەنجومەن نوێنەرەیل، دۊای تەواوکردن رێکارە حکومییەیلی.

تاقیکردن چاکسازی

لە وەرانوەر یە، وەزارەت دارایی بودجەی 2027 جویر تەنیا زیایکردنیگ لە خەرجکردن پێشکەش نیەکەێد، لە 31 ئاب/ ئۆگستس 2026، وەزیر دارایی فالح ساری وەدویاچگن کرد ئەرا قۆناغەیل ئامادەکردن بودجەی بەرنامەیل و ئەدا، و دووپات کرد کە چگن وەرەو لای ئامانج بەسانن تەرخانکردن سەرچەوەیلە وە بەرنامەیل و ئامانجەیل و ئەنجامەیل.

لەی رویەو، سەفوان قوسەی دۊنێد کە بودجە نووەگە بایەسە پشت وە بنەمایەیل هویردتر بوەسێد لە مەزەنەکردن خەرجییەیل، هاووەخت وەرد فراوانبۊن پلەوپلە لە جیوەجیکردن بودجەی بەرنامەیل لەبان وەزارەتە فیدراڵییەیل.

هەرلیوا باس خوازین وەزارەت دارایی لە قایمکردن کۆنتڕۆڵ لەبان داهاتە نانەفتییەیل و ناچارکردن یەکە حکومییەیل کەێد وە یەکلاکردن شایستەیلیان لە هەژمار خەزێنەی یەکگرتگ، وە شیوەیگ کە ری بەێدە وەزارەتەگە ئەرا دیاریکردن کارە وەپیشەیل خەرجکردن وە شیوەیگ هویردتر.

وەیجویرە، پشتبەسین گەورای دەوڵەت وە نەفت و بەرزەوبۊن لیست مووچە فشار خەنە بان ئەو مەودایە کە ئەرا خەرجکردن سەرمایەگوزاری هەس.

ئەما عەبد رەببە، دۊنێد کە بودجەی بەرنامەیل و کار تۊەنێد ئەو پرسیار سەرەکییە ئاڵشت بکەێدە کە حوکم خەرجکردن گشتی کەێد: لەجیای پرسیارکردن لە قەوارەی ئەو تەرخانکریاگە کە وەزارەتەگە وەدەسی هاوردگە، پرسیارەگە بوودە ئەوەگ کۆمەڵگا چە دەسکەفت لە وەرانوەر ئی خەرجکردنە؟

نیشاندەرەگە، وەپەی دوینستن ئەو، تۊنێد لە شمارەی فەرمانبەرەیل و هەوەجەیلەو بچوود ئەرا شمارەی مەکتەوە تەواوکریاگەیل، و خاسی خەستەخانەیل، و بەرهەمداری پرۆژەیل، و زیایکردن داهاتەیل نانەفتی، و دروسکردن دەرفەت کار و خاسترکردن خزمەتگوزارییەیل.

دیاری کەێد کە بودجەی 2027 بوودە تاقیکردنیگ ئەرا ئی وەرچەرخانە، وە تایبەت وەرد دانان چەسپانن کارکەرەیل وە گرێبەس لەبان میلاک هەمیشەیی، چۊنکە ئاڵشتکردن خەرجکردن وەختانە ئەرا پابەندبۊن هەمیشەیی، خەرج ئایندە لەبان خەزێنە بەرزەو کەێد.

فشار دۆلار

لە خود وەخت، دارایی گشتی تویش تاقیکردنیگ ترەک بوودەو لەڕی بازاڕ پۊل، کە رووژ دووشەممە، نرخ دۆلار لە بازاڕ هاوتەریب ئاست 160 هەزار دینار ئەرا هەر 100 دۆلار رەد کرد، لە وەختیگ نرخ فەرمی لە 1320 دینار ئەرا دۆلاریگ لە مامەڵە فەرمییەیل مەنەو.

شارەزای ئابووری عەلی دەعدووش، لە قسەیلیگ ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، لە وەختیگ گوزەشتە، بەرزەوبۊن نرخ دۆلار گلەو دا ئەرا سەوداگەری و رەوش نادڵنیایی و دویاکەفتن بڕیگ لە هەواڵە فەرمییەیل، بیجگە لە زیایبۊن داواکاری لەبان دراوەگە ئەرا دابینکردن پۊل هاوردەکریاگەیل لە ئیرانەو، و رخ بازرگانەیل و هاووڵاتییەیل لە هەر ئاڵشتکارییگ ئەگەری لە نرخ ئاڵوگۆڕ لەناو بودجەی 2027.

لە وەرانوەر یە، بانک ناوەندی عراقی لە بەیاننامەیگ کە لە 19ی ئەیلول/ سێپتەمبەر 2026 دەرچگ وت کە یەدەگە بیگانەیلی بەش کەن ئەرا پڕەوکردن داواکاری فەرمی لەبان دراو بیگانە، و بەرزەوبۊن نرخ ئاڵوگۆڕ لە بازاڕ هاوتەریب گلەو دا ئەرا سەوداگەری و پیشبینییەیل و وەکارهاوردن رەوشە جیۆسیاسییەیل.

وەپەی داتایەیل بانک ناوەندی، یەدەگە بیگانەیل داوەزیاس ئەرا نزیکەی 80.633 ملیار دۆلار لە کووتایی تەمموز/ یۆلیۆی 2026، لە وەرانوەر 97.432 ملیار دۆلار لە کووتایی 2025.

ئی پیشهاتەیلە نرخ نەفت و نرخ  کاش و دۆلار کەنە توخمەیل بەسیاگ وەیەکەو لە ناو باسکردن لەبان بودجەی 2027، تەنانەت ئەگەر دەسەڵات دیاریکردن نرخ ئاڵشتکردن لە تایبەتمەنی بانک ناوەندییش بوود و بڕیاریگ دارایی پەتی نەوود.

وەرەو ئابوورییگ بەرهەمدار

لە سای ئی داتایەیلە، عەلی جەبار دۊنێد کە گرفتەگە لە هەڵوەشانن مووچە یا کەمەوکردن توڕ چەودیاری کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکم لە ریگریکردنە لە گەشەکردن خەرجکردن وەردەوام وە خێرایییگ کە توانای ئابووری لە وەدیهاوردن سەرچەوەیلی رەد بکەێد.

ئەرا یەیش پیشنیار کەێد وە چەسپانن گەشەی خەرجکردن وەردەوام، و وازنەکردن پابەندبۊنەیل هەمیشەیی نوو بی سەرچەوەی دابینکردن پۊل وەردەوام، و پاراستن پرۆژە سەرمایەگوزارییە بەرهەمدارەیل، و بەسانن خەرجکردن وەزارەتەیل وە کار و ئەنجامەیل، و سەرلەنوو هەڵسەنگانن پرۆژە پەککەفتگەیل وەپەی رێژەی تەواوکردن، وەرد ئاراستەکردن بەشیگ گەوراتر لە خەرجکردن ئەرا مەشق پیشەیی و پاڵپشتیکردن کەرت تایبەت و گاڵداینەیل بەسیاگ وە دامەزرانن و بەرهەمهاوردن و وەکارهاوردن زانست.

 عەبد رەببە دۊنێد کە فراوانکردن داهاتە نانەفتییەیل و چاکسازی باج و گومرگەیل و خاسترکردن وەڕیەوبردن کۆمپانیا گشتییەیل، وەرد ئاراستەکردن سەرمایەگوزاری وەرەو پیشەسازی و وزە و گاز و کشتوکاڵی و گواستنەوە و لۆجستییەیل و گەشتوگوزار، تۊنێد پلەوپلە پشتبەسین کەرتە فراوانەیل کۆمەڵگا وە خەزێنە کەمەو بکەێد.

لە کووتایی، وەپەی قسەی ئەو، یە واتەی کەمەوکردن مووچە یا چەودیاری کۆمەڵایەتی وە شیوەیگ راسەوخۆ نەیرێد، بەڵکم سەرلەنوو داڕشتنەوەی پەیکەر ئابوورییە، وە شیوەیگ کە دەوڵەت لە سەرچەوەیگ سەرەکی ئەرا داهات ئاڵشت بوود ئەرا پاڵپشتیکەریگ ئەرا ئابوورییگ کە بتۊنێد کار و داهات لە دەیشت بودجەگە دروس بکەێد.