شەفەق نیوز- نەجەف/ زیقار

لە ناوەین چکوڵەیل نەی عراقی پەیا بۊ، کە وەرگری لە وەخت کردگە لە شارستانیەت سۆمەرییەو تا ئمڕوو، ئەوەیش دیوەخانەیل ئەهوارە، کە بۊسە شوینیگ ئەرا ئاشتبۊن و قسەیل و باسە نەریتەیل لە نەوەیگ ئەرا نەوەیگ ترەک.

دیوەخان ، نۊنەرایەتی ناسنامەی شوینەگە کەێد، لەوەر ئەوەگ چشتە بنەڕەتییەگەی لە ژینگەی دەورگردیە، جۊر قامیش و بەردی، جۊر ئەوەگ لێکۆڵەر میژوویی شاکر حسێن شەتری دووپاتی کەێد.

 شەتری کە مامۆستاس لە زانکۆی زیقار، ئویشێد دووپاتەوبۊن وینەکیشان بینایەیل دروسکریاگ لە دەسەیل قامیش و ئەو توخمەیلە کە وەپییەوە بەسیانە، ئاشکرای گرنگی ئی رووەکە لە بیناسازی قامیش کەێد، کە دیاردەیگ جیاکریاگ نەۊە، بەڵکم ناسریاس و نۊنەرایەتی کریاس لە هونەر میزۆپۆتامیای زۊینە.

 شەتری وتیش کە قامیش لە هونەر و هێما سۆمەرییەیل دەرکەفتگە چۊ توخمیگ کە بەسیایە وە خودا و هێمایەیل ئاینی، وە دیاریکردن ئەوەگ لەیەکدانەوەی هەر چەپکیگ قامیش یا ستوینیگ چۊ هێمایگ ئاینی یا ئابووری مەرج نییە وە دروسی بوود، چۊنکە قامیش تەنیا چشتیگ ئەرا بیناسازی نەۊە، بەڵکم چگەسە ناو سیستەم هێمایی و ئاینی ئەرا دانیشتگەیل باشوور عراق، و رەنگدانەوەی پێگە گەورەی رووەکە ئاوییەیل لە ژیان ئابووری و کۆمەڵایەتییان بۊە.

 دیاری کەێد کە ماڵ قامیش هەمیش لە دەقەیل رافدەینی ئامادە بۊە، چۊ وەچەودییگ ترەک ئەرا ئامادەبۊن ئی مادە لە ژیان عراقییە کۊنەیل، و لە دیارترین نموونەیل ئەوەسە کە لە چیرووک لافاو بابل لەناو داستان گلگامیش هاتگە، لەوەختیگ ئۆتناپیشتیم قسە وەرد ماڵ قامیش یا کووخ نەی کەێد لە چوارچیوەی خەوەردانی وە راز بڕیار لافاوەگە.

دیاری کەێد کە دیوەخان نەریتی وە شیوەیگ بنەڕەتی لە قامیش دروست بوود، و جیاوازە وە پەییکەر کەوانەییەگەی کە شیوە ناسریایەگەی وەپی بەخشێد، و دیاری کرد کە پرۆسەی بیناکردن دەس وەپیکەێد وە هەڵوژاردن قامیش گونجیاگ و گردەوکردن و هشککردنی وەپەی وەکارهاوردن، و دۊاتر گردەوکردن چووەیل لەناو دەسەیل قایم و جیگیرکردنیان لە بان زەوی وە شیوەیگ وەرانوەر یەک، وەرجە چەماننیان ئەرا دروسکردن ئەو کەوانەیلە کە پەییکەر سەرەکی دیوەیخانەگە دروس کەن.

وتیش: دۊاتر کەوانەیل بەسیەن وە توخمەیل قامیش ئاسوویی، ئمجا وە حەسیر تەنیاگ لە قامیش یا بەردی پووشریەێد، تا وەیجۊرە وینەی دیوەیخانەگە تەواو بوود کە مەنیەسە شایەتحاڵ لەبان لێهاتگیی رووڵەیل ئەهوار لە بەرهەمکاری ئەوەگ ژینگە سروشتییەگەیان دابینی کەێد.

 دیاری کەێد کە دروسکردن دیوەخان کاریگ تاکەکەسی نەۊە، کە کۆمەڵگەگە بەشداری کەن لە گردەوکردن مادەیل و هەڵگردنیان و ئامادەکردن حەسیرەیل و دەسمیەتی لە پرۆسەی دروسکردنی، کە یەیش هیلێد دامەزرانن دیوەخان بوودە کاریگ کۆمەڵایەتی کە رەنگدانەوەی گیان هاوکاری و کار وە گەلە.

وتیش کە شارەزایی دامەزرانن دیوەخان لە نەوەیگ ئەرا نەوەیگ ترەک رەسیە، و لە هویردەکارییەیل ژیان رووژانە وە ئامادەیی مەنیەسەو، دەسوەپی کەێد لە گردەوکردن قامیش تا رەسێدە پیشەسازی حەسیر و راخەرەیل و رێکخستن دیوەخانەگە لە ناوەو.

 شەتری کووتایی وە قسەی تیەرێد و ئویشێد کە دیوەخان بۊەسە هێماییگ بینوەری ئەرا ئەهوار عراقی، لەوەختیگ ناو ئەهوار تیەێد هۊرەگە وێنەی مەشحووف و ئاو و گامیش و قامیش و دیوەخان کەوانەیی تیەرێدەو، و دیاری کرد کە پارێزگاریکردن لەلی تەنیا واتەی پاراستن بینایگ لە قامیش نییە، بەڵکم پاراستن بەشیگە لە هۊرەی رووشنهویری و کۆمەڵایەتی ئەرا دانیشتگەیل ناوچەگە، و پاراستن چیرووک شوینیگە کە ئایەم لەناوی ئەو چشتە کە سروشت دایەسەی ئاڵشتی کردگە ئەرا ماڵیگ ئەرا میوان، و دیوەخانیگ ئەرا مەردم، و رووبەریگ ئەرا سەڵا و ئاشتبۊن، و ناونیشانیگ ئەرا دەسوازی عراقی.

مەکتەویگ کۆمەڵایەتی

نەعیم ئال مسافر، کە لە خەڵک پارێزگای زیقارە، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئویشێد، کە ریشەی دیواخانەیل عراقی ئەرا هەزاران ساڵ دریژەو بوود، وە دیاریکردن ئەوەگ ماوەی مینەکردن شۊنەوارییەیل لە بڕیگ شوینەیل عراقی پەیکەرەیلیگ دۊنریاسەو کە لە شیوەی خوەیان یەکسانن وەرد وینەی دیواخانەیل ئمڕوو.

وتیش کە دیوەخان پێگەی تایبەتیگ لەناو کۆمەڵگەی عراقی دیرێد، کە بەسیایە وە میژووییگ دریژ لە دەسوازی و نەریتەیل و مەراسیمەیل، وتیش کە دیوەخان تەنیا شوینیگ نەۊە ئەرا پیشوازیکردن میوانەیل، بەڵکم رۆڵەیل کۆمەڵایەتی و رووشنهویری فرەیگ رانیە.

 ئال مسافر دیاری کەێد کە قسەیلی پشت بەسێدە بان ئەزموونیگ کەسی کە لەناو دیوەخان بنەماڵەی ژیایە، کە تەمەنی گلەوخوەێد ئەرا فرەتر لە سەدەیگ، دۊای ئەوەگ باپیر چوارەمی لە ساڵ 1917 دایمەزران، وە دووپاتکردن ئەوەگ وە چەو خوەی فرەیگ لەو عادەت و نەریتەیلە دیە کە وە دیوەخانەو بەسیانە.

 دووپات کەێد: دیوەخان وە شیوەیگ نەریتی وەرەو قیبلە بینا کریەێد، لە وەختیگ دەروازەگەی نزم بوود، کە بیلێد ئەوەگ چوودە ناو خوەی بچەمنێد، لە وینەیگ هێمایی کە رەنگدانەوەی رێزگردن و قەدرزانینە ئەرا شوینەگە و خەڵکەی.

 هەمیش وت: دیوەخان دیداریگ کۆمەڵایەتی و رووشنهویری بۊ کە رووڵەیل ناوچەگە لەتی یەکتر دۊنن، و خەوەر و چیرووک و هۆنراوەیل ئۊشن، و باس لە کاروبارە تایبەت و گشتییەیلیان کەن، لە وەختیگ قاوە پێگەیگ بنەڕەتی لەناو دیوەخانەگە گرێد، و ئەرا ئامادەکردنی و پیشکەشکردنی و نووشینی دابونەریت و مەراسیمەیلیگ دیرن.

 ئەرکەیل دیوەخان وە پیشوازیکردن میوان نەوسیاس، چۊنکە، شوینیگ بۊە ئەرا سەڵاکردن لە کاروبارەیل کشاوەرزی، لە مەوقەیل کاڵین و چنین تا رەسێدە پاکەوکردن چەمەیل و درەو و وەبازاڕکردن.

هەمیش رۆڵیگ لە چارەسەرکردن ناکۆکی و کیشەیل وە ئاشتبۊن رانێد، وەسەربار ئەوەگ مەکتەویگ کۆمەڵایەتی بۊە کە بۊچگ و گەورە رەوشت و بەها و ئاداب قسەکردن و رێزگردن لە کەسەیل تەمەنگەورە لەتی فێر بۊنە، و زانستن شوین نیشتن وەپەی تەمەن و پایەی کۆمەڵایەتی.

 ئال مسافر وتیش کە دیوەخان هەمیش پەناگەیگ بۊە ئەرا دەخیل و پەناگەیگ ئەرا لیقەومیاگ، وەسەربار ئەوەگ شوینیگ بۊە ئەرا سازدان سۊر و پرسەیل و مەجلیسەیل حوسەینی و کۆڕەیل و بوونە کۆمەڵایەتییەیل.

هەزارەی شەشەم وەرجە زاین

چالاکوان و نویسەر لە بوار ئەهوار جاسم ئەسەدی، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دووپات کەێد، کە میژوو دیوەخان وە "ماڵ قامیش سۆمەری"یەو بەسیایە، وە دیاریکردن ئەوەگ رۊکار دیواخانیگ سۆمەری لەناو پەیکەرەیگ گەچی لە شار ئوروک پەیا کریاس، کە گلەوخوەێد ئەرا نزیکەی 3200 وەرجە زاین، لە وەختیگ تابلۆ خەڕگینەیل دیاری کەن ئەرا رۊکارەیل ماڵەیل قامیش لە هەزارەی شەشەم وەرجە زاینەو.

 ئەسەدی لە هۊرەی شارستانیەت سۆمەرییەو وینەی ماڵ قامیش گلەوتیەرێد چۊ شوینیگ کە بەسیایە وە ئاو و ژیان، و دیاری کەێد کە "میثۆلۆژیای سۆمەری وەیجۊرە نووڕیایە ماڵ قامیش کە لەبان کەنار ئاوەیل دروس کریاگە چۊ شوینیگ پاک، کە وەخوەیەو دیە لەداڵگبۊن خوداوەنەیل و لەداڵگبۊن یەکەمین دووسی، لەوەر ئەوە سۊر عەشتار و تەمووز، کە وە سۊر پیرووز ناسریاگە، بەسیایە وە ماڵ قامیشەو".

قامیش دیار نییە، وەپەی ئی خوەنستنە، چۊ مادەیگ بیناسازی رەدبۊ کە سروشت ئەهوار چەسپانیەسەی بەڵکم توخمیگ رەسەنە لەناو شوینەگە، چۊنکە خود ژینگەگە وە فراوانی دابینی کردگە، لە وەختیگ بیناسازی وە قامیش بڕین گونجیاگ و ئاڵشتبوین وا و رووشنایی وەپی دەێد کە گونجیاگە وەرد کەشوهەوا و سروشت ژیان لە ناوچە ئاوییەیل.

 ئەسەدی دیاری کەێد کە بەڵگە شۊنەوارییەیل ئامادەبۊن ماڵەیل قامیش لە شوینە سۆمەرییە گرنگەیل نیشان دەن، کە ئوروک و ئەریدو و ئور لەناویانیە، بیجگە شوینەیل ترەک کە وەی نزیکە فتراقکردن لەناویان کریاگە، وە دووپاتکردن ئەوەگ "ماڵ قامیش لە دەیشت چوارچیوەی سروشتی ئەرا دانیشتگەیل ئەهوار نییە، بەڵکم بەشیگە لە ژینگەیان و ژیانیان".

 وەگەرد رەدبۊن هەزاران ساڵ، فرەیگ لە هویردەکارییەیل ئاڵشت بۊنە، وەلی گیان بیناسازیی وە ئامادەیی مەنیەسەو؛ ئەو کەوانەیلە کە شیوەی جیاواز ئەرا دیوەخانەگە دەن هیمان یەکتر گرن، جۊر ئەوەگ لە نموونە کۊنەیل کریاگە، لە وەختیگ کونایەیل وا وە بەشیگ لە دیزاینەگە میننەو، لە سەردەمیگ کە کارەبا یا ئامێرەیل هوونککەر و پانکەیل بەشیگ لە ژیان دانیشتگەیل ئەهوار نەۊنە.

 ئەسەدی ئویشێد کە دیوەخان وە شیوەیگ گشتی لە کەوانە سەرەکییەیل دروس کریەێد کە شمارەیان شایەت بڕەسێدە هەفت یا نۆ یا یانزە کەوان، بیجگە رۊکار وەردەم و پشت، و دیاری کەێد کە بڕیگ لە دیواخانەیل دوو دەروازە داشتنە، ئەرا هەر یەکیگیان ئەرکیگ کۆمەڵایەتی داشتگە کە لە تەنیا چگن و دەرچگن رەد کەێد.

چۊنکە دیوەخان، لە هۊرەی میللی، تەنیا شوینیگ بەسیاگ نەۊە لەبان میوانەیل، بەڵکم رووبەریگ واز بۊە ئەرا ئەوەگ خوازینەی ئارامی یا ئاشتبۊنە یا قسەکردن دیرێد، ئەسەدی باس لەوە کەێد کە ئامادەبۊن دوو دەروازە لە بڕیگ جار ری دایە ئەرا ئەو کەسە کە کەسەیل ترەک وەدۊای کەفن لە دەروازەیگ بچوودە ناو و لەوەمەی ترەک وەرەو ماڵەیل قامیش کە خیزانەگە لەناوی نیشتەجیین دەرچوود، تا لەناو دیوەخان پەناگەیگ وەختانە پەیا بکەێد.

وەلی دیوەخان هویردەکارییەیل ترەک دیرێد شایەت سەردانیکەر ئەرا یەکەمین جار نەیۊنیدەی، لە ناوەین قامیش و کەوانەیل باری و حەسیر قامیش و ئەو مادەیلە هەس کە لە کۊنەو ئەرا پاراستن شوینەگە لە واران وەکار هاتیە.

 ئەسەدی ئاشکرا کەێد کە پیچەیل لە بەردی خریانەسە ناوەین چینەیل باریەگە، و دەسمیەتی وە رەدکردن ئاوەیل واران ئەرا دەیشت دیواخانەگە دایە، لە وەختیگ پلاستیک شوینیان لە بیناسازی نوو گردگە.

 وەردەوام بوود: لە دڵ دیواخانەگە قاوە پایەیگ گردیە کە گرنگیی لە کەوانەیل کەمتر نییە، چۊنکە دەلەیل تەنیا چشتیگ نەۊنە ئەرا ئامادەکردن قاوە، بەڵکم بەشیگ لە مەراسیم دیوەخانەگە و سامی بۊنە، و ئەسەدی دیاری کەێد کە دەلەیل لە کۊنەو لە ناوڕاس دیوەخان نریاس، و کەسەیل لە دەورگردی بۊنە، وە تایبەت لە زمسان، وەرجە ئەوەگ شوینەگوی وە شیوەیگ پلە پلە ئاڵشت بوود و نزیکتر لە دەروازەگە بوود.

تەنانەت ساڵەیل هشکەساڵی و هشککردن ئەهوارەیل نەۊەسە توانای کووتاییهاوردن وە چیرووکەگە چۊنکە پیشەسازی دیوەخان و ئەرکەیلی ماوەی ئەو قۆناغە داوەزین وەخوەیەو دی، وەلی گلەو خوارد وەرد گلەوخواردن ژیان ئەرا ئەهوارەیل، تا دیوەخان جاریگ ترەک چۊ پیەڵیگ لە ناوەین جاران و ئیسە دەرکەفێد.

 ئەسەدی ئویشێد کە "دیوەخان بەسیایە وە میواندارییەو، ئەوە ماڵ میواندارییە، و شایەت ماڵ قامیش بۊچگتر تایبەت بوود ئەرا نیشتەجیبۊن، لە وەختیگ دیوەخان تەرخان کریەێد ئەرا پیشوازیکردن لە میوانەیل"، و لەناوی "کیشەی خیزانەیل و هووزەیل چارەسەر کریەێد بی ئەوەگ لە فرەیگ لە جار هەوەجە چگن ئەرا دادگایەیل بوود، هەمیش سۊر و پرسە و بوونەیل ئاینی و کۆمەڵایەتییە جیاوازەیل لەتی وەڕیەو چن".

 لە وەختیگ شارەیل ئاڵشت بوون و بینایەیل نوو بەرزەو بوون، قامیش وە وسیاگی لەبان کەنار ئاو مینێدەو، و لەناوی چشتیگ لە هۊرەی شوینەگە هەڵگرێد، کەوانەیلیگ کە چۊ دەروازەیگ ئەرا زەمانیگ دۊرن، و دەلەیل قاوە چەوەڕی میوانیگ نوو کەن، و دیوەخانیگ هیمان ئامادەبۊن ئایەم لەناوی وە گرنگتر لە شانازی بیناسازی دۊنێد.

ماڵ دۊەم

 شێخ زافر موحسین ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئویشێد، کە "دیوەخان مەکتەویگە بی مامۆستا، و کتاوەیل فرەیگ لەلیان فێر بۊمنە وەرجە چگنمان ئەرا مەکتەوەیل حکومی"، دیاری کەێد کە رووڵەیل ناوچەگە گووش لە چیرووکەیلیگ گردن کە پەن و وانە لەناو ژیان هەڵگرن، و فێریان کەن لەبان ئارامگردن لەبان تەنگانەیل و دەسمیەتی کەسەیل ترەک و رێزگردن لە هاوسا کە باسی کردنە کە "ماڵ دۊەم"دە.

وتیش کە رووڵەیل ناوچەگە بەشداری نەکردنە لەو قسە و باسەیلە کە لەناو دیوەخان وتریانە، بەڵکم رکدار بۊنە لەبان گووشگردن لەلیان و ئەو بەها و وانەیلە کە هەڵیانگرن، وە وەچەودیەیل وە چیرووکەیل حاتەم تائی و چیرووکەیل ترەک لەو کەسایەتییەیلە کە کەلەپوور لە ئازایەتی و دەسوازی و دەسمیەتی مەردم نەمر هیشتەسەیانەو.

 موحسین ئاشکرا کەێد کە کەشوهەوای دیواخانەیل جیاواز بوود وەپەی جیاوازی وەرزەیل ساڵ، لە زمسان خەڵک لەناوی گردەو بوون وەرد ئاگر، لە وەختیگ دۊکەڵ وەرد شەماڵەیل وا وەچەیل رێڕەوەیل دیواخانەگە دەرچوود، وەلی ماوەی وەرز تاوسان لە نزیک دیوەخانەگە گردەو بوون، لە گۆڕەپانیگ فراوان لە کەنار چەمەگە، کە دارەیل خورما دەورگردی گردنە.