شەفەق نیوز- بەغداد

وەختیگ ریام فازڵ (25 ساڵ) دەس کردە پرۆژە تایبەتەگەی ئەرا فرووشتن کێک و خەویرکارییەیل لەڕی ماڵپەڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی، نەخوازی لە سفرەو دەس وەپێ بکەێد و بنەمایگ جەماوەری دروس بکەێد کە هەوەجە وە وەختیگ دریژ دیرێد، لەوەر ئەوە روی کردە سەنین هەژماریگ لەبان یەکیگ لە ماڵپەڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی، کە سەدان هەزار وەدۊاکەفتگ (فۆڵۆوەر) لەخوەی گرێد، وە ئومێد ئەوەگ پرۆژەجەی بڕوا و بڵاوبۊنەوەیگ فرەتر وەدەس بایەرێد.

 ریام ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت، کە هەژماریگ سەنیە کە نزیکەی 300 هەزار وەدۊاکەفتگ لەخوەی گرێد لە وەرانوەر یەی مەلیۆن دینار عراقی، وەلی تاقیکردنەگەی جۊر ئەوەگ چەوەڕی کرد نەچگ، چۊنکە دۊای دەسوەپیکردن بڵاوکردن ناوەڕۆک پرۆژەگەی ئاشکرا کرد کە فرەی وەدۊاکەفتۊەیل لە پیاوەیلن، وەگەرد داوەزیان شمارەی وەدۊاکەفتۊەیل وە شیوەیگ زویوەزوی، و نەوین کارلیککردن راسگانی وەرد ئەو ناوەڕۆکە کە بڵاوی کەێد.

وتیش کە "دۊای ئەوەگ دەس کردم لە بڵاوکردن، سەرنجم دا کە فرەی وەدۊاکەفتۊەیلە پیاون، و شمارەیان وە شیوەیگ زویوەزوی دەس کردە کەمەوبۊن"، وە زیایکردن ئەوەگ "کۆمێنتەیل فرەیان نەرێنی یا گاڵتەجاڕی بۊن".

 ریام دیاری کەێد کە گلەو خواردەو ئەرا ئەو کەسە کە هەژمارەگە لەلی سەنیە و داوای گلەوداین بڕە پۊلەگەی لەلی کرد، وەلی پی وتگە کە هەژمارەگە لە وەرجە ئەوە تەرخان کریاگە ئەرا فرووشتن ماتۆڕسکیلەیل، و کە نیەتۊنێد پۊلەگە گلەو بەێد دۊای تەواوبۊن فرووشتنەگە.

دیاری کەێد کە ئی دیاردە دەس کردگەسە رەواجپەیاکردنیگ وەرچەو لە ماوەی دۊایین، و ئەوەیش فرووشتن پەڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتییە، و شایەت ئی پەڕەیلە ئەرا چالاکوانەیل یا کاریگەرەیل ناسریاگ بوود کە لەلایەن خوەیانەو فرووشریەن، یا پەڕەیل دزیاگ بوون کە وەدۊاکەفتگەیل فرەیگ لەخوەیان گرن و وە ئامانج بازرگانیکردن فرووشیەن.

 ئەرا ئی دیاردە، وەپەی پەیوەندیدارەیل، رخەیل ئەمنی و کۆمەڵایەتی هەن، لە وەختیگ هیچ دەقیگ یاسایی راسەوخۆ و ئاشکرا نییە کە سزای ئی کردەوە بەێد چۊ تاوانیگ جیا، بەڵکم ئی فرووشتنە دەقەیل یاسایی ناڕاسەوخۆ کەفێدە بانی کە پەیوەندیدارن وە سروشت رەفتارکردن و ئەنجامەیلی، و خوەی دۊنێدەو لە قەیەغەکردن گشت سەکوویەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی جۊر فەیسبووک و ئینستاگرام و یوتوب ئەرا فرووشتن یا سەنن یا ئاڵشتکردن خاوەنداریەتی هەژمارەیل و پەڕەیل بی رەزامەنی خوەیان، لە وەختیگ سەکووەگە ماف ئەوە دیرێد پەڕەگە یا هەژمارەگە وە یەکجاری بوەسێد یەکسەر دۊای ئاشکراکردن فرووشتنەگە، و بسینەگە هیچ مافیگ یاسایی نەیرێد ئەرا تانەداین لەی رێکارە یا گلەوهاوردن پۊلەگەی لە وەرانوەر دادگا ئاساییەیل، چۊنکە گرێبەسەگە وە پویچەڵ و سەرپیچیکار ئەرا مەرجەیل سەکووەگە دانریەێد.

 لەیرا، شارەزای یاسایی محمد جمعە، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کەێد، کە "لەڕۊ یاساییەو هیچ چشتیگ نییە کە رێگری لە فرووشتن و سەنین هەژمارەیل لە فەیسبووک یا تیکتۆک و ئینستاگرام و ئەوانەیش بکەێد"، وە دیاریکردن ئەوەگ "ئی کردەوە وە ریپیدریاگ دانریەێد وە مدوو نەوین دەقیگ یاسایی کە ریگری لەوە بکەێد".

 وتیش کە " فرووشتن هەژمارەیل هەوەجە کەێد گلەو بخوەێد ئەرا حوکمە یاساییە گشتییەیل پەیوەندیدار وە حوکمەیل فرووشتن و رێزگردن تایبەتمەندی، و کە یاسا ریگری لە فرووشتن هەژمارەگە نیەکەێد ئەگەر پێشێلکردن تایبەتمەندی لەخوەی نەگرێد لە ئەگەریگ هەژمارەگە وینە و پەیامەیل و چشتەیل ترەک لە تایبەتمەندییەیل لەخوەی بگرێد"، و دووپات کرد کە ئەگەر وینە تایبەتەیل و زانیارییە نهێنییەیل لە هەژمارە فرووشیایەگە بڵاو بۊن، ئەوە هەردگ فرووشەر و سەنەر وەرپرسیارەتی یاسایی تەواو لەبان ئەوە هەڵگرن.

 دووپاتیش کەێد کە "فرووشتن هەژمارەگە شایەت ئاڵشت بوود ئەرا تاوانیگ یاسایی، وە تایبەت ئەگەر وەکار باریەێد لە تاوانەیل باجگرۆن ئەلکترۆنی یا پەنجەکیشکردن قوربانییەیل وە ئامانج بازرگانیکردن وە مرۆڤەو، و لەی جویرە هەمیش بفرووش و بسین وەرپرسیارەتی یاسایی هەڵگرن چۊنکە هاوبەشن لە تاوانەگە، ئەگەر فرووشەرەگە نەتۊەنێد نەوین پەیوەندی خوەی وە هەژمارەگە بچەسپنێد".

وتیش کە "پرۆسەیل فرووشتن هەژمارەیل وەپەی گریەبەسیگ نۊسیاگ ئەنجام نیەدریەن، و لەوەر ئەوەیش فرووشەرەگە تۊنێد وە ئاسانی هاشا لە پەیوەندی خوەی وە فرووشتن هەژمارەگە بکەێد".

وەلی جەمیل رەشید، کە گەنجیگە لە تەمەن 20 ساڵ و خواس رووژانەی خوەی لەڕی ماڵپەڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی هاوبەش بکەێد و رەسین ناوەڕۆکەگەی ئەرا جەماوەر خێرا بکەێد، پەنا برد ئەرا سەنین هەژماریگ کە شمارەیگ لە وەدۊاکەفتگەیل لەخوەی گرێد لەڕی یەکیگ لە پەڕە تایبەتمەنەیل وە فرووشتن لە تەلەگرام.

 رەشید ئویشێد کە پەیوەندی وەرد یەکیگ لە فرووشەیل کرد و رێککەفت وەردی لەبان سەنن هەژمارەگە، وەرجە ئەوەگ ئەو باڵانسە کە لەبانی رێککەفتنە ئەرای هەواڵە بکەێد، وەلی سۊرپرایز بۊ دۊای تەواوبۊن پرۆسەی داینەگە وە بڕیان پەیوەندی وەردی و بەسانن هەژمارەگە، تا ئاشکرا بکەێد کە بۊسە قوربانی فێڵکردنیگ و ئەو هەژمارە وەدەس نەهاوردگە کە نرخەگەی داگە.

مەوقەی گەردین لە ماڵپەڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی، شەفەق نیوز چەودیاریی بازاڕەیلیگ ئەرا فرووشتن هەژمارەیل لەڕی سەکوو تەلەگرام و فەیسبووکەو لەڕی گرووپەیل جیاوازەوە کرد کە هەر یەکیگیان فرەتر لە 600 ئەندام لەخوەی گرێد، کە هەژمارەیل وە شمارەی وەدۊاکەفتگەیل جیاواز لەناوی خریەنە رۊ، وەرد دیاریکردن نرخەیلیان وەپەی بڕ جەماوەر و هۊردەکارییەیل ترەک.

حامد عەلی، کە یەکیگە لە دیارترین فرووشەیل لە یەکیگ لەی گرووپەیل، قسە ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز کرد، لەباوەت میکانیزم دروسکردن هەژمارەیل و فرووشتنیان: کە پرۆسەگە وە بڵاوکردن پارچە ڤیدیۆیەیل دەس وەپی کەێد کە باس لە باوەتەیلیگ کەن کە گرنگی فرەیگ وەدەس تیەرن و تماشاکردنەیل بەرز توومار کەن، جۊر رویداوەیل و ئاگر و جەنگ و کوشتن، وە ئامانج کیشانن تماشاکردنەیل و وەدۊاکەفتگەیل ئەرا هەژمارەگە.

عەلی زیای کەێد "لە سەرەتا هەژمارەگە دروس کەم و ڤیدیۆیەیلیگ لەبانی بڵاو کەم کە تماشاکردنەیل بەرز تیەرن، جۊر ڤیدیۆیەیل رویداویگ یا ئاگریگ یا جەنگ یا کوشتنیگ، و دۊای ئەوە هەژمارەگە دەس کەێدە گردەوکردن وەدۊاکەفتگەیل، و وەختێگ رەسێدە شمارەیگ گونجیاگ ئەرا فرووشتن خەمەی رۊ".

دیاری دەێد کە "دروسکردن هەژمارەگە مانگەیلیگ لە بڵاوکردن و پابەندبۊن خوازێد ئەرا وەدەسهاوردن وەدۊاکەفتگەیل، لەوەر ئەوەیش کار کەێد ئەرا دروسکردن و وەڕێوەبردن فرەتر لە یەک هەژمار لە خود وەخت"، وە دیاریکردن ئەوەگ "بڕیگ لە خاوەن پرۆژەیل کە سەر نەکەفتنە یا وسانە، پەنا بەنە فرووشتن هەژمارەیلیان هەمیش لەجیای بەساننیان وە شیوەیگ یەکجاری".

 عەلی وتیش کە پرۆسەیل فرووشتنەگە، وەپەی قسەی خوەی، گەرەنتی ئەرا بسین لەباوەت هەژمارەگە لەخوەی گرێد، ز دووپات کرد کە هەژمارەگە متمانەپیکریاگ بوود و نیەوەسیەێد ئەگەر سەننەگە لە کەسەیل خاسیگ بوود بی ئەوەگ جۊر گەرەنتی وە شیوەیگ فەرمی یا یاسایی ئاشکرا بکەێد".

 دووپات کەێد کە "فرووشتن هەژمارەیل پرۆسەی فرووشتنیگە خاوەن قازانجیگ مامناوەند و خێراس ئەرا گەنجەیل و هەرزەکارەیل، چۊنکە ئاسانە و پرۆسەگە تەنیا وە مۆبایل ئەنجام دریەێد و هەوەجە وە هیچ تەقەلایگ نییە".

 کووتایی تیەرێد کە "نرخەیل فرووشتن و سەنن زیای کەن و کەمەو نیەوون و هەژمارەگە ئامادەس ئەرا فرووشتن وەختیگ رەسێدە 10 هەزار وەدۊاکەفتگ جویر کەمترین ئاست و وە 25 تا 30 دۆلار فرووشیەێد و ئی هەژمارەیلە خێراترینن لە فرووشتن لەوەر نرخەگەیان".

لەلای خوەیەو، فراس فەقوری، تایبەتمەن لە تەکنەلۆجیا، دۊنێد کە "فرووشتن و سەنن هەژمارەیل لە ماڵپەڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی نۊنەرایەتی بازرگانییگ زەرەدمەن کەێد لە فرەیگ لە جارەیل"، و "هەردگ سەکوو تیکتۆک و ئینستاگرام ریگری لە فرووشتن هەژمارەیل یا ئاڵشتکردن خاوەنداریەتییان کەن، لەوەر بەسیان هەر هەژماریگ وە داتا و خەوارزمییەیل (ئەلگۆریتمەیل) تایبەت وەپی".

فەقوری لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کەێد، کە "ئاڵشتکردن سروشت ناوەڕۆکەگە دۊای ئاڵشتبوین هەژمارەگە ئەرا خاوەنیگ نوو شایەت بوودە مدوو جیاوازی لە شیواز بڵاوکردن و جەماوەر ئامانجکریاگ، کە رەنگ دەێدە بان ئاست کارلێککردن و رەسین، و شایەت بوودە مدوو داوەزیان کارایی هەژمارەگە یا تۊشهاتنی وە رێکارەیلیگ لەلایەن سەکووەگە، وەپەی سیاسەتەیلی".

 فەقوری وریاداری دەێد لە باوەت ئاسایش مامەڵەگە، وە روونکردن ئەوە کە شایەت بسین بکەفێدە وەر رخ لەدەسداین هەژمارەگە ئەگەر بفرووشەگە متمانەپیکریاگ نەوود، چۊنکە لە بڕیگ جار تۊەنریەێد گلەو بیریەێد لەڕی داتایەیل گلەوداینەو کە بەسریانەسە خاوەنە وەرینەگە، تەنانەت دۊای ئاڵشتکردن پۆست ئەلکترۆنی (ئیمەیڵ) و وشەی رەدبوین ئەو کارە کە شایەت بیلێد بسینەگە هەژمارەگە و ئەو بڕە پۊلە کە دایەسەی وەیەکەو لە کیس بەێد.