شەفەق نیوز - هەولێر

ئی جارە، جەنگ تەنیا لە دەورگرد سنوورەیل و بارەگا سەربازییەیل نەگەردیاد، بەڵکم رەسیە وەر ماڵ نێچیروان بارزانی، سەرۆک هەرێم کوردستان لە دهۆک، کە وە رویداویگ ئەمنی جیاواز نەخوەنریا، بەڵکم وە ئەڵقەیگ نوو لە پەلکیشبوین جەنگ ئەمریکی ئیسرائیلی وەگەرد ئیران، و وە نیشانەیگ هێماییتر لەوەگ سەربازی بوود، چوینکە ئەرا پیاییگ وەشیا کە خوەی وە دەنگیگ ئەرا دویریەوکەفتن نەگ ئەرا پەلاماردان، و ئەرا ئارامەوکردن نەگ ئەرا تووڵەسەنین نیشان داگە.

ئەو رممە کە دهۆک لەرزان تەنیا فڕۆکەیگ بیفڕۆکەوان نەوی کە ئامانجەگەی گوم کردوید یا وە ریکەفت هەڵوژاردویدەی، بەڵکم پەیامیگ بوی کە وەوردی ئەرا پیاویگ خوەی کلکریا، کە لە مانگەیل گوزەشتە وەبان گووش گشت لایگ لە هەولێر و تاران و پاریس و واشنتۆن دووارەی کرد کە کوردستان نیەوودە مەیدان جەنگ ئەرا هیچ کەسیگ.

ئاشتی لە وەخت جەنگ

لە وەخت هەڵسان بڵویزەی جەنگ ناوچەیی، نێچیروان بارزانی باوەڕیگ سیاسی قایم گردە وەر کە لەبان دویریەوکەفتن لە ململانێیەیل وسیاس، و نواگیریکردن لە پەلکیشبوین دەرئەنجامەیلی وەرەو ناوخۆ، و زویوەزوی نەکرد ئەرا لایەنگیری، و دەسپێشخەری وتاریگ گاڵدەران نەوی، لەجیای ئەوە، لە گشت بوونەیگ دووارەی کرد کە هەرێم "نیەوودە بەشیگ لە ململانێیەگە"، و نیەوودە "سەرچەوەی هەڕەشەیگ ئەرا ئیران یا هەر وڵاتیگ هاوسا".

لە پەیوەندییەیل خوەی وەگەرد وەرپرسەیل ئەوروپی و ناوچەیی، کوردستان وە "هووکاریگ ئەرا ئاشتی" و "ستوینیگ ئەرا ئارامی" نیشان دا، و داوا کرد ئەرا کۆنترۆڵکردن قەیرانەگە لە ری کەناڵەیل دیپلۆماسی نەگ لە ری فراوانکردن ئاگر.

تەنانەت وەختیگ مووشەکەیل بالیستی ئیرانی وەرجە چەن رووژیگ دانە شوونەیل هیزەیل پێشمەرگە لە سۆران، ک بویە مدوو کوشیان شەش جەنگاوەر و زەخمداربوین سی کەس ترەک، بارزانی پەنا نەوردە زوان گاڵداین، وە رووشنی پەلامارەگە شەرمەزار کرد، و وە "دەسدرویژییگ راسەوخۆ و دوژمنکارانە" دادەی قەڵەم، بەڵام هاوەخت گلەو خوارد تا دووپات بکەێد کە کوردستان "هەڕەشەیگ نییە ئەرا بان هاوسایەیل خوەی"، و کەفتیەسە فتراق پەیوەندی وەگەرد لایەن ئیرانی کە دان وە هەڵەیگ نەیا و پەیمان لێکۆڵینەوە دا.

و دویریش لە رەهەند کەسی رویداوەگە، بارزانی خوەی کەفتە فتراق ئەوەگ وە نیشانەیگ سیاسی و ئەمنی فرە رخدارتر نیشانی بیەێد، وەپەی ئەوەگ ئەرا تووڕ راگەیانن رووداو وتیە، پەلاماردان شوون نیشتەجیبوین سەرۆک هەرێم کوردستان نیەتوەنریەێد وە رویداویگ جیاواز یا باوەتیگ تایبەت رەفتار وەردی بکریەێد، بەڵکم وە پەرەسەنینیگ رخدارە کە پەیوەندی وە گشت عراقەو دیرێد، چوینکە ئاشکرای کەێد تا چەن گرووپە چەکدارەیل دەیشت یاسا خوەیان وەو شیوە دۊنن کە ماف  دەنە خوەیان بارەگا و دامەزراوەیل دەوڵەت وەبی نواگیری بکوتن.

وتیش: ئەوەگ بوی "باوەتیگ کەسی نییە"، بەڵکم ریڕەویگە کە بایەسە نواگیری بکریەێد، ک یەیش نشانەیگ رووشنە ئەرا ئەوەگ هەڕەشە راسەقینەگە تەنیا لە فڕۆکە بیفڕۆکەوانەگە نییە، بەڵکم لەو رەوشەس کە ری وە ردبوینی داگە جویر پەیامیگ هەڕەشەی واز.

وەگەرد ئەوەیش، بارزانی لایەن مرۆیی لە رویداوەگە نەشارتەو، چوینکە وت ماڵەگە لە وەخت پەلامارەگە چووڵ بویە، لەوەر ئەوەگ رووژ پشوو بویە، و کراکارەیل خزمەتگوزاری و پاکەوکردن لەورا نەوینە، ک یەیش نواگیری لە زەخمداربوین کردگە. بەڵام رزگاربوینی لە پەلامارەگە، لەی چوارچیوە، ئەوە نەسڕیەو کە پەیامەگە گەوراتر بویە لە کەسەگە، و فراوانتر بویە لە خود ماڵەگە.

ئەرا یەیش دیار بوی کە شەرمەزارکردنەیل دەرەکی زویوەزوی و یەک لە شوون یەک هاتن، ک نشانەس ئەرا ئەوەگ لە دهۆک رویدا وە رویداویگ ئەمنی ناوخۆیی نەخوەنریا، بەڵکم وە پەلاماردان کەسایەتییگ کە لە لایەن فرەیگ لە پایتەختەیلەو، وە پایەیگ لە ستوینەیل هاوسەنگی لە وەختیگ هەرێمی فرە شیویاییگ دریەێدە قەڵەم.

ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆک فەرەنسا لە ناو یەکەمین ئەوانە بوی کە پەلامارەگە شەرمەزار کردن، وە پەیوەندییگ وەگەرد بارزانی وە تونی پەلاماردان ماڵەگەی شەرمەزار کرد، و پشتیوانی وڵاتەگەی ئەرا عراق و هەرێم کوردستان دووارە کردەو.

لە شوون ئەو، هاکان فیدان وەزیر دەیشت تورکیا پەلامارەگە لە ری پەیوەندییگ تەلەفۆنی وەگەرد بارزانی شەرمەزار کرد، و دووپات لە پشتیوانی ئەنقەرە ئەرا ئاسایش هەرێم و عراق کرد، لە وەختیگ کە هەردوگ لایەنەگە لەبان گرنگی هەماهەنگی و یەککەفتن ئەرا مقیەتیکردن ئاشتی و ئارامی دووپات کردن، لە خود چوارچیوە، عەباس عراقچی وەزیر دەیشت ئیران نامەیگ ئەرا سەرۆک هەرێم کل کرد کە لەناوی پەلامارە "تێرۆریستییەگە" وە فڕۆکەی بیفڕۆکەوان ئەرا بان ماڵەگەی شەرمەزار کرد، و ئی جویرە دەسدرویژییەیلە وە بەشیگ لە تەقەلایەیل فراوانتر ئەرا شیوانن ئارامی هەرێمی و زیایکردن تیژی لە ناوەین وڵاتەیل هاوسا دادە قەڵەم.

لە فراوانبوین بازنەی شەرمەزارکردنە ناودەوڵەتییەیل، شاند یەکێتی ئەوروپا لە عراق و باڵیۆزخانەی وڵاتەیل ئەندام وە تونی پەلامارەگە شەرمەزار کردن، و دووپات کردن کە ئی جویرە لە تونڕەوی بی وەرپرسیارییە هەڕەشەی دروسکردن پەرەسەنین زیاتر لە رەوشە ناسکەگە لە عراق و ناوچەگە هەڵگردگە.

هەرلیوا، لە نامەیگ کە کلیمێنس سیمتەر باڵیۆز یەکێتی ئەوروپا لە عراق رەسانەی وە بارزانی، دووپات کرد لەبان گرنگی دایین جیوەجیکارەیل ئی کار تاوانکارییە وە دەس دادگا، و پەلاماردان هەر دامەزراوەیگ دەوڵەت یا ئەو وەرپرسەیلە کە نوێنەرایەتی عراق و هەرێم کوردستان کەن، یا شاندەیل دیپلۆماسی، وە کاریگ دانە قەڵەم کە هیچ دەسپیچگیگ هەڵنیەگرێد، وەگەرد داواکردن ئەرا پشتیوانیکردن چارەسەرەیل ئاشتیانە و دەسپێشخەرییە دیپلۆماسییەیل ئەرا کوتاییهاوردن وە جەنگ لە ناوچەگە.

لە ناوخۆ، کوتانەگە زەویلەرزەیگ هاورد کە چین فراوانیگ لە سەرکردەیل و پارتەیل لە محمد شیاع سوودانی سەرۆک وەزیرەیل عراقەو، وە بافڵ تاڵەبانی، و عەممار حەکیم، تا رەسێدە ئوسامە نجێفی و خەمیس خەنجەر یەکەو کرد لە شەرمەزارکردنیگ هاوبەش کە پەلامارەگە وە هەڕەشەیگ ئاشکرا ئەرا ئاسایش وڵاتەگە و تەقەلایگ پیس ئەرا بڵاوکردن ئاژاوە دانە قەڵەم.

سنوورەیل بیلایەنی لە وەخت ئاژاوە

لەی چوارچیوە، عەلی حسێن فەیلی ئەندام وەرین پەرلەمان کوردستان دۊنێد کە ئی پەلامارە کاریگ سادە یا ریکەفتیگ ئەمنی نەویە، بەڵکم لە وەختیگ فرە ناسک هاتگە کە دۆسیە گەورەیل لەناوی یەکگرن کە ئایندەی هەرێم کوردستان و عراق دیاری کەن.

دووپات کەێد کە نیشانە سیاسییەگە ئەرا ئەو کەسە کە لەپشت پەلامارەگەس رووشن دیارە، چوینکە نشاندانە لە ئیرادەیگ کە تواێد کۆتایی زوان دیپلۆماسی رابگەیەنێد و یاسای فام ئاژاوە و باجگیری بخەێدە شوون لەیەکفامسنن و چارەسەرە سیاسییەیل.

وتیش: ئەوەگ رویدا، وەگەرد رخداربوینی، لە وەرانوەر نرخ ئەو ریبازە ئاشکرا کرد کە نێچیروان بارزانی نوێنەرایەتی کرد، و شوونەگەی وە یەکیگ لەو کەسایەتییە باوەڕپیکریایەیلە قایم کرد کە توەنن کەناڵەیل پەیوەندی ناوەین هەولێر و بەغدا و پایتەختە کاریگەرەیل لە ناوچەگە واز بیلن، هەرلیوا رەهەندیگ نوو داگە دۆسیەی کوردی لە چەو جەهانەو، لە روی ئەوەگ پەلاماردان هەرێم و ئارامیی دی تەنیا وە ململانێیگ ناوخۆیی نیەخوێنریەێد، بەڵکم وە دەسدرویژییگ ئەرا بان ئاشتی و یاسا.

و ئەگەر شەرمەزارکردنەیل عراقی و کوردی چەوەڕی کریاگ بوین، ئەوە ئەوەگ زیاتر نیشانەیگ سیاسی بوی دەرچگن هەڵوێستیگ بوی لە خود سوپای پاسدارەیل ئیرانیەو.

لە بەیاننامەیگ دویای رویداوەگە سوپای پاسدارەیل پەلاماردان ماڵ بارزانی شەرمەزار کرد، و وە "کاریگ تێرۆریستی" دادەی قەڵەم، و وتی کە کەفێدە ناو تەقەلایەیل ئەرا شیوانن ئاشتی و ئارامی و هەماهەنگی ناوچەیی ناوەین هەرێم کوردستان و وڵاتەیل هاوسا.

وتیش پەلامارەگە، لە چەو ئەوانەو، رەفتار "دوژمنەیل جەنگخواز" نیشان دەێد، و ئامادەیی خوەی ئەرا قایمکردن هەماهەنگی ئەمنی ناوچەیی لە رویوەڕویبوین ئەمریکا و ئیسرائیل راگەیان.

یە داننانیگ ناوەکی بوی، شایەت ئەرا یەکەم جار لەی قەیرانە، ک بارزانی خاڵ هاوسەنگییگ نیشان دەێد کە تەنانەت تاران نیەخوازێد برمێد.

لە وەرانوەر ئەوە، میسال ئالووسی سیاسەتمەدار عراقی ئەرا شەفەق نیوز وت: عراقییەیل "وە وریایی و دڵەخورپەیگ فرە چەودیاری مانۆڕەیل شیویاگ کرێگرتەیی سیاسی لە ناوەنەیل پیلانگێڕی لە ناوچەی خەزرا کەن"، و وتیش: رخباری لەوەس کە "نەفسە لاوازەیل لە ری تێرۆرەو رەت کردن کە لەی دونیا دەرچن، ئەراوە خراوەکاری وەرد ئەوانە کردن کە خاسی وەردیان کردنە".

دیاریش کرد کە پەلاماردان ماڵ بارزانی "تاوانیگ تێرۆریستی ناپیاوانەس کە وە گشت وشەیلە شەرمەزار کریاس".

لە مانا قویلەگە، پەلاماردان ماڵ نێچیروان بارزانی تەنیا کوتانیگ وە فڕۆکەی بێیفڕۆکەوان دیار نییە، بەڵکم کوتانیگە ئەرا بان هویرکردنیگ کە ئەو پیاوە لە سەرەتای جەنگەگەو کەفتەسە فتراق دووارەکردنی، ئەویش ئەوەس کە کوردستان توانێد لە دەیشت جەنگەگە بمینێد ئەگەر بیلایەنی خوەی وە رووشنی رابگەیەنێد، و هاوسایەیل خوەی ئارام بکەێد، و دەس بگرێدە دیپلۆماسیەو.

لە چوارچیوەی شەرمەزارکردنە یەک لە شوون یەکەیل، پرۆفیسۆر دکتۆر دانا مەولوود، سەرۆک جیوەجیکار دامەزراوەی Vision Education وت: ئەوەگ لە دهۆک رویدا تەنیا پەلاماردان شوونیگ نیشتەجیبوین فەرمی نییە، بەڵکم کوتانیگە ئەرا ئارامی کوردستان و ئاسایش عراق و سامیان، وتیش: هاوهەڵوێستی وەگەرد بارزانی لێرە تەنیا لەبان رەهەند کەسی نیوسێد، بەڵکم درویژە کیشێد ئەرا وەرگریکردن لە مانا دەوڵەت لە رویوەڕویبوین فامستن ئاژاوە، و ماف عراقییەیل لەوەگ کەسایەتییەیل و دامەزراوەیلیان لە تێرۆر و پەیامە خویناویەیل مقیەتی بکریەن.

لە کوتایی، فڕۆکە بیفڕۆکەوانەگە وەشوون ماڵیگ نەگردیە، بەڵکم وەشوون پەیامیگ، و ئەوەگ لە دهۆک رویدا سنوورەیل پەلامار ئەمنی رەت کرد ئەرا واتەیگ قویلتر و سەختتر، چوینکە دیار بوی کە تەقەلایگە ئەرا شکانن ئەو هویرکردنە کە نێچیروان بارزانی نوێنەرایەتی کەێد هەر جویر ئەوەگ تەقەلایگە ئەرا شکانن خود شوونەگە، لە وەختیگ کە زوان ئارامەوکردن لە وەرانوەر ژاوەژاو چەک چوودە دویا، پەلامارەگە جویر ئاشکراکردنیگ نوو دیار بوی کە بانگەشەکارەیل ئاشتی خوەیان ئیسە لە وەر پەلامار جەنگن.