شەفەق نیوز- شیکارییگ تایبەت
لە ماوەی سەدها، عراق بۊەسە خاڵ یەککەفتن لە ناوەین هازەیل و ئیمپراتۆریەتەیل هاوماڵیکەر لەبان دەسەڵات لە ناوچەگە، لە ململانێی رۆمانی-فارسییەو تا هاوماڵیکردن ئەمریکی-ئیرانی لە سەردەم نوو.
لە وەختیگ کیشیان سەربازی ئەمریکی لە عراق لە کووتایی ئەیلول/ سێپتەمبەر 2026 کووتایی وە گامیگ لەی ململانێە هاورد، وەلی کاریگەری واشنتۆن و تاران کووتایی نەهاتگە، بەڵکم ئاڵشت بۊە ئەرا سیاسەت و ئابووری و ئاسایش، تا پرسیار دیارەگە گلەو بخوەێد: ئایا بەغداد تۊنێد پایەی جوگرافی و سیاسییەگەی لە سەرچەوەی فشار ئاڵشت بکەێد ئەرا کارت هاز؟
شار حەزەر، لە باکوور عراق، نموونەیگ مێژوویی ئەرا سروشت ئی پێگە پێشکەش کەێد، دۊای ئەوەگ خوەی لە ناوچەی یەککەفتنیگ لە ناوەین هەردگ ئیمپراتۆریەت رۆمانی و فارسی پەیا کرد، و تۊنست لە قۆناغەیل جیاواز پارێزگاری لە سەروەخۆیی ناوخۆیی خوەی بکەێد سەرەڕای هەوڵەیل ملکەچکردنی.
ئمڕوو، و دۊای دەرچگن هازەیل ئەمریکی، عراق خوەی لە وەرانوەر هاوکیشەیگ ئاڵووزتر دۊنێد؛ کە لەڕۊ ئابووری و دارایی و سیاسییەو وە وڵاتە یەکگرتگەیلەو بەسیاگە، و لە خود وەخت پەیوەندییەیل ئەمنی و سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی قۊلیگ وەرد ئیران دیرێد.
چەودیارەیل کە قسە ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز کردن دۊنن کە کووتاییهاوردن وە ئامادەبۊن سەربازی ئەمریکی مانای کووتاییهاتن کاریگەری دەیشتەکی نییە، و کە قایمکردن بڕیار سەروەری هەوەجە وە هازیگ ناوخۆیی دیرێد کە توانای ریگریکردن لە دووارە ئاڵشتکردن عراق ئەرا گۆڕەپانیگ ئەرا یەکلاییکردن هەژمارەیل بارێد.
بڕیار بەغداد
شیەوکەر سیاسی ئەیاد فەتلاوی ئۊشێد کە عراق هەوەجەی وە "تەقەلایگ دیپلۆماسی و ناودەوڵەتی فرەتر" بوود ئەرا رەفتارکردن وەرد کاریگەرییە ئەمریکی و ئیرانییەیل، چۊنکە پێگەگەی هیلێد دویرخستنی لە بەرژەوەنییەیل هەردگ هازەگە سەخت بوود.
فەتلاوی دۊنێد کە بەغداد تۊنێد لە نموونەی بیلایەنی نزیکەو بوود کە دەوڵەتەیل جۊر سوڵتاننشین عومان گرتنەسەی وەر، ئەگەر بتۊنێد ئابوورییەگەی لە کاریگەرییە دەیشتەکییەیل رزگار بکەێد و پشت وە سیاسەتیگ هاوسەنگ بوەسێد، وە شیوەیگ کە دەرفەتیگ وەپی بەخشێد ئەرا رۆڵیگ گەوراتر لە ئارامی ناوچەگە.
وەلی شیەوکەر سیاسی حەمید خەفاجی، سەروەخۆیی بڕیارەگە بەسێدە سەرچەوەیل هیز کە دەوڵەتەگە دیرێدەی، کە هاز ئابووری و سەربازی و کۆمەڵایەتی و سیاسی بنەمای توانای حکومەتەیلن ئەرا دەرکردن بڕیارەیل سەروەخوەی، و هەرچەن ئی بنەمایەیلە لاواز بوون، توانای هازە دەیشتەکییەیل ئەرا جۊلە لەناو دیمەن عراقی زیای کەێد.
لەلای خوەیەو، توێژەر لە سیاسەتە ستراتیژییە عراقی و هەرێمایەتییەیل کازم یاوەر، دۊنێد کە کیشیانەو ئەمریکی کووتایی وە کێبڕکێ لەبان عراق نیەتیەرێد، بەڵکم گاڵ لایەنە کاریگەرەیل دەێد ئەرا دووارە داڕشتن بنەمایل رەفتارکردنیان وەرد بەغداد.
وتیش ئیران لە ماوەی ساڵەیلیگ لە ئامادەبۊن ئەمریکی لە عراق سوود وەردگرد، لە لایەکیگەو ئەرا فشار لەبان واشنتۆن وەکاری هاورد، و لە لایەکیگ ترەک دەسەڵات سیاسی و ئابووری و ئەمنی خوەی لەناو وڵاتەگە قایم کرد، و دۊای کیشیانەگە، تاران هەوەجە وە وەدویاچگن بڕیگ لە هویرەیل خوەی بوود، وەرد پاراستن پەیوەندییەیلی وەرد باڵەیل و حزبە نزیکەیل لەلی.
دەرفەت یا بار سەنگین؟
عراق خاوەن پێگەیگ جوگرافییە کە کەێدەی ئەڵقەی یەکانگیری لە ناوەین کەنداو و وڵات شام و تورکیا و ئیران، و یەیش پێگەیگە کە تۊنێد ئاڵشت بوود ئەرا سەرچەوەیگ هاز ئەگەر دەوڵەتەگە خاس بەرهەمی بکەێد.
فەتلاوی باوەڕی وەسە کە پێگە عراقییەگە تۊنێد بوودە مدوویگ ئەرا ئارامی ئەگەر بەغداد سیاسەتیگ بگرێدە وەر کە لەبان بیلایەنی و رزگارکردن ئابوورییەگەی لە دەسەڵات دەیشتەکی و وەڕێوەبردن پەیوەندییەیلی دوور لە رزبەنیەیل نریا بوود.
وەلی خەفاجی، دۊنێد کە سوودوەرگردن لە پێگە جوگرافی و سامانە سروشتییەیل هەوەجە وە دیدگایگ نیشتمانی دیرێد کە "بەرژەوەنی عراق وە یەکەم" دابنەێد، لە وەختیگ یاوەر وریاداری دەێد لەوەگ خود پێگەگە شایەت ئاڵشت بوود ئەرا خاڵ لاوازییگ وەختیگ ئیران تویش گوشارەیل هەرێمایەتی و ناودەوڵەتی بوودەو.
وەپەی یاوەر، شایەت تاران پەنا بەێدە وەکارهاوردن گۆڕەپان عراقی لە نواگیریکردن وڵاتە یەکگرتگەیل، لەڕی دۆسیەیل سیاسی یا ئەمنی یا ئابوورییەو، تەنانەت وەختیگ ئی جۊلەیلە وە گرنگ وەرد بەرژەوەنی دەوڵەت عراقی زانێد.
ناونیشان سەروەری
لە دڵ ئی هاوکیشە دۆسیەی چەک دەرکەفێد، کە دی تەنیا کاریگ ئەمنی ناوخۆیی نییە، بەڵکم ئاڵشت بۊە ئەرا یەکیگ لە گرنگترین خاڵەیل فشار لە پەیوەندی ناوەین بەغداد و واشنتۆن و تاران.
فەتلاوی دووپات کەێد کە عراق هەوەجە وە یەکڕزی بڕیار نیشتمانی و پلانیگ چەکدارکردن راسگانی و کووتاییهاوردن وە چەک وڵ بەسیاگ وە دەوڵەتەیل هاوسا دیرێد، لە وەختیگ خەفاجی دۊنێد کە قایمکردن سەروەری یەکڕزی بڕیار سیاسی و ئەمنی و ئاڵشتکردن بڕیار ئەمنی ئەرا نیشتمانی خوازێد.
وەلی یاوەر، دوینێد کە گیرهاوردن چەک وە دەس دەوڵەتەو بۊەسە بەشیگ لە پابەندبۊنە کاریگەرەیل لە پەیوەندییە دەیشتەکییەیل عراق، دۊای ئەوەگ لە قۆناغەیل وەرین کاغەزیگ بۊ کە ئیران وەکاری هاورد ئەرا فشار لەبان وڵاتە یەکگرتگەیل یا قایمکردن هەڵوێست دانوسەنیەگەی.
و دۊنێد کە هەڵوێست باڵە چەکدارەیل و حزبە نزیکەیل لە ئیران جیگیر نیەوود، بەڵکم کاریگەر بوود وە رێڕەو پەیوەندییە ئەمریکی-ئیرانییەیل؛ چۊنکە ئارامکردنەگە شایەت هەوەجە وەکارهاوردن عراق وەک گۆڕەپانیگ ئەرا فشار کەمەو بکەێد، لە وەختیگ ئاڵووزییەیل شایەت ئەنجام بەێد وە زیایکردن وەکارهاوردن دۆسیە عراقییەیل.
پاراستن زەوییەیل
شیەوکەرەیل رێککەفن لەبان ئەوەگ عراق خاوەن دامەزراوەیل ئەمنی و سەربازییە کە توانای پاراستن وڵاتەگە دێرن، وەلی کاریگەرییان بەسیاگە وە بڕیار سیاسییەو.
فەتلاوی وتیش کە دامەزراوە ئەمنییەگە هەوەجە وە بڕیاریگ سیاسی یەکگرتگ دیرێد کە پاڵپشتیی بکەێد دویر لە وەرچەوگرۆنە نەتەوەیی و تائیفییەیل، لە وەختیگ خەفاجی دووپات کەێد کە دامەزراوە عراقییەیل خاوەن شارەزایین، وەلی "زووریگ سیاسی" خوازێد کە پاڵپشتی بڕیارەیلیان بکەێد.
گەوراترین تاقیکردن لە ریگریکردن لە وەکارهاوردن زەوییە عراقییەیل لە ململانێیە هەرێمایەتییەیل دەرکەفێد، و فەتلاوی دۊنێد کە بیلایەنی بایەسە ریگری لە باڵەیل بکەێد لە لایەنگری ئەرا لایەنە دەیشتەکییەیل، لە وەختیگ خەفاجی دووپات کەێد لە گرنگی پاراستن عراق دویر لە رووبەڕووبۊنەیل.
وەلی یاوەر دۊنێد کە گۆڕەپان عراقییەگە مل کەچ "هاوکیشەیل ئاڵشتکاری و ناجیگیر" مینێد، کە کاریگەر بوود وە رێڕەو دانوسەنین و ململانێی ناوەین واشنتۆن و تاران.
کیشیان هاوپەیمانی
خەفاجی دۊنێد کە کیشیان ئەمریکی گامیگ خاسە چۊنکە لەڕی رێڕەویگ دیپلۆماسییەو هاتگە، وەلی سوودوەرگردن لەلی بەسیاگە وە توانای حکومەت سەرۆک وەزیرەیل عەلی زەیدی و هازە سیاسییەیل ئەرا پابەندبۊن وە گیرهاوردن چەک وە دەس دەوڵەتەو.
فەتلاوی دووپات کەێد کە گامە نووەگە وەرپرسیارەتی قایمکردن سەروەری خەێدە بان شان گشت هازە سیاسییەیل، و هەوەجە وە وەهیزکردن دامەزراوەی سەربازی و یەکخستن وتار نیشتمانی دیرێد.
وەلی یاوەر، دۊنێد کە کیشیانەگە مانای کووتاییهاتن کاریگەری ئەمریکی یا ئیرانی نییە، بەڵکم ئاڵشتبوین کێبڕکێیەگەس ئەرا ئامرازەیل ترەک، وە تایبەت کە واشنتۆن هێمان بەسیاگە وە عراقەو لەڕی دۆسیەیل ئابووری و داراییەوە، لەناویانیش وەڕێوەبردن داهاتەیل نەفت عراقی وە دۆلار لەڕی سیستەم دارایی ئەمریکییەو.
بەشەوبۊن ناوخۆیی
بەشەوبۊن سیاسی ناوخۆیی جویر یەکیگ لە گەوراترین ریگرەیل لە وەرانوەر دروسکردن سیاسەتیگ دەیشتەکی هاوسەنگ مینێدر و فەتلاوی دیاری کەێد کە جیاوازی هازە سیاسییەیل لەباوەت دۆسیە ناسکەیل شایەت بیلێد عراق هەڵوێستەیل ناهاوسەنگ بوەێد، لە وەختیگ خەفاجی دۊنێد کە بەشەوبۊنەیل دی تەنیا لە ناوەین پێکهاتەیل نین، بەڵکم لەناو خود پێکهاتەیلەیش دەرکەفتنە، ئەو کارە کە توانای دەوڵەت ئەرا دەرکردن بڕیارەیل یەکگرتگ لاواز کەێد.
یاوەر دووپات کەێد کە دەسەڵات ئیرانی تەنیا لەبان لایەن ئەمنی نەوسیاس، بەڵکم دریژەو بوود ئەرا حزبەیل و هازە سیاسی و پەیوەندییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەیل، وە دانان ئەوەگ دۆسیە سیاسی و ئەمنی و ئابوورییەیل کاریگەرترینن وە رێڕەو پەیوەندیی ناوەین تاران و واشنتۆن.
ناوەنگیری
فەتلاوی دۊنێد کە بەغداد خاوەن دەرفەتیگە ئەرا گردنە دەس رۆڵیگ لە ناوەین واشنتۆن و تاران، وە سوودوەرگردن لە پەیوەندییە میژوویی و جوگرافییەیلی وەرد ئیران و بەرژەوەنیە ستراتیژییەیلی وەرد وڵاتە یەکگرتگەیل، وەلی ئەوە چارەسەرکردن دۆسیەی چەک و قایمکردن سەروەخۆیی بڕیار خوازێد.
لە وەرانوەر یە، خەفاجی دۊنێد کە توانای ئیسەی عراق ئەرا چارەسەرکردن ململانێیە هەرێمایەتییەیل هێمان سادەس، وە مدوو کەڵەکەبۊن ناکۆکییە ناوخۆییەیل کە کاریگەرییان خستە بان توانای تەختینە سیاسی و دیپلۆماسییەیل ئەرا گردنە دەس رۆڵیگ هەرێمایەتی کاریگەر.
وەلی یاوەر، هەر رۆڵیگ ناوەنگیری بەسێدە رادەی سەروەخۆیی بڕیار عراقی، چۊنکە وەردەوامبۊن وەکارهاوردن عراق ئەرا فشار هاوبەش توانای بەغداد ئەرا پێشکەشکردن خوەی چۊ لایەنیگ بیلایەن سنووردار کەێد.
بنەمای سەروەخۆیی
نیەتۊەنریەێد سەروەخۆیی سیاسی لە ئابووری جیاوە بکریەێد، و فەتلاوی داوای نواگیریکردن گەندەڵی، و فرەجۊرکردن ئابووری، و پاڵپشتیکردن کەرت تایبەت، و خاسەوکردن ژینگەی بەرهەمهاوردن، و کیشانن کۆمپانیا بیگانەیل کەێد، لەشان کۆنترۆڵکردن خەرجییەیل و قایمکردن داهاتەیل.
خەفاجی دۊنێد کە عراق هەوەجە وە هاوبەشییە ستراتیژییە وەردەوامەیل وەرد هازە ئابوورییە گەورەیل دیرێد، جۊر چین و وڵاتە یەکگرتگەیل و بەریتانیا، وە شیوەیگ کە ری وەپی بەێد هیزە ئابوورییەگەی ئەرا قایمکردن ئامادەبۊن سیاسیی وەکار بارێد.
یاوەر، دووپات کەێد کە دەسەڵات دەیشتەکی تەنیا لەڕی چەک و سیاسەتەو نیەجۊلێد، بەڵکم لەڕی بەرژەوەنییە ئابوورییەیل و تووڕەیل پەیوەندی لە ناوەین هازە عراقییەیل و دەوڵەتە هەرێمایەتییەیلەو.
دەوڵەت بڕیار
لە کووتایی، هێمان عراق لە وەرانوەر هاوکیشەیگ وسێد کە، لەڕۊ ناوەڕۆکییەو، چوودە جی پێگە میژووییەگەی لە ناوەین ئیمپراتۆریەتەیل: جوگرافیایگ کە گرنگی کەێد، وەلی وە خود وەخت خەێدەی وەرانوەر کێبڕکێ.
فەتلاوی دۊنێد کە ئاڵشتبوین عراق لە گۆڕەپانیگ کە بەرژەوەنی هازە دەیشتەکییەیل لەناوی یەک گرن ئەرا دەوڵەتیگ کە خاوەن بڕیار سەروەری خوەی بوود گونجیایە، وەلی پاڵپشتییگ نیشتمانی خوازێد کە لە پەیوەندییە هویروباوەڕی و نەتەوەییەیل رەد بکەێد، لە وەختیگ خەفاجی دۊنێد کە بەرهەمهاوردن سەرچەوەیل و پێگە جوگرافییەگە تۊنێد توخمەیل هیز عراقی ئاڵشت بکەێد ئەرا ئامرازەیل گەشەپیدان و دەسەڵات.
یاوەر هوشداری دەێد لەوەگ وەردەوامبۊن وەکارهاوردن عراق لە جەنگ ئەمریکی-ئیرانی وڵاتەگە لە وەرانوەر هاوکیشەیل بزوێن هیلێدەو، کە لەناوی باڵەیل و حزبەیل و دۆسیە ئەمنی و ئابوورییەیل ئەرا وەدیهاوردن ئامانجە دەیشتەکییەیل وەکار تیەن.
وەی جۊرە، کووتاییهاتن ئامادەبۊن سەربازی ئەمریکی پەڕەی کێبڕکێ لەبان عراق نیەوەسیەێد، بەڵکم گامیگ نوو واز کەێد کە تاقیکردن توانای بەغداد ئەرا دەسگردن وە بڕیارەگەی کەێد، ئایا عراق ئی جارە تۊنێد، پێگەگەی لە گۆڕەپانیگ کە ئەوانەی ترەک ململانێ لەبانی کەن ئاڵشت بکەێد ئەرا کاغەزیگ هیز کە بەرژەوەنیەیلی لە یەکەمجار بچەسپنێد؟