شەفەق نیوز- بەغداد

مەزەنەی شمارەی بیکارەیل لە عراق رەسێدە وە نزیکەی 1.5 تا 1.73 ملیۆن کەس وە فرەترین ئاست، وەپای جیاوازی رێسایەیل هەژمارکردن هاز کار لەناوەین ئامارە فەرمی و دەوڵەتییەیل، لە وەختیگ حکومەت وەرەوڕۊ سەختیەیل دارایی زیایبۊییگ بوودەو کە توانای ئەرا فراوانکردن دامەزرانن حکومی کەمەو کەێد، لە وەختیگ هەزاران دەرچگ وەردەوامن لە خوەینشاندان ئەرا داواکردن دەرفەتەیل کار.

 داتایەیل فەرمی نشان دەن کە ریژەی بیکاری لە نزیک 13%ە، لە وەرانوەر نزیکەی 13.5% وەپای مەزەنە دەوڵەتییەیل، و نزیکەی چارەکیگ لەی ریژە لە گەنجەیلن، وەپای داتایەیل عراقی، و رەسێدە نزیکەی 32% (لە بنەڕەت 13% ریژەی بیکاری) وەپای بڕیگ لە مەزەنە دەوڵەتییەیل.

 بیکاری لەناوەین ژنەیل بەرزتر لە پیاوەیل مینێدەو، لە سای بەشدارییگ سنووردار ئەرا ژنەیل لە بازاڕ کار، و یەیش لە وڵاتیگ تیەێد کە شمارەی دانیشتگەیلی لە 46.1 ملیۆن کەس رەد کردگە وەپای ئەنجامە کووتاییەیل سەرژماری گشتی ئەرا دانیشتگەیل و نیشتەجیبۊن، لە وەختیگ سەدان هەزار گەنج ساڵانە چنە ناو بازاڕ کار.

چارەسەرکردن بیکاری

 لەی باوەتە، راوێژکار دارایی و ئابووری ئەرا سەرۆک وەزیرەیل عراقی، مزهر محمد ساڵح، دیاری کەێد، کە چارەسەرکردن بیکاری نیەتۊەنێد تەنیا لەبان دامەزرانن حکومی بوود، و هەمیش نیەتۊەنریەێد چارەسەر بکریەێد تەنیا وە داواکردن لە دەرچگەیل ئەرا چگن وەرەو کەرت تایبەت وە بی راسەوکردن ژینگەی کارەیل.

 ساڵح ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز هەمیش وت، کە گرفتەگە گریەدریایە وە مۆدێلیگ ئابووری کە لەماوەی دەیان ساڵ دەوڵەت وە گەوراترین خاوەن کار کردگە، لە وەختیگ شمارەی ئەو کەسەیلە کە چنە ناو بازاڕ کار وە شیوەیگ زۊتر لە توانای دەزگای حکومی ئەرا لەخوەیگردنیان زیای بوود.

 دۊنێد کە رەفتارکردن وەگەرد هەزاران دەرچگ خوەینشاندەرەیل نیەبایەد لەناوەین دوو وژاردە بوود، کە "دامەزرانن گشت" یا "رەتکردن گشت"ە، بەڵکم لەڕی بەرنامەیگ ئاڵشتکاری کە بار دەوڵەت سووکەو بکەێد و دەرفەت بەێدە کەرت تایبەت ئەرا لەخوەیگردن شمارەیگ فرەتر.

 لەی چوارچیوە پێشنیار مەشقپیکردنیگ پۊلدار گریەدریاگ وە دامەزرانن کەێد، و پاڵپشتییگ وەختانە ئەرا کریەیەیل کە دەوڵەت بگرێدەی مل ئەرا گاڵداین کۆمپانیایەیل لەبان وەکارخستن دەرچگەیل، لەشان قەرزەیل ئاسان ئەرا پرۆژە بۊچگەیل، وەگەرد داین لەپیشینە ئەرا ئەو پسپۆڕییەیلە کە ئابووری وە راسی هەوەجە وەپییان دیرێد.

 دووپاتیش کەێد کە دەوڵەت تۊنێد لەڕی ئی ئامرازەیلەو بەشیگ لە خەرج چۊن دەرچگەیل ئەرا ناو بازاڕ کار بگرێدە مل، وە بی ئاڵشتکردنی ئەرا مووچەیل حکومی هەمیشەیی، و هوشداری دا لەوەگ دامەزرانن حکومی شایەت گرفت بیکاری دۊابخەێد وەلی چارەسەری نیەکەێد، چۊنکە عراق هەر ساڵیگ شمارەیگ گەورە لە دەرچگەیل خەێدە سەر کە هیچ بودجەیگ نیەتۊنێد گشتیان لەخوەی بگرێد.

 ساڵح کووتایی قسەیلی هاوردە ئەوەگ هاوکیشەی خوازیاگ لە دەوڵەتیگ بۊچگتر لە دامەزرانن و وەهازتر لە رێکخستن و بەرهەمکاری، و کەرت تایبەت گەوراتر و بەرهەمدارتر دروس تیەێد، و ئابوورییگ کە کەمتر پشت وە نەفت بەسێد، وە جۊریگ دروسکردن دەرفەت کار بوودە ئەنجام گەشەکردن و بەرهەمداری، نەک بڕیاریگ کارگێڕی.

شایستەیل دامەزرانن

وەلی ئی وەرەوچۊنە وە واتای هەڵوەشانن دامەزراننە حکومییەیل وە شیوەیگ تەواو نیەتیەێد، کە ئەندام دەسەی دارایی پەرلەمانی، جەماڵ کۆچەر، دۊنێد کە توێژەیلیگ هەن دەوڵەت پابەندە وە دامەزراننیان وەپای یاسایەیل، و لە سەرەتایان بڕیگ لە پسپۆڕ و چینەیل کە نوێنەرایەتی هەوەجەیگ راسەوخۆ ئەرا دامەزراوە گشتییەیل کەن.

 کۆچەر ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کەێد، کە پزیشکەیل و سێ یەکەمەیل لە دەرچگەیل نوێنەرایەتی توانایەیلیگ کەن کە نیەکرێد دەسوەردای بۊن، وە تایبەت لە سای گەشەسەنینە تەکنەلۆجییەیل و سەختیە تەندروسییەیل، و دووپات کرد لەبان ئەوە کە حکومەت لە داواکریایەیل ئەوانەگ تۊنێد لە ناو کەرت گشتی لەخوەییان بگرێد.

وەلی پەرلەمانتارەگە دیاری کەێد کە دابینکردن دەرفەت کار وە مەرج نییە وە واتای دامەزرانن حکومی بوود، چۊنکە هیچ حکومەتیگ لە جەهان نییە بتۊنێد گشت دەرچگەیل دامەزرنێد، و ئەوەیش وە پەیمانەی سەرکەفتن حکومەت دانا کە تۊنێد دەرفەت کار ئەرا هەر کەسیگ هەوەجەی وەپی هەس دابین بکەێد، چ لە کەرت گشتی یا تایبەت.

 کۆچەر پشت وە ئەوە بەسێد کە کارکردن و ژیان وە سەربەرزی مافیگ مسۆگەرە ئەرا هاووڵاتی، و داوا لە حکومەت کرد دەرفەتەیل کار لە کەرت تایبەت بکەێدە بەشیگ لەو شایستەیلە کە دەوڵەت ئەرا هاووڵاتییەیلی دابینی کەێد.

وەلی پەرلەمانتارەگە دۊنێد کە کەرت تایبەت خوەی تویش لڕیگ لە سەختیەیل بوودەو کە توانای لەبان دروسکردن دەرفەت کار و بەرهەمکاری کەمەو کردگە، لەناویانیش چەک وەرەلا، و دەسوەردان هازەیل سیاسی لە چالاکی ئابووری، و نەوین ئارامی هەرێمی، و دیارنەوین بودجە وەبەرهەمهاوردنە بەسەیل، وەگەردی کوتکردن توانای بانکەیل لەبان سپۆنسەرکرن کەرت تایبەت وە مدوو قەرزکردن گەورەی حکومەت لەلیان.

 هەرلیوا باس لاوازی پابەندبۊن وە داین قەرزەیل، و لاوازی دەور چەودیاریکردن و جیوەجینەکردن دەرئەنجامەیل چەودیاری وە شیوەی خوازیاگ، و ئی هوکارەیلە هیشتن کەرت تایبەت بڕەسێدە شیوەیگ لە "مردن کلینیکی".

 کۆچەر دیاری کەێد کە وازکردن دەر بەرهەمهاوردن و فراوانکردن توانای کەرت تایبەت لەبان لەخوەیگردن دەرچگەیل چارەسەرکردن ئی گرفتەیلە خوازێد، و نەک تەنیا دەرکردن بڕیارەیل تایبەت وە بازاڕ کار.

بەرهەمهاوردن لە وەرانوەر دەرفەت کار

 ئی باج و باسە لە وەختیگ تیەێد کە حکومەت گرەو لەبان بەرهەمهاوردن و فرەجۊرکردن ئابووری و هاوبەشی وەگەرد کەرت تایبەت کەێد، دۊای راگەیانن 48 رێککەفتن و یاداشت لەیەکفامستن و راگەیانن هاوبەشی وەگەرد ویلایەتە یەکگرتگەیل، لە کەرتەیل وزە و پیشەسازی و ژیرخان و پەیوەندییەیل و خزمەتگوزارییەیل.

 ساڵح وەرجەیە، دووپات کردۊد کە نرخ راسگانی ئی رێککەفتنەیلە وسێدە بان ئاڵشتکردنیان لە بەڵگەنامەیل لەیەکفامستن ئەرا پرۆژەیلیگ جی جیوەجیکردن بوون، کە هاتن کۆمپانیایەیل دەوڵەتی تۊنێد تەکنەلۆجیا و شارەزاییەیل دروس بکەێد و دەرفەت کار دابین بکەێد، وەلی مەرج ئەوە دانا کە راسەوکردن ژینگەی بەرهەمهاوردن و ئاسانکردن رێکارەیل و خەسەوکردن شەفافیەت و ئارامی یاسادانان و ئەمنی جیوەجی بوود.

هەرلیوا حکومەت گرەو لەبان هاوبەشی لەناوەین هەردوگ کەرت گشتی و تایبەت کەێد ئەرا جیوەجیکردن پرۆژەیل وزە و کارەبا و گواستنەوە و نیشتەجیبۊن و پیشەسازی و خزمەتگوزارییەیل، وە جۊریگ کە بار دارایی لەبان دەوڵەت سووکەو بکەێد و ری وە کەرت تایبەت بیەێد بەشداری لە سپۆنسەرکرن و وەڕیەوەبردن پرۆژەیل بکەێد.

وەلی شارەزایەیل هوشداری دەن لەوەگ بەرهەمهاوردن وە تەنیا بەس نییە مەگەر وە دامەزرانن ناوخۆیی کردەیی گریە بیریەێد، کە شارەزای ئابووری، سەفوان قوسەی، وت کە بایەسە خاوەن کۆمپانیایەیل و چالاکییە ئابوورییەیل، لەناویانیش چێشتخانەیل و بانکەیل و دەرمانخانەیل و خەسەخانەیل و کارخانەیل خاسەوکردن و ئەوان ترەک، پابەند بکریڵن وە وەکارخستن پسپۆڕەیل لە هەڵگرەیل بڕوانامە خوازیاگەیل وەپای سروشت چالاکییەگە.

 قوسەی لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز پێشنیار کەێد، نووکردن مووڵەت کۆمپانیایەیل و مووڵەتە پیشەییەیل گریە بیریەێد وە رادەی پابەندبۊن وە وەکارخستن توانا پسپۆڕەیل، وەگەرد وەخشین یا هاندەرەیل باجی وەو کۆمپانیایەیلە کە پابەندن تا گاڵیان بەێد لەبان دامەزرانن فەرمی.

هەرلیوا داوا کەێد دەرفەتەیل بەرهەمهاوردن لەناو کەرت حکومی بخرێدە روی، وەگەرد پابەندکردن بەرهەمکارەیل لەناو مەرجەیل پرۆژەیل وە وەکارخستن دەرچگەیل عراقی، وە جۊریگ کاریگەری بەرهەمهاوردن تەنیا لەبان سەرمایە یا داهاتەیل نەمینێدەو، بەڵکم دریژەو بوود ئەرا ناو بازاڕ کار.

قەیران کەرت تایبەت

 یەیش لە وەختیگ تیەێد کە مەزەنە ئابوورییەیل نشان  لاوازی چالاکی ببجگە نەفتی دەن، وە بەرزەوبۊن بارستەی نەختینەیی، وەگەرد هوشداریەیل لەوەگ خاوەوبۊن بەرهەم بیجگە نەفتی شایەت رەنگ بیەێدەو لەبان توانای کەرت تایبەت ئەرا دروسکردن هەل کار.

 شارەزایەیل وای دۊنن کە کەرت بازرگانی، کە وە یەکیگ لە گەوراترین پێکهاتەیل ئابووری بیجگە نەفتی هەژمار کریەێد، کاریگەر بۊە وە ئاڵووزییەیل گومرگی و سیستەم "ئەسیکۆدا" و گرفتە لۆجستییەیل و گواستنەوە و بارکردن، لە وەختیگ فرووشەیل بانک ناوەندی لە دراو بیگانە داوەزیاس وە وەراورد وە ساڵ گوزەشتە، لە نیشانەیگ لەبان لاوازی چالاکی بازرگانی.

 شارەزای ئابووری، مەنار عوبەیدی، لە شیەوکردنیگ ئابووری کە هەفتەی گوزەشتە بڵاوی کردۊد، داوای کاریگ گاڵداین زویوەزوی ئەرا هەردوگ کەرت بازرگانی و پیشەسازی کرد، کە ئاسانکردن ژینگەی کارەیل و وەخشین باجی و گومرگی لەخوەی بگرێد، و هوشداری دا لەوەگ هیشتن هەڵئاوسان نزم نەبایەس لەبان کەرت تایبەت بوود کە تەکاندەر بنەڕەتییە ئەرا دروسکردن دەرفەتەیل کار.

 ئی هوشداریە لە وەختیگ تیەێد کە بەغداد و پارێزگایەیل ترەک عراقی، هەر ماوەی جاریگ خوەینشاندان دەرچگەیل وەخوەیان دوینن کە داوای دەرفەتەیل کار و دامەزراننە حکومییەیل کەن، وە تایبەت ئەوانەگ پەنج ساڵ یا زیاتر وەبان دەرچگنیان رەد بۊە، لە ناو هوشداریەیل شارەزایەیل لەوەگ وەردەوامبۊن بیکاری گەنجەیل هاتی ئاڵشتی بکەێد ئەرا "بومبیگ هەڵپوقیاگ" کە خاوەن لیکەفتەیل ئابووری و کۆمەڵایەتی زیایبۊیگە.