شەفەق نیوز ـ بەغدا
ئەدەب رخبەر پیشوازیکردن زیایگ لەناوەین گەنجەیل عراق وەخوەی دیە، وە مدوو بڵاوبوین تووڕە کۆمەڵایەتیەیل و و ئاسان رەسین وە رۆمان و کەرتەیل رخدار، لەهەمان وەخت بڕیگ لە خوەنەریگ وە رییگ ئەرا شکانن رۆتین ژیان و دویرەوکەفتن لە فیشار واقیع زاننێ، وەگەرد هووشداری دەروینی لە فرە وەکارهاوردنی و رویوەرویبوین مناڵەیل وەگەرد ناوڕۆک رخبەر و تونوتیژەیل.
میس بەغدادی، تەمەن 22 ساڵ، ئوشێد وەلای ئەو رخ نوێنەرایەتی دۆخیگ ئەرێنی کەێد کە خوێنەر لە کەشوهەوا مەنگ و بیدەنگ بەێد ئەرا جیهانیگ پڕ لە خرۆش و رخ.
بەغدادی وە ئاژانس شەفەق نیوز وتیش "رخداری لە جیهان خوەمان درارێدەمان، وە تایبەت وەرد زندگی کردن رووژانە وەرد گیچەڵ و جەنگ ناسەقامگیر و پێشبڕکێ وەدەسهاوردن پویل لەریەیل جیاواز، وەی مدوو بڕیگ کەس رخداری وە جیهان ترەک دوینن".
رووشنیکرد، بڵاوبوین کوڵەڤیدیۆیەیل وەبان تووڕەیل کۆمەڵایەتی بەشدارە لە زیایکردن نیگەرانی ناوڕۆک رخدارەیل، وتیش؛ کەسیگ نوڕێدە پارچە ڤیدیۆیەیل کوڵ چەوەڕێ کەێد چەن رووژیگ ئەرا کۆتایەگەی، دویایی چوود ئەرا چیرۆک ترەک، تا مۆبایلەگەی پڕ بوود لە ناوڕۆک رخدار.
بەغدادی لێوا نوڕێد رۆمانەیل خەیاڵی دەسمیەتی خوەنەر دەێد لە دەرچگنی لە کەشوهەوای راسکانی و شکانن رۆتین ژیان، وتیش خوەنین ری ئەزمون کردن ژیانیگ دەێد وە مرۆڤ کە نیەتوەنێد لە ژیانی بیاشتوودێ.
وتیش: "رخ گشت کەسێگ نیەترسنێد، کەسیلیگ هەس تام لێ وەرگرن، بڕیگیش رخ رۆمانسی یا سیاسی یا زانستی یا ئەدەبی وەپی خاسترە"، دووپاتکرد "خوەنەر بایەێد خوەی بەشیگ لە دیمەنەگە خەیاڵ بکەێد نەک تەنیا وشە بخوەنێد، بەڵکم دۆخەگە لە خەیال دوینێد، گاجاریگ لە روانگەی کەس سێیەمەو بوینێدێ".
دیاریکرد، نزیکەی 600 کتاو و رۆمان خوەنییە، لەناویان کارەیلیگ بویە پەسەندی نەکردیە لەوەر دیمەنەیل قێزەوەن لەهەمان وەخت چێژ لە شمارەیگ فرە رۆمان وەرگردیە وە تایبەت کارەیل سیاسی، دووپاتکرد، لەو رۆمانەیلە خوەنیە "شەیتان" و " ئاو رخبەر"، هەمیش پەنا بەێد ئەرا رۆمانەیل پۆلیسی و کتاو رخدار هنای هەست وە پەستی کەێد، دیاریکرد زنجیرە لێکۆڵینەوەی "نوح ئەلفی" کە پەنج کتاو گرێدەخوەی چێژبەخش و خەنستنە هەمیش دڵداری".
لەباوەت ئەوەگ گەنجەیل وەرەو رخدار چن، بەغدای گلیەودا ئەرا بڵاوبوین ئنتەرنێت و دەزگایەیل تووڕە کۆمەڵایەتیەل، وتیش ئارەزووی بڕیگ لە ئەزموونکردن جیاوازە مینەی کارگەربوین کەن.
پیشوازیکردنی وەلایەن گەنج و خێزانەیل
لە پێشانگای ناودەوڵەتی بەغدا ئەرا کتاو، فروشەندەیل کتاو و رۆمانەیل رخدار دووپاتکردن لە پیشوازی فرەگ لەبان ئێ جویر ئەدەبە.
سەلما محەمەد 27 ساڵان کە لە یەکیگ لە پێشانگایەیل کارکەێد ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت، "فرەیگ لە بسینەیل تەمەنیان ها ناوەین 25 تا 30 ساڵان، کە گەنجن دووس خوەنستن رخدار دیرن".
وەپای محەمەد، خێزانەیل تەواویگ ئەرا پێشانگاگە تێن لە داڵگ و باوگ مناڵ، و کتاو و رۆمانەیل رخدار سینن، وتیش پێشانگاگە جویرەیل جیاوازەیگ لەێ ئەدەبە گرێدەخوەی.
ئاشکرایکرد، ئەوەسا خواست لەبن کتاو رخدار بەرزەوکردیە، مدووی گلەودا ئەرا متمانە ئەرا ناوڕۆک خێرا و کاریگەر، وە "دۆبایین بەرز" ناویبرد.
وتیش؛ دیمەنەیل کتوپڕ و رویداوەیل خێرا لە ئیسە سەرنج مەردم وەلای خوەیان کیشن، چوینکە هووکارەن لەبان دیمەنەیل کوڵ کە زوی رەدبوون"، دیاریکرد گشت کتاویگ رخدار کریەێد خوەنەر چشت ئەرێنیگ لێ دەربکەێد، کتاو نەرێنیش هەس کە هەڵوژاردنی ئەرا خوەنەر مینێد.
وتیش، لە گوزەشتە خوەشی لە ئەدەب رخبەر نەهاتیە، وەرجە ئەوەگ دیدگای ئاڵشتبوود لەدویای خوەنین زنجیرەی "ئەلخەوف"، دویای چگەس ئەرا کارەیل ترەک، وتیش ئەوەگ زیاتر سەرنجی وەرەو لای خوەی کیشێد کارەیل ناوەین "هونەر و مێژوو و ئەدەبن".
لای خوەیەو هەیسەم حەسەن خاوەن پێشانگای "دارك بڵاوکردن و بەشەوکردن"کە تایوەتە وە کتاو و رۆمان رخدار، لە مسڕەو بەشداری پێشانگای ناودەوڵەتی بەغدا ئەرا کتاو کردیە، پیشوازیکردن لە ئەدەب رخدار تەنیا لە عراق نییە.
وەپای قسەی حەسەن ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، رێژەی گەپیگ لە گەنجەیل رویکەنە کتاو رخدار و تاوان، تەنیا لە عراق نییە لە گشت وڵاتە جیاوازەیل جیهانە، لەناویان میسڕ، ئاشکرایکرد هەمیشە گەنجەیل دووس ئەو کارەیلە دیرن کاریگەری وەجی بیلێد و ئەکشن بوود، کتو رخدار هەر لە ساڵەیل زوی هەس، باوجی بڵاوبوین تووڕە کۆمەڵایەتیەیل بەشدارە لە خواست لەبانی.
لە کۆتایی وت "رخ جویریگە لە جویرەیل ئەدەب بایەت پشتگوش نەخریەێد وە تایوەت کە هیلێد گەنجەیل دەس وە کتاو بگرن".
رخ لە روانگەی دەرونناسی
لە وەرانوەر ئێ پێشوازیە، توێژەر دەرونی شەیما مەجید بەهیە هووشداریدا لە کاریگەری دەروینی و کۆمەڵایەتی ئەرا ناوڕۆکەیل رخدار و تونوتیژی، وەتایوەت ئەوەگ لە مناڵەیل چەن جاریگ رویوەڕویبوون.
ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئاشکرایکرد، نوڕین مناڵەیل ئەرا دیمەنەیل رخدار و تونوتیژی وە دیاردەیگ وەختانە دانیەنریەێد، وتیش پرسایارە گرنگە تەنیا ئەوەگ نییە مناڵەگە ئەرا رخ کیشێد هیلێد دیمەنەگە لە دەروین و جیهان فامی دوارەوبوود.
وتیش؛ مناڵ لە قۆناغ سەرەتای تەمەنی هێمانگ هووکارەی جیاکردن رخ راسکانی و خەیاڵی بوود هاتێ ئەو رەسین زانستیە بەس نەود ئەرا جیاکردن خەیاڵ لە راسکانی وەوجورەگ گەورەیل توەنن، دووپاتکرد راکیشان مناڵ وەرەو رخ وەو مانا نییە گیچەڵ دەروینی دیرێد، بەڵکم هاتێ وە مدوو حەزکردن وە چەسپانن بوێر بوود وەرانوەری هاوڕیەیل یا لاساکردن کەسەیلتر ، باوجی هنای گیچەڵەیل دەسوەپیکەێد بوودە خوو دوارەبوییگ.
دیاریکرد، دیمەنەیل رخدار هاتێ لە هویرمان مناڵ بمینێد دویای تەواوبوین فلیمەگە یا بەسانن مۆبایل، کاریگەریەگەی لە جویر رخ لە تیەریکی و تێکچگن خەو و هەستیاری وەرانوەر بڕیگ دەنگ و جویلە بوود، وتیش؛ هاتێ بوود مدوو کەمەوبوین کاردانەوەی سۆزداری وەرانوەر دیمەنەیل تونوتیژی و رخ، تا ئەو رادە ئەو دیمەنە کە رخداربوی بوودە چشتیگ ئاسایتر یەیش هیلێد مناڵەەگە وەرەو ناوڕۆک تونتر بکیشێد ئەرا رەسین وە هەمان ئاست وروژان.
هووشدریدا لە رۆل ئەلگۆریتم پلاتفۆرمەیل دیجیتاڵیی لە زیایکردن رویوەرویبوین مناڵەیل وەگەرد ئێ جویرە ناوڕۆکەیل، رووشنیکرد، نوڕینە دیمەن رخدار هاتێ بوودە مدوو دەرکەفتن دیمەنەیل هاشیوە و هاتێ رخدار و شۆکێنتر لەنوای مناڵ.
لە درویژەی قسەیلی وت: " کاریگەری رخ لە مناڵیگ ئەرا مناڵیگتر ئاڵشتبوود وەپای تەمەن و کەسایەتی و هەستیاری و سۆزداری سروشت ناوڕۆک و ماوەی نوڕین و دووپاتکردنی وەرد ژینگەی خێزانی و توان مناڵ لە جیاکردن خەیال لە راسکانی، و داوا لە داڵگوباوگەیل کەێد ئەرا ناسین ئەو ناوڕۆکەیلە مناڵەیلەیان نوڕنەپیان نەک تەنیا قەیەغەکردنیان یا هاوارکردن وەبانیان، بەڵکم پەیڕەوکزدن گفتوگو و دانان سنووریگ وەرد تەمەن مناڵەیل بپوڕێد.
تەمێکرد، مناڵەیل رویوەڕوی ناوڕۆک رخدار نەکریەن وەرجە خەفتن، و چەودێریکردن هەر ئاڵشتکاریگ لە خەو یا دەروین یا رەفتار، و هوشداری دا لە هەنەکی کردن وە ترسانن مناڵ یا کەمکردن بایەخیان، رخ خوەی میۆانیزم سروشتیەگە ئارا پاراست ئایەم، باوجی ئاڵشتبوینی ئەرا وەخت وەسەربردن رووژانەی مناڵیگ رەسانن سوزداری زانستی تەواونەکردیە هەوەجە وە سرنجیگ خێزانی کەێد.
لە کۆتایی قسەیلی وت: پەروەردەی دیجیتالی تەنیا ناسین شمارە ئەو ساعەتەیلە نییە مناڵ هاوەردەوم شاشە، بەڵکم "چ جیهان مناڵەگە گشت رووژیگ کەفێدە نوای" گرێدەخوەی، چوینکە "گشت چشتیگ مناڵ ئیسفایکەێد ئەرا تەمەنی نیەپوریەێد".