شەفەق نیوز- بەغداد
رخباریەیل لە عراق بەرزەو بوون وەگەرد نزیکبۊن مەوقەی 30 ئەیلوول/ سێپتێمبەر 2026، کە هاوپەیمان "وەڕیەوەبردن دەوڵەت" - کە دیارترین هیزە سیاسییەیل شیعە و سوننە و کوردی لەخوەی گرێد - دیاریی کردگە ئەرا گیرهاوردن چەک وە دەس دەوڵەت، لەناو جیاوازی هەڵوێستەیل گرووپە چەکدارەیل ناوەین رازیبوین وە دانوسەنین و پابەندبۊن وە توانایەیل سەربازی، و بەرزەوبۊن زاراوەی کەتیبەیل حزبوڵڵا لەوەرانوەر سەرۆک وەزیرەیل عراقی عەلی فالح زەیدی.
یەیش وەختیگ تیەێد کە حکومەت دووپات کەێد کە دۆسیەی چەک باوەتیگ سەروەرییە، لە وەختیگ شمارەیگ لە گرووپەیل پابەندن وە گریەداین هەر باج و باسیگ لەباوەت بانان چەکەیلیان وە کشیانەوەی هیزەیل ئەمریکا و تورکیا، و کووتاییهاوردن وەو چشتە کە وە هەژموون دەیشتەکی لەبان بڕیار عراقی وەسفی کەن، ئەوەگ هیلێد پرسیارەیل دروس بوون لەباوەت ئەگەر چگن قەیرانەگە لە دانوسەنین سیاسی وەرەو رویوەڕویبوین چەکداری.
لە دۊاترین بەرزەوکردن، وەرپرس ئەمنی لە کەتیبەیل حزبوڵڵا، ئەبو موجاهید عەساف، لە بەیاننامەیگ کە شەو دووشەممە لەبان سێشەممە 17-18ی ئاب ئیسە بڵاو کریا، وت کە "ئارامی دەس وە تەواوبۊن کردگە" لەوەراوەر ئەوەگ وە "کردەوەیل هاندرانە و بی وەرپرسیارانە" ئەرا حکومەت وەسفی کرد، و دەسنشان ئەرا وەڵامداین وەپای پرەنسیپ "چەو وە چەو و دەسپیکەر ستەمکارترە" کرد.
کەتیبەیل سێ مەرج ئەرا هەر نزیکبۊنیگ وەگەرد حکومەت لەباوەت چەک دیاری کردن، کە کشیانەوەی تەواو ئەرا هیزەیل ئەمریکی و زامنکردن نەهاتنەوەیانە، و کووتاییهاوردن وەو چشتە کە وە هەژموون ئەمریکی لەبان هەردوگ بڕیار سیاسی و ئابووری وەسفی کرد، و "کشیانەوەی هیزەیل تورکی لە باکوور عراق و هەڵوەشانن هیزەیل پیشمەرگە".
بەرزەوکردنەگە دۊای چەن رووژیگ لە سەردانیگ رانەگەیانریاگ ئەرا فەرماندەی فەیلەق قودس ئیرانی، ئسماعیل قائانی، ئەرا بەغداد تیەێد، کە سەرچەوەیل عراقی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وتن کە سەردانەگە کە دوشەممە 10ی ئاب ئیسە رۊ دا، باس دۆسیەی چەک کرد، و قائانی داوا لە گرووپەیل کرد چەکەیلیان وەدەس نەیەن لەی وەخت ئیسە، وەگەرد دۊرکەفتن لە وەرەوڕۊبۊن حکومەت و مینەکردن لە رێککەفتنیگ سیاسی.
ری دانوسەنین
لە تەقەلایگ ئەرا هیشتن قەیرانەگە لەناو ری سیاسی، سەرۆک هاوپەیمان دەوڵەت یاسا، نووری مالکی، رووژ سێشەممە، خەوەردا کە ئەو دەسە کە چوارچیوەی هەماهەنگی لەباوەت گیرهاوردن چەک دروس کریاس زۊوەزۊ دەس وە کارەیلی کەێد وە هەماهەنگی وەگەرد حکومەت، وە ئامانج دانان میکانیزمەیل گونجیاگ ئەرا جیوەجیکردن پرۆسەگە.
مالکی، لە دیداری وەگەرد وەڕیەوەبەر کاروبارەیل باڵیۆزخانەی ئەمریکی لە بەغداد، جۆشوا هاریس، وت کە چارەسەرکردن دۆسیەگە بایەسە لەڕی "دانوسەنین و لەیەکفامستن" بوود، و دووپاتیش کرد لەبان ئەوەگ دەوڵەت و دامەزراوە دەستوورییەیلی مەرجەعن لە وەڕیەوەبردن دۆسیە ئەمنی و سەربازییەیل.
لەو چوارچیوە، سەرکردەی ریخریاگ بەدر، هادی عامری، لە بەیاننامەیگ رووژ سێشەممە، داوا لە گشت لایەنەیل ئەرا ئارامەوکردن و دۊرکەفتن لە لێدوانە ئاڵووزەیل کرد، و دڵنیایی خوەی وە "پاکی نیازەیل" لەلای سەرۆک وەزیرەیل و سەرکردایەتی گرووپەیل نیشان دا، و هوشداری دا لە گامەیلیگ کە شایەت دەسپیچگ بەێدە لایەنەیل دەیشتەکی ئەرا دەسوەردان لە بڕیار عراقی.
لەی چوارچیوە، پەرلەمانتار وەرین لە هاوپەیمان دەوڵەت یاسا، عارف حەمامی، ئۊشێد کە رەوشەگە "ناسکە" وە مدوو زیایبۊن هەڕەشەیل هەرێمی و دەوڵەتی، و داوا کرد دۆسیەی چەک دۊر لە "چەسپانن یا هەڕەشەکردن" چارەسەر بکریەێد.
حەمامی زیاتر ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە گشت لایگ پاڵپشتی "چەسپانن یاسا و گیرهاوردن چەک وە دەس دەوڵەت" کەن، وەلی چارەسەرکردن دۆسیەگە بایەسە رەچاو سەرچەوەیل جیاواز ئەرا هەڕەشە بکەێد، لەناویانیش چالاکی ئۆپۆزسیۆن کوردی ئیرانی لە خاک عراقیەو، و بۊین هیزەیل تورکی، و پیشکەفتنە هەرێمییەیل.
دووپات کەێد لەبان پاڵپشتیی ئەرا حکومەت و سەرۆک وەزیرەیل، وەلی "لە دەیشت پرۆسەی رویوەڕویبوین و هەڕەشەکردن"، و داوا کرد گرووپە چەکدارەیل بخریەنە ناو دەزگای حەشد شەعبی، وە هەژمارکردنی جویر سیستەمیگ ئەمنی یاسایی دەستووری عراقی.
حەمامی دووپات کەێد کە هەڵوێستەگە "ناسکە"، وەلی دڵنیایی خوەی نیشان دا وە توانای سەرکردەیل چوارچیوە لەبان کۆنترۆڵکردن قەیرانەگە، و زیاتر وت: "ئومید دیریمن مەرجەعیەت دەسوەردان بکەێد و وەردەوەردەی ئەو مەردمە بووڕێد".
هەڵوێست مەرجەعیەت ئایینی
مشتومڕەگە لەباوەت رۆڵ چەوەڕیکریاگ ئەرا مەرجەعیەت ئایینی پشت وە هەڵوێستەیل وەرین ئەرا مەرجەع عەلی سیستانی بەسێد، کە لە 11 نیسان / ئەپڕیل 2024، سیستانی، مەوقەی پیشوازیکردنی لە نوێنەر ئەمیندار گشتی نەتەوە یەکگرتگەیل لە نەجەف، دووپات کرد لەبان هەوەجەی ریگریکردن لە دەسوەردانە دەیشتەکییەیل و چەسپانن دەسەڵات یاسا و گیرهاوردن چەک وە دەس دەوڵەت.
و لە 26 حوزەیران / یۆنیۆ 2025، نوێنەرەگەی لە کەربەلا، عەبدولمەهدی کەربەلائی، داواگە دووارەو کرد ئەرا گیرهاوردن چەک وە دەس دەوڵەت و ریگریکردن لە دەسوەردانە دەیشتەکییەیل و چەسپانن یاسا، لە سای بەرزەوکردن سەربازی لەو مەوقە ناوەین ئیران و ئیسرائیل.
و لە ئایار / مایۆی 2026، چیرووکیگ دەرکەفت لەباوەت داواکارییگ کە سەرکردەی رەوت نیشتمانی شیعە موقتەدا سەدر و سەرۆک وەزیرەیل عەلی فالح زەیدی پیشکەش وە سیستانی کردۊن ئەرا دەرکردن فەتوایگ نوو وە ناونیشان "گیرهاوردن چەک وە دەس دەوڵەت"، لە گامیگ کە ئامانج لەلی، وەپای چیرووکەگە، دابینکردن پووشینیگ ئایینییە ئەرا رێڕەو کووتاییهاوردن وە چەک لە دەیشت دامەزراوە فەرمییەیل.
جیاوەکردنە هەردوگ ریەگە
لە حوزەیران / یۆنیۆی 2026، هاوپەیمان دەوڵەت یاسا، وەپای سەرچەوەیگ لە چوارچیوەی هەماهەنگی کە قسە ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز کردگە، پێشنیاریگ خستە روی ئەرا جیاوەکردن وەخت کشیانەوەی هیزەیل ئەمریکی لە دۆسیەی هەڵوەشانن چەک گرووپەیل، وە جۊریگ ری دەێد وە ماوەیگ راگوزەر ئەرا دروسکردن بڕوا و دڵنیاییکردن لایەنە رەتکەرەیل.
ئەندام لیژنەی ئاسایش و وەرگری پەرلەمانی، عوسمان شەیبانی، لە دیداریگ تەلەفزیۆنی، لەی دۊاییە، وتۊد کە مالکی پاڵپشتی گیرهاوردن چەک وە دەس دەوڵەت کەێد، وەلی دانوسەنین و نەرمینشاندان پەسەن کەێد ئەرا دۊرکەفتن لە جەنگیگ ناوخۆیی، و لە خود وەخت هوشداری دا لەوەگ وەردەوامبۊن چەک لە دەیشت کۆنترۆڵ دەوڵەت شایەت عراق وەرەوڕۊ سزایەیل ئەمریکی بکەێد کە دەس نەنە بان داهاتە نەفتییەیل و کارە داراییەیل.
ئی رخباریەیلە هاوەختن وەگەرد ری کووتاییهاوردن وە ئەرک هاوپەیمان دەوڵەتی لە عراق، کە بڕیارە لە 30 ئەیلوول / سێپتێمبەر 2026 تەواو بوود، کە ئەو وەختەس کە ئەو گرووپەیلە کە پابەندن وە چەکەیلیان وە دەسپیچگیگ بنەڕەتی گرنەی ئەرا مقیەتیکردن لە توانایەیل سەربازییان.
رویوەڕویبوین بیگومان نییە
لەلای خوەیەور سیاسەتمەدار سەروەخوەی، عائد هیلالی، دۊنێد کە نزیکەوبۊن وەختەگە هیلێد دۆسیەگە "فرە ئاڵووز بوود"، وەلی هۊر نیەکەێدەو کە رویوەڕویبوین چەکداری بیگومان بوود.
هیلالی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە عراق خاوەن دامەزراوەیل ئەمنی فرەتر شارەزا و توانا لەبان وەڕیەوەبردن قەیرانەیلە، لە وەختیگ هیزە سیاسییەیل ئەوە زانن کە هەر رویوەڕویبوینیگ ناوخۆیی زەرەدیگ بوود ئەرا گشت لایگ، و شایەت دەر واز بکەێد لەوەرانوەر لیکەفتەیل ئەمنی و ئابووری و سیاسی رخباریگ.
وەقسەی هیلالی، رخباری راسگانی تەنیا پەیوەندی وە چەک نییە، بەڵکم وە قەیران بڕوایی ناوەین دەوڵەت و گرووپەیلە، و وە گریەداین دۆسیەی چەک وە باوەت بۊین بیگانە، و دۊنێد کە "رەفتارکردن ئەمنی رۊت شایەت دەروازەیگ بوود ئەرا بەرزەوکردن".
داوا کەێد ئەرا پلەوەپلەیی و زامنییەیل و تیکەڵکردن دامەزراوەیی، وەگەرد مقیەتیکردن لە یەکگردگی دامەزراوە ئەمنییەیل و ریگریکردن لە هاندرانەیل و هیشتن دەر دانوسەنین وە وازی، و دووپات کەێد کە وەرەوڕۊبۊن چەکداری بایەسە "دۊاترین هەڵوژاردنەیل بوود نەک یەکەمینیان".
شیەوکەر سیاسی، موجاشع تەمیمی، هاوڕاس کە رخباری رویوەڕویبوین هەس، وەلی حەتمی نییە، چۊنکە ئۊشێد کە عراق خاوەن ئامرازەیل سیاسی و ئەمنی و دادوەرییە ئەرا کۆنترۆڵکردن بەرزەوکردنەگە، وە مەرج بۊین هەڵوێستیگ حکومی یەکگرتگ و پەلەنەکردن لە وەکارهاوردن هاز.
تەمیمی لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دۊنێد کە گەوهەر قەیرانەگە لە توانای دەوڵەت خوەی دۊنێد لەبان ئاڵشتکردن گیرهاوردن چەک وەرەو رێڕەویگ سیاسی و یاسایی پلەوەپلە کە داپووشینیگ فراوان وەدەس بارێد، و هوشداری دا لەوەگ رەتکردن بڕیارەگە لەلایەن بڕیگ لە گرووپەیل، هاوەخت وەگەرد بەشبۊن سیاسی یا ئەمنی، شایەت ناکۆکییەگە ئاڵشت بکەێد وەرەو رویوەڕویبوین کە هەڕەشە لە ئارامی وڵاتەگە بکەێد.
وەلی شارەزای ئەمنی، سەفا ئەعسەم، وە شیوەیگ نیمچە تەواو رۊداین رویوەڕویبوین ناونی حکومەت و گرووپەیل وەدۊر زانێد، و ئۊشێد: "هیچ گرووپیگ چەکدار ئامادە نییە ئەرا ئەوەگ خراوەکاری لەبان ئاسایش وڵاتەگە بکەێد وە هەژمارکردنیان جویر رووڵەیل عراق"، و دۊنێد کە ناکۆکییەگە سیاسییە و نیشاندەریگ نییە ئەرا رویوەڕویبوین چەکداری.
ئەعسەم ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە گیرهاوردن چەک وە دەس دەوڵەت "داواکارییگ جەماوەرییە"، و هەڵوێست مەرجەعیەت دووپات لەبان هەوەجەی بۊین یەک لایەن کرد کە چەک هەڵگرێد، و مەزەنە کرد کە دۆسیەگە لەڕی رێککەفتنەیل سیاسی کە پۆستەیل یا چگنەناو دامەزراوەیل دەوڵەت یا رێکخستن چەک ئەرا کارکردن لەناو دامەزراوە ئەمنییەیل لەخوەی بگرێد کووتایی باێد.
دۊای مووڵەتەگە
یەیش وەختیگ تیەێد کە حکومەت دووپات کەێد کە هەر چالاکییگ چەکدار لە دەیشت چوارچیوەی دەوڵەت دۊای 30 ئەیلوول / سێپتێمبەر ئایندە کەفێدە نوای یاسا.
سەرۆک کۆمار نزار ئامێدی، و سەرۆک ئەنجومەن وەزیرەیل عەلی فالح زەیدی، و سەرۆک ئەنجومەن نوێنەرەیل هەیبەت حەلبووسی، و سەرۆک ئەنجومەن دادوەری باڵا فایەق زێدان، لە گردەوبوینیگ کە رووژ دووشەممە 17 ئاب ئیسە بەسیا، پابەندبۊنیان وە گیرهاوردن چەک وە دەس دەوڵەت دووارەو کردن.
لە وەرانوەر ئەوە، کەتیبەیل حزبوڵڵا و بزووتنەوەی نوجەبا و کەتیبەیل سەیدولشوهەدا، وەپای هەڵوێستەیلیگ کە لە مانگەیل گوزەشتە رایانگەیاننە، دووپات کەن لەبان هیشتن توانایەیل سەربازییان، لە وەختیگ گرووپەیل ترەک، لەناویانیش عەسائیب ئەهل حەق و کەتیبەیل ئیمام عەلی، ئامادەیی نیشان دان ئەرا رێکخستن پەیوەندییە سەربازییەیلیان وەگەرد دەوڵەت.
یەیش هاوەخت بۊ وەگەرد جۊلەیل حکومی لە دۆسیەیلیگ گریەدریاگ وە دەسەڵات گرووپەیل، لەناویانیش دروسکردن دەسەیگ ئەرا وەدۊاچگن دۆسیەی جورف سەخەر لە بابل، کە نوێنەرەیل لە وەزارەتەیل ناوخۆ و داد و کشتوکاڵ و دەزگای حەشد شەعبی لەخوەی گرێد.
هەرلیوا لەناو لیکەفتەیل پەلاماریگ وە دوو فرۆکەی بیفڕۆکەوان تیەێد کە رووژ دووشەممە 17ی ئاب ئیسە نویسینگەی سەرۆک حکومەت هەرێم کوردستان مەسرور بارزانی و بارەگای نیشتەجیبۊن وەڕێوەبەر ئاژانس پاراستن کوردستان کردە ئامانج.
زەیدی رینمایی دا وە دروسکردن لیژنەیگ ئەرا لێکۆڵینەوە لە سەرچەوە و شوین دەرچگن پەلامارەگە، وەرجە ئەوەگ لە پەیوەندییگ وەگەرد بارزانی، رووژ سێشەممە، دووپات بکەێد کە ئامانجکردنەگە "رەتکریایە و قەبووڵنەکریاگە".