شەفەق نیوز ـ راپۆرت تایوەت
لە شەنگال، سێ ئاب وە کۆتایهاتن رووژەگە کۆتایی نیەتێد، بەڵکم گشت ساڵ مێژوو گلەوخوەد ئەرا وینەی ئەوانەگ چگنە ناو کویەیل و گلەونەخواردن، و ئەو ژنەیلە لەناو ماڵ و زیندان و بازاڕەیل دەسوەسەرکریان، و ئەومناڵەیلە کە بڕیگیان لەژیر ناوەیل نوو گەرەوبوین، لەوەختیگ خێزانەیلیان چەوەڕێ خەوەریگ کەن و نیەزانن ئایا لە کەمپن یا سووریاوە گلەوخوەن یاخود هانە ژیر قەورە وە کۆمەڵەیل ژیر خاک نەینەوا.
دویای دوانزە ساڵ لە داگیرکردن شەنگال وەلایەن رێکخریاگ "داعش"، دی یادەگە تەنیا یادکردن تاوانیگ نییە لە گوزەشتە رویداوێد، بەڵکم هێمانگ نزیکەی 2500 ئێزیدی لەژیر ناو بیسەروشوینەیل مەننە، وەپای نووترین ئامار نویسینگەی ۆاروبار فڕیاگەیل هەرێم کوردستان، زیاتر لە 200 هەزار ئێزیدی لە ناوچەیل خوەیان دویرن و فرەیگیان لە کەمپەیل یا شار و وڵاتەیلیگ زندگی کەن کە جویر نیشتیمان هەمیشەیان هەڵینەوژاردنە.
حسێن قائیدی وەڕێوەبەر نویسینگەگە وە ئاژانس شەفەق نیوز وت، رێکخریاگ "داعش" لە سەرەتای پەلامارەگە 6417 ئێزیدی رفانگە، 3595 گلە لیان تا ئیرنگە رزگار کریانە.
دیاریکرد، مینەکردنەیل نەوسیانە، وەپای ئاڵشتبوین بارودۆخ لە سوریا و پەرتەوازەبوین رفیاگەی اەرد گواستنەوە خێزان چەکدارەیل رێکخریاگەگە، دووپاتکرد هەر زانیاری نوویگ هێمان جویر دەروازەیگ مامەڵە وەردی کرێد کە هاتێ بچوود وەرەو کەسیگ بیسەروشوین.
باوجی شمارەیل چەنیگ هویرد بوون، نیەتوەنێد وەتەنیا وەئەوە رویداس نیشان بدەن، چوینکە جینۆسایدەگە تەنیا کوشتنیگ وە کۆمەڵ نەوی لە یەک شوین، بەڵکم پرۆسەیگ بوی ئەرا هەڵوشانن گشت پێکهاتە ئاینیەگە، کوشتن پیایەیلی، و وە کۆیلەکردن ژنەیلیان، و داماڵین زاروویەیل لە ناسنامەیلیان، و لەدویایش بەشەوبوین رزگاربویەیل لەناوەین کویەیل و کەمپ و ئاوارەیی.
شەفەقیگ کە شەنگال لەناوی ڕمیا
وەرجە پەلامارەگە، رێکخریاگ "داعش" دەست وەبان موسڵ و تەلعەفەر و بەشیگ لە ڕەبیعە و بەعاج و قەیروان گردبوی، لەچەن لاوە ئاخڵەی ناوچە ئیزیدیەیل دابوی، و لە یەک ئاب ساڵ 2014 پەلامار شوین سوپای عراقی و پێشمەرگە دا لە زومار، دەسگرد وەبان چەک و تەقەمەنی و ماشینیەل، ریگەیل سەرەکی کە شەنگاڵ وە هەرێم کوردستان بەسێد بڕی.
لە ساعەتەیل سەرەتای سێ ئاب لەناوەین ناوڕاس شەو و سێ دەمەو گوڵ سوو وە چەک قورس پەلامار دوو کۆمەڵگەی کەر زەرک و سێباشێخ خدر دەسوەپیکرد، دویای ئەرا تل بەنات و تل قەسەب درویژەوبوی وەرجە ئەوەگ تووپواران ناوەن شەنگال بکرێد لە نزیکەی ساعەت هەفت شەوەکی.
هاوکات وەرد نواچگن رێکخریاگەگە، کڕەیل وەرگیری ناوخوەیی کە دانشتگ ئاوایەیل وە چەک سنووردار دروسی کردبوین رمیان، لە ئاوای کۆجۆ، ئەو هازە ئەرا وەرگیری راسپریاوێد، لە ساعەت شەش و نیم شەوەکی وەدویاوەکیشا، یەیش هیشت مەردم تەقەلای واین بیەن، تا نیمەڕوو فرەیگ ناوچەیل شەنگال کەفتبویە ژیر دەسەڵات "داعش" کە تەنیا جویر دانشتگ ناوچەیگ بخوازێد داگیری بکەێد مامەلە وەرد ئیزیدیەیل نەکرد.
راپۆرت تیم لێکۆڵینەوەی ناودەوڵەتی "یۆنیتاد" ئوشێد مەدەنییە ئێزدییەیل لە یەکەم ساتەو کریانەس ئامانج، و چەکدارەیل رێکخریاگەگە تەقە لە خێزانە هەڵاتگەیل کردنە کە وەرەو کویەگە چگنە، و هەر ئێزیدیگ توەنستنە کوشتنە و یا ئەوەگ دەسیان وەپی رەسیە دەسگیریکردنە.
ئێزیدیەیل، کە پێکهاتەیگ ئاینی کورد زوان و وە رەگەز کوردن، ئاینیگ یەکتاپەرەسی کوەن بەسیایگ دیرن کە ریگە وە چگنە ناوی نیەدەێد، ئەندامبوین لەناوی لەبان بنەمای لەداڵگبوینە نەک ئاڵشتکردن ئاین، فێرکاریەیلی زیاتر لەری کەلەپوور زارەکی وە زوان کوردی و مەزارگەل پیرۆزەیلەو مقیەتیکەن کە پەرەستگای لالش هابان گشتیان، ئەوان مێژوو درویژیگە وە شیوەی چەواشەکاری وەسف کریەن وە "شەیتان پەرەس" ، و داعش ئەو قینە ئاڵشتکرد ئەرا سیاسەت جینۆساید، پیاگەیل و کوڕەیل گەورە خسە ناوەین دوو هەڵوژاردە: موسوڵمانبوین زورەملە یا مردن، لە وەختیگ ژن و مناڵەیلیان خسەژیر چەوسانن سەنین و فروشتن.
وەرد رمیان ئاوایەیل دەیان هەزار خێزان وەرەو کویەی شەنگال چگن دویای ئەوە رێکخریاگەگە ریگە وەرەو کویە بەسا و ئاخڵەیان دا لەورا لەناو گەرمی و کەم ئاوی و خوەراکی، فرۆکەیل بڕ کەمیگ ئاو و خوەراک وەخوارخستن باوجی بەشەر نەوی.
مناڵەیل و پیرەیل لە تینگی و ورسگی و شەکەتی مردنن، لە وەختیگ چەکدارەیل لە لاپال کویەیل چەوەرێ داوەزیانیان کەن، ئاخڵەدریاگە دەسنەکردنە داوەزیان تەنیا لەدویای وازکردن رێڕەو وە ئاراستەی سوریا لە نزیکەی هەشتی ئاب، لەریگەیل دویرودیژەو کە دویایی رەسانەیانە هەرێم کوردستان.
ئەرا ئەوانەگ نەرەسینە کویەگە، بەش ترەک لە جینۆساید دەسوەپیکرد، چوینکە چەکدارەیل لە خاڵەیل گردەوبوین پیاگەیل و کوڕەیل لە ژن و مناڵەیل جیاوەکردن ئیاگەیل لە کێڵگەیل لەو کەنار ریگەیل لەسێدارەدان، لەوەختیگ ژنەیل و دویەتەیل و کوڕەیل ناخاڵە ئەرا مەڵوەن دەسوەسەرکردن لە شەنگال و تەلەعفە و موسڵ و بەعاج بردن و دویایش ئەرا شوینە جیاوازەل عراق و سوریا.
ژن و دویەتیەل لە بارودۆخ تونوتیژی سێکسی و وە کویلەکردن و فروشتن وەردەوام دەسوەسەرکریاوێن، و مناڵەیل ناچارکریان ناو و ئاینیان ئاڵشتبکەن، و کوڕەیل گەنج خریانە ژیر مەشق سەربازی و چەکداری.
ئیانە کردەوەیگ سەروەخوەی نەوی کە وەلایەن چەکدار سەرپیچیکەر ئەنجام دریاوێد، بەڵکم سیستەمیگ رێکخریاگ بوی کە توومارکردن و گواستنەوە و بەشکردن و فروشتنی وەکارهاورد ئەرا هەڵوشانن خێزانەیل نواگیریکردنیان لە وەردەوامبوین لە خێزانەیل ئێزیدی.
کۆجۆ و کۆمەڵکوشی ئاوایگ بی دەسەڵات
لە کۆجۆ کە یەکیگە لەو ئاوایەیلە زیاتر ناوی وە جینۆسایدەگە بەسیاگە، دانشتگەیلی نزیکەی دوو هەفتە وە ئاخلەدریاگی مەنن، رێکخریاگەگە چەکەیلیان لەلیان سەندبوی وەپیان وتبوی بەرزەوکردن بەیداخ چەرمگ پارێزگاریان بوود، دویای دەرفەت موسڵمانبوین وەپیاندان.
لە پانزەی ئاب، گشت دانشتگەیل ئاوایەگە گردەوکریان، پیاگ و کوڕەیل لە ژن و مناڵەیل جیاوەکریان، نزیکەی 422 پیاگ و کوڕ بریانە دەیشت ئاوایەگە، لەورا وە کۆمەڵ کوشیان، هویچ کامیان جەنگیش نەکردن هیچ ئامانجیگ سەربازیش لە ئاوایەگە نەوی وەپای لێکۆڵینەوە ناودەوڵەتیەیل، لە تاوان گولەوارانەگە کەس قورتاری نەوی تەنیا شمارەی کەمیگ نەود کە لەناوەین تەرم و گولەیل رەدبوین.
دویای ئەوە ژن و دویەتەیل گواستریان، لە رووژەگەی دویایی ژنەیل وەساڵاچگ لە ناوچەی سولاغ کوشیان، و دویای ئەوەگ رێکخریاگەگە وە نەپوڕیگ دانارەیان ئەرا فرووشتن و کۆیلایەتی، ئەو شوینە کە قوربانیەیل لەناوی خاک کریا دویایی ناسریا وە "قەورسان داڵگەیل"، بوینە شایەت مادی ئەوەگ جینۆسایدەگە شەڕکەرەیل یا نەیارەیل دەسنیشان نەکردوی، بەڵکم ئەو تەمەن و لەشەیلە نیشان کرد کە رێکخریاگەگە هیچ سودیگ لەلی وەرنەئەگرد.
بڕیگ لە رفیاگەیل لەری نەخشەیل قاچاغکردن ئاڵۆزیگ ئازاد کریان، لەوەختیگ کەسان ترەک توەنستن بوان لە وەخت رمیان دەسەڵات رێکخریایەگە لە عراق و سوریا، خێزانەیل ئێزیدی ناچار بوین دەیان هەزار دۆلار وە قەرز وەربگرن و بدەنێ ناوەنکارەیل يا کەسان بەسیاگ وە "داعش" ئەرا سەنین ئەو ژن و مناڵەیلە کە رێکخریاگەگە رفانبویان، لە بازاڕیگ کە ئازادی قوربانیەیل لە بڕفنەیلیان بسینن. فرەیی تەقەلا و مینەکردنەیل هێمان وەبان تووڕەیل ناوخوەیی و خێزانی پەیڕەو کریاد زیاتر لەوەگ وەبان بەرنامەیگ ناودەوڵەتی گشتگیر بوەسێد.
قائیدی ئوشێد، نویسینگەی کاروبار رفیاگەیل وەردەوامە لە شوینگیری ئەو زانیاریەیلە کە لە سوریا و عراقەو رەسێد، و ئاڵشتبوین دەسەڵاتەیل و نەخشەی دەسەڵاتداری کارەگە نیەوسنن.
هەمیش، هەرێم کوردستان بەرنامەیل ئەرا چارەکردن و چاودێری دەروونی فراهەمکرد کە زیاتر لە هەزار رزگاربوی سوود لەلی وەرگردن، زیاتر لە هەزار کەس ئەرا ویلایەت بادن فۆرتەمبێرگ ئەڵمانی لە ساڵ 2015 کلکریان ئەرا چارەسەروەرگردن و دوارە رێکەوخسنیان..
باوجی پەیابوین کەسیگ دویای ساڵان فرەیگ، هەمیشە وە مانای کۆتاییهاتن کارەساتەگە نییە، چوینکە بڕیگ لە مناڵەیل فرەیی جەوانی و زاروویی خوەیان دویر لە زوان و خێزان و ئاین خوەیان زندگی کردنە، و بڕیگ لە ژنەیل لەوەختیگ گلەوخوەن کە شوین شوێنەوار ساڵان فرەیگ لە تونوتیژی و تەنیاکەفتن وەپێیانەوە دیارە. هاووەخت مینەکردنەگە تەنیا ئەرا زینگەیل نییە، چوینکە سەدان خێزان چەوەڕێ زانستن ئەوەن کە ئایا ئەو سوخان و پرۆسکەیلە کە لە بەغدا هەس، هن مناڵەیلیانە یا نە.
لە شەنگال زیاتر لە 80 قەورسان وە کۆمەڵ پەیداکریا، و سوخان 776 قوربانی دراوریا لە وەخت وەپیکردن کارەیل چاڵکردن لە کۆجۆ لە ساڵ 2019ەو، تا هەڵکەفتەیل کۆتایی تەمووز 2026، ناسنامەی 297 قوربانی ناسریاگە، لەوەختیگ 479 بڕ لە سوخان و پرۆسکەیل هێمان مەننە چەوەڕێ یەکسانکردن و تاقیکردنەوەیلن، پرۆسەگە وە مدوو کەمبوینی دارایی و نموونەیل جینی یەواشەوبوی، وەرجە ئەوەگ لایەنەیل حکومی و رێکخریاگل ئێزیدی ریگە بگرنەوەر ئەرا دەسوەپیکردن گردەوکردن نموونە خوین لە کەسوکار بیسەروشوینەیل.
وەیجویرە، هاتێ خەوەر بیسەروشوین وە شێوەی کەسیگ بڕەسێد کە زنگە لە سوریا پەیداکریاگە، یا لە ری پەیوەندییگ لە لایەن ناوەنکاریگەو، یا لە کاغەزیگ فەرمی کە خێزانەگە ئاگادارکەێد کە سوخان لە چاڵ وەکومەڵیگ دراوریایە، وەرد ترشەی ئەمینۆیی (DNA) خوەیان یەکسان بویە.
شەنگال لەرووی سەربازییەو لە دەس "داعش" سەنریا، باوجی شکانن رێکخریاگەگە ژیان ئەرا ناوچەگە گلەونەدا، قەزاگە بەشەوبوی مەن لەناوەین دەسەڵاتەیل و هێزەیل ئاسایش و بەشەیل جیاواز، لەوەختیگ دووارە ئاوەدانکردن کویچەیل رمیاگ و گلەودان خزمەتگوزاریەیل و فراهەمکردن کار ئاستەنگیگ بوی.
لە ساڵ 2020، بەغدا و هەولێر رەسینە رێککەوتنیگ ئەرا رێکخستن ئیداره و ئاسایش و ئاوەدانکردن لە شەنگال باوجی نەتەوە یەکگرتووەیل لە 2025 وت جیوەجیکردنی وسیاگە، و قەزاگە بێ قائممەقام هاوبەش مەنگە، لەوەختیگ ئەو هێزە ئاسایشە ناوخوەییە کە بڕیار بوی دروس بوود ئەرا دەسخستن متمانەی دانشتگەیل بڵاونەبوی، و خزمەتگوزاریەیل و دەرفەتەیل کارکردن کەمیگ مەنن.
بڕیگ گامەیل نریاگ و دویاکەفتگ جیوەجی بوی. لە نیسان 2025، دەسەڵاتەیل دەسکردنە بەشکردن 1338 کتاو تاپۆکردن و دەرکردن نزیکەی 100 سەنەد موڵکداری ئەرا ئێزیدیەیل لە دوو کۆمەڵگەی دووکرێ و تل عزێر، دویای دەیان ساڵ کە لەماوەیەلی بیبەشکریاوین لە توومارکردن ئەو زەویەیلە کە زندگی وەبانی کردنە. باوجی داننان وە موڵکداری ماڵیگ دووارە دروسکردنیی گلەوینیەێد، وەهەمان شیوە سەنەد تاپۆ ئاسایش یا مەکتەو یا دەرفەت کار دەستەوەر نیەکەێد.
داننان وە جینۆساید و دادپەروەرییگ تەواونەنیاگ
عراق لە ساڵ 2021 یاسای رزگاربویەیل ئێزیدی پەسەنکرد، کە داننا وە ئەوەگ تاوانەیل "داعش" رەسێدە ئاست جینۆساید و تاوانەیل دژ وە مرۆڤایەتی، و یاساگە بڕیاردا وەبان مووچە و قەرەبووکردن و چەودێری تەندروسی و دەروینی و مافەیل خوەنست و کار و نیشتەجیبوین.
لە کانوون دووەم 2026، وەلای کەم 2216 رزگاربوی لە کچ و کور مووچەی مانگانە وەدەسهاوردن وەپای یاساگە، باوجی رێکخریاگەیل مافەیل مرۆڤ ئوشن بەشەیل سەرەکی لە یاساگە، لە ناویان نیشتەجیبوین و زەویەیل و چەودێری گشتگیر و دادگاییکردن تاوانبارەیل، هێمان بەش کەمیگ لەلی جیوەجی کریاگە، هاووەخت عراق تا ئیرنگە تاوانەیل جینۆساید و تاوانەیل دژ وە مرۆڤایەتی و تاوانەیل جەنگ وە شێوەی تەواو نەخستگەسە ناو یاسای نیشتمانی خوەی، یەیش مانای ئەوەس کە فرەیگ لە چەکدارەیل "داعش" وە توومەت تیرۆر و ئەندامبوین لە رێکخریاگەگە دادگایی کریەن، نەک وەبان ئەو تاوانە تایبەتەیلە کە دژ وە ئێزیدیەیل ئەنجامیان دانە.
لە وەرانوەر ئەوە، دادگایەیل ئەوروپی دەسکردنە بڵاوکردن بڕیارەیل تاکەکەسی وە توومەت جینۆساید، لە ئادار 2026، دادگای فەڕەنسی ئەرا یەکەم جار داننا وە جینۆساید ئێزیدیەیل، لەوەختیگ بڕیار زیندانیکردن تا هەتاهەتایی وە غیابی دا وەبان جیهادییگ فەڕەنسی کە تاوانبار بوی وە بەشداریکردن لە وە کۆیلەکردن ژن و مناڵەیل لە چوارچمگ هەڵمەت "داعش" ئەرا لەناوبردن کۆمەڵگەی ئێزیدی. وەرجە ئەوەیش بڕیارەیل هاوشێوە لە ئەڵمانیا و وڵاتەیل ترەک ئەوروپا دەرچوی، باوجی هێمان وە دادگاییکردنەیل پەتەوازە مەننە لەوەر قەبارەی تاوانەگە و شمارەی بەشداربووەیل لەناوی.
دویای دوانزە ساڵ، دی بەیداخەیل "داعش" لەبان شەنگال بەرزەو نیین، باوجی ئەو ئەنجامەیلە کە رێکخریاگەگە خوازیە هێمان دیارن لە ئاوایەیل چووڵ و خێزانەیل پەرتەوازە و قەورسانەیل وازکریاگ و ئەو مناڵەیلە کە نیەزانریێد وە کوو کۆتایی هاتن.
ئەرا ئێزیدیەیل، رمانن رکخریاگەگە تەنیا وە گلەودان زەویەگەی کۆتایی نیەتێد، بەڵکم وەو وەختە تەواو بوود کە هەرکەس خاوەن مەیلە بی رخ گلەوبخوەد ئەرا شەنگال، و چارەنویس کۆتا بیسەروشوین دیاری بوود، و سوخان وە ناوەیل خوەیانەو خاک بپۆشن، و سێی ئاب بوودە مێژوویگ لە گوزەشتە، نەک وادەیگ ساڵانەی نوو ئەرا هەشمارکردن بیسەروشوینەیل.