شەفەق نیوز - واشنتۆن/ تەهران/ ئەنقەرە/ قاهیرە/ عەممان
پەنج شیکارەوکار و شارەزا لە ویلایەتە یەکگرتگەیل و ئیران و تورکیا و میسر و ئوردن هاوڕان لەبان ئەوە کە سەنین ململانیە دەوڵەتییەیل جەهان خەێدە وەرانوەر بانانیگ فرە ئاڵووز، کە لەناوی رویوەڕویبۊنە سەربازییەیل وەرد رکابەری ئابووری و تەقەلایەیل دووارە دروسکردن هاوپەیمانییەیل یەکەو گرن، لەناو رخەیل لە فراوانبۊن رووبەر ململانێیەیل و دەرهاوردەیلیان لەبان خوەرئەڵات ناوڕاس کە کەفێدە دڵ ئی ئاڵشتکارییەیلە.
لە وەختیگ بڕیگیان دوینن کە هێزە گەورەیل وەرەو شەکەتبۊن هاوبەش چن کە شایەت تەرازۊەیل دەسەڵات جەهانی ئاڵشت بکەێد، بڕیگ ترەک هوشداری دەن لەوە کە وەردەوامبۊن رویوەڕویبۊنەیل هەڕەشە لە ئاسایش ناوچەگە و ئابوورییەیلی دەێد، لە وەختیگ کە گرنگی رێڕەوە ستراتیژییەیل و توانا لەبان بیناکردن هاوپەیمانییە نەرمەیل زیای بوود، لە وەختیگ رێڕەو رێککەفتن سیاسی وە شیوەی هوکاریگ یەکلاییکەر مینێدەو لە دیاریکردن شێوەی گام ئایندە.
دەرهاوردەیل ئابووری جەهانی
دەرهاوردەیل ئابووری ئەرا ململانێیەیل لە سنوورەیل خوەرئەڵات ناوڕاس رەد کەێد، وەپەی قسەکەر وەناو سەربازی وەرین وەناو هاوپەیمانی دەوڵەتی مایلز کاگینز، کە ئۊشێد جەنگ و قەیران ئابووری لە باشوور خوەرئاوای ئاسیا کاریگەری لەبان گشت جەهان دەن.
کاگینز ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز رووشنەو کەێد، کە بەرزەوبۊن نرخەیل دیزل و پەین و هیلیۆم لە ویلایەتە یەکگرتگەیل رەنگ دەێدەو لەبان ئابوورییەیلی، و کاریگەریی دریژەو کیشێد ئەرا ئەوروپا و ئاسیا، لە نیشاندەریگ لەبان یەکبەسیان بازاڕە جەهانییەیل و رادەی کاریگەربۊنیان وە ئاڵووزییە هەرێمییەیل.
دوینێد کە کۆتاییهاوردن وە جەنگەگە وە خێرایی وژاردەی خاستر بوود ئەرا کەمەوکردن زەرەدە ئابووری و مرۆییەیل، وە بانگەوازکردن سەرکردەیل ویلایەتە یەکگرتگەیل و ئیسرائیل و ئیران ئەرا کارکردن ئەرا رەسین وە رێککەفتنیگ ئاشتیانەی دانوسەنکاری.
دەسنشان ئەرا ئەوە کەێد کە هەر رێککەفتنیگ چەوڕیکریاگ شایەت کەمەوکردن سزا چەسپیاگەیل لەبان ئیران وەپەی مەرجەیل رێککەفتیاگ لەبانیان بگرێدە خوەی، وە جۊریگ کە ری وە دووارە تێکەڵکردنی لەناو ئابووری جەهانی دەێد، و بەشداری کەێد لە کەمەوکردن رەنج تاکەیل و خیزانە زەرەدمەنەیل لە قەیرانەگە.
وەگەرد ئەوەیش، کاگینز دەسنشان ئەرا ئەوە کەێد کە قسەکردن لەباوەت ئەگەر رەسین وە رێککەفتنیگ لە ماوەی مانگەیل گوزەشتە دووارە بۊە وەبی ئەوەگ ئاکامەیلی رووشنەو بوون، ئەوەگ هیلێد کۆتاییهاوردن وە جەنگەگە پەیوەندیدار بوود وە رادەی ئامادەبۊن لایەنە پەیوەندیدارەیل ئەرا رەسین وە لەیەکفامستنەیل راسگانی.
دووارە کیشانن ناوچەگە
لەبان ئاست هەرێمی، شارەزا لە کاروبارەیل ئیرانی مەهدی عەزیزی، ئەو ئاڵشتکارییەیلە کە جیوەجی بوون گریەدار کەێد وەو پەرەسەندنەیلە کە دۊای پەلامارەیل هەفتەم تشرین یەکەم / ئۆکتۆبەر 2023 هاتن، و ئەوەگ وە دۊای هات لە جەنگیگ ویرانکەر لە کەرت غەززە، و رویوەڕویبۊنەیل لە لوبنان، و ئاڵشتکارییەیل سیاسی لە سوریا، بیجگە لەو پەلامارەیلە کە ئیران کردنە ئامانج.
عەزیزی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە ئی رۊداوەیلە لەناو چوارچیوەی تەقەلایەیل ئەرا دووارە کیشانن نەخشەی ناوچەگە و هەردوگ جەهان عەرەبی و ئیسلامی تیەن، وە دانان ئەوە کە پەرەسەنینە سەربازییەیل کاریگەرییەیلیان کوڵەو نەۊە لەبان ئەو لایەنەیلە کە وە راسەوخۆ بەشداری لە جەنگەگە کەن، بەڵکم دریژەو کیشان ئەرا سروشت هاوسەنگییە هەرێمییەیل و بانان هاوپەیمانییەیل.
دوینێد کە ئەو زەرەدەیلە کە سەرکردایەتییەیل و باڵەیل پەیوەندیدار وە تەوەر مقاومە تویشیان هاتن وە مەرج نیەڕەسێدە کۆتایی ئی تەوەرە، چۊنکە مقاومە هزربگە کە هەوەجە وە جوگرافیا یا کەسەیل دیاریکریاگ نەیرێد.
عەزیزی وتیش کە خوەیڕاگری ئیران لە رویوەڕویبۊن فشارە سەربازییە ئەمریکی و ئیسرائیلییەیل لە نیشاندەریگ لەبان ئاڵشتکارییەیل لە هاوکیشەیل هێز تیەێد ، وە مەزەنە کردن ئەوە کە گرنگی چین لە سیستەم دەوڵەتی لە ماوەی ساڵەیل ئایندە گەورەترەو بوود، وەگەرد وەردەوامبۊن ئامادەبۊن ئیران وەشیوەی هێزیگ کاریگەر لە ناوچەگە.
هاوپەیمانییەیل و رێڕەوەیل ستراتیژی
ئاڵشتکارییە چەوڕیکریاگەیل کوڵەو نیەوون لەبان رویوەڕویبۊنە سەربازییەیل، کە شیکارەوکار سیاسی تورکی جەواد گۆک، دوینێد کە رکابەری دەوڵەتی وە شیوەیگ زیایبۊ رویکەێدە دووارە رێکخستن هاوپەیمانییەیل و کۆنترۆڵکردن لەبان رێڕەوە دەریاییەیل و رییە لۆجستییەیل کە ناوەندەیل بەرهەمهاوردن و بازاڕە جەهانییەیل وەیەک بەسنەو.
گۆک ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە جەهان بلۆکبەندییەیل جویراجویریگ وەخوەی دوینێد، لەناویانیش پەیمان باکوور ئەتڵەسی (ناتۆ)، و کۆمەڵەی بریکس، و ریخریاگ شەنگهای ئەرا هاوکاری، وە دەسنشانکردن ئەوە کە ئەو وڵاتەیلە کە پارێزگاری لە پەیوەندییەیل جویراجویر کەن و وژاردەیلیان لەناو یەک تەوەر گیر نیەتیەن شایەت فرەتر توانا بیاشتۊن ئەرا وەدیهاوردن دەسکەفتەیل لە سای رکابەری دەوڵەتی.
وە تورکیا و بەڕازیل و هیند و وڵاتەیل کەنداو بەڵگە تیەرێد، وە دانان ئەوە کە هەمەجۊرکردن هاوبەشییەیل پەراویزیگ فراوانتر ئەرا مانۆڕ دەێدە ئی وڵاتەیلە، و ری وەپیان دەێد لەو ئاڵشتکارییەیلە سوودمەن بوون کە جیوەجی بوون لە جیای گریەدریان وە یەک لایەن دەوڵەتییەو.
وتیش کە رێڕەوە ستراتیژییەیل بۊنەسە رەگەزیگ بنەڕەتی لەناو هەژمارەیل هێزە دەوڵەتییەیل، وە دەسنشانکردن ئەرا گرنگی گەروو هورمز و باب مەندەب و کەناڵ سوێس، بیجگە لەو پرۆژەیلە کە ئامانجیان وەهیزکردن بەسەر بازرگانییە لە ناوەین خوەرئەڵات و خوەرئاوا.
لەی چوارچیوەو، ری گەشەپیدان عراقی دەرکەفێد جویر یەکیگ لەو پرۆژەیلە کە گرنگی جیۆسیاسی و ئابووری پەیا کەێد، لەوەر ئەوە کە ئامانجیی لە بەسین عراق وە تورکیا و بازاڕە ئەوروپییەیل لەڕی تووڕیگ ئەرا هامشوو و خزمەتگوزارییە لۆجستییەیل.
گۆک باوەڕ دیرێد کە قۆناغ ئایندە شایەت رێککەفتنەیل نوو و هاوکارییگ هەرێمی فراوانتر بوود، لە سای تەقەلای وڵاتەیل ناوچەگە ئەرا هەمەجۊرکردن پەیوەندییە دەوڵەتییەیلیان و کەمەوکردن پشت بەسینیان وە هاوبەشییە باوەیل، وەلی رویکردن ئی هاوپەیمانییەیلە هەر هەوەجەی مینێدەو وە پەرەسەنینەیل ململانێگە و بەرژەوەندی لایەنە پەیوەندیدارەیل.
شەکەتبۊن هێزە گەورەیل
و لە خوەنستنیگ نزیک ئەرا سروشت قۆناغەگە، مامۆستای هزر سەهیۆنی لە زانکۆی قاهیرە ئەحمەد فوئاد، دوینێد کە ئەوەگ جیوەجی بوود لە قەوارەی خوەی لە سنوورەیل جەنگ سەرد رەد کەێد، وەلی نەڕەسیەسە ئاست جەنگیگ جەهانی سێیەم راگەیانریاگ، لە سای بەرەیل هەڵگیرسیاگ و رویوەڕویبۊنەیلیگ کە هێمان ئاکامەیلیان یەکلا نەۊنەسەو.
فوئاد ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە ئەو ململانێیەیلە کە لە ئۆکرانیا و رووسیاوە دریژەو کێشن ئەرا خوەرئاوای ئەفریقیا و لیبیا، و رەدبۊن وە فەلەستین و لوبنان و یەمەن، رەنگدانەوەی رکابەرییگن لە ناوەین هێزەیلیگ کە تەقەلا دەن شوینەیلیان وەهیزەو بکەن، و وەردەوامن لە پاڵپشتیکردن ئەو لایەنەیلە کە هاوپەیمانن وەردیان هەر وەختیگ تونی رویوەڕویبۊنەیل کەمەو بوود یا تەرازۊ هێزەیل بشیوێد.
دەسنشان ئەرا ئەوە کەێد کە ویلایەتە یەکگرتگەیل و روسیا بارەیل سەربازی و ئابووری زیاییگ هەڵگرن، لە وەختیگ چین چەودیاری پەرەسەنینەیل کەێد وەبی تیکەڵبۊن راسەوخۆ لەناو رویوەڕویبۊنەیل وەو شیوە کە هێزە جەنگاوەرەیل تێکەڵی بوون، وە دانان ئەوە کە وەردەوامبۊن شەکەتبۊن رکابەرەیل شایەت ری واز بکەێد لە وەرانوەر ئاڵشتکارییەیل لە تەرازۊەیل هێز جەهانی.
فوئاد تاقیکردن ویلایەتە یەکگرتگەیل لە ماوەی جەنگ جەهانی دۊەم هاوردەو، ئەو وەختە کە شوین دەوڵەتی خوەی وەهیزەو کرد دۊای چگنی ئەرا ناو جەنگەگە، و دوینێد کە ئاکامەیل ململانێیەیل ئیسە شایەت دەرهاوردەیل ستراتیژی لەیەکچگیگ بگرنە خوەی، هەرچەنیش ئاکامە کۆتاییەیل هێمان گریەدارن وە رێڕەو رویوەڕویبۊنەیل و هەڵوێست هێزە گەورەیل.
هەرلیوا پەیوەندی خەێدە ناوەین شکستخواردن گرەوکامەیل لەبان یەکلاییکردن رویوەڕویبۊنەگە وەرد ئیران وە خێرایی، و ناوەین ئەگەر دەرکەفتن دەرهاوردەیل سیاسی کە لە مەیدان جەنگەگە رەد کەن، وە بانگەوازکردن وڵاتەیل عەرەبی ئەرا هەماهەنگیکردن لە هەڵوێستەیلیان، لە رخ ئەوە کە هێزە ململانێکارەیل لە بانان بڕەسنە لەیەکفامستنیگ کە خزمەت بەرژەوەندییەیلیان بکەێد لەبان هەژمار وڵاتەیل ناوچەگە و سامانەیلی و رێڕەوە ستراتیژییەیلی.
ململانێیە سنوور بڕەیل
لە وەختیگ شیکارەوکار سیاسی ئوردنی عادل ئەشرەم، قۆناغ ئیسە وەسف کەێد وە ئەوە کە لە رخبارترین قۆناغەیلەس کە جەهان وەپیا رەد بۊە، لە سای فرەیی ناوەندەیل ململانێ و فرەیی رەهەندە سیاسی و سەربازی و ئابوورییەیلی، لە جەنگ روسیا و ئۆکرانیاوە ئەرا رویوەڕویبۊنەیل لە خوەرئەڵات ناوڕاس، بیجگە لە ناکۆکییەیل لە سودان و ئەسیوبیا و دەوروگردیان.
ئەشرەم ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە ئی ململانێیەیلە دی ناوخۆیی یا گیرخواردگ نین وە لایەنە راستەوخۆیلیانەو، بەڵکم بەرژەوەندییەیل هێزە دەوڵەتی و هەرێمییەیل تیەنە ناوی، وە جۊریگ کە هیلێد کاریگەرییەیلی دریژەو بکیشن ئەرا جیاجیا ناوچەیل جەهان، وەتایبەت لە بوارەیل وزە و بازرگانی و نرخەیل کاڵا بنەڕەتییەیل.
ووتیش کە دەرهاوردەیل جەنگ روسیا و ئۆکرانیا، دۊاتر رویوەڕویبۊنەیل لە کەنداو، بەشداری کردن لە بەرزەوبۊن نرخەیل نەفت و دیزل و غاز و کەرەستە خوەراکییەیل، ئەوەگ فرەیگ لە ئابوورییەیل خستە وەرانوەر فشارەیل زیایگ، تەنانەت لەو وڵاتەیلە کە لەڕوی جوگرافیاوە دویرن لە مەیدانەیل جەنگ.
ئەشرەم هوشداری دەێد لەوە کە پابەندبۊن لایەنەیل وە ئامانجەیلیان، و رەتکردن پێشکەشکردن سازش، شایەت گاڵیان بیەێد وەرەو وژاردەیل رخبار ئەگەر هەس بکەن کە شکست هاتیەسە نوا، وەتایبەت وەرد بۊین هێزە ئەتۆمییە گەورەیل لە ناو هاوکیشەی ململانێگە. و دوینێد کە نەوین چارەسەرەیل ناوەند رخباریەیل ئاڵووزییەیل زیای کەێد، و ئایندەی رویوەڕویبۊنەبل کەێدە سەخت مەزەنەکریاگ.