رەمزی میرکانی

هەر وەختیگ سایەڵ ئاڵووزی باڵ کیشێدە بان ئاسمان خوەرهەڵات ناوڕاس، و زوان مووشەکەیل و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەیل ناوەین هیزە هەرێمی و ناودەوڵەتییەیل تونەو بوود، کوتپڕ چەوەیل وەرەو هەرێم کوردستان عراق چن. هەرێم هیچ رووژێگ لایەنیگ هانەر یا هیزیگ دوژمنکارانە وەرانوەر دەورگردەی نەۊە، بەڵکم لە ماوەی دەیان ساڵ تەقەلا داگە ئەرا دروسکردن ئەزموونیگ بیوینە کە پایەیلەی ئاسایش و گەشەپیدان و وەیەکەوژیانە. وەگەرد ئەوەیش، هەرێم فرە جار خوەی لە "چەو زریان" دوینێدەو، جویر گۆڕەپانیگ ئەرا پاکەوکردن هەشمارەیل و ئامرازیگ ئەرا رەسانن پەیامەیل وەرگریکردن ناوەین نەیارەیل، ئایا چە ئی ئەزموون سەرکەفتگە کردەسە ئامانجیگ هەمیشەیی ئەرا ئاگر جەنگەیل؟

هەرێم کوردستان کەفێدە یەکتربڕین بەرژەوەنییە ستراتیژییە ئاڵووزەیل، لەناوەین هەژموون ئیران و تەمای تورکیا و ئامادەبۊین سەربازی هاوپەیمانن ناودەوڵەتی وە سەرکردایەتی واشنتۆن، هەرێم خوەی لە دڵ هاوکیشەی جوگرافیای سیاسی سەخت دوینێدەو.

ئامانجگردن هەولێر تەنیا کردەیگ ئەمنی نییە، بەڵکم تەقەلایگە ئەرا فشار ناڕاسەوخۆ لەبان ویلایەتە یەکگرتگەیل و هاوپەیمانەیلی، لە وەختیگ بڕیگ دوینن کە ئامادەبۊین هیزەیل هاوپەیمانان لە فڕۆکەخانەی هەولێر هەوەجەس ئەرا مقیەتیکردن ناوچەگە لە جیماگەیل داعش، هیزە هەرێمییەیل و میلیشیا سەر وەپیەیلەی وە کاغەزیگ فشار دویننەی کە تۊنن لەڕی مووشەکەیلەو بجویلننەی ئەرا چزداین کۆمەڵگەی ناودەوڵەتی یا خاسەوکردن مەرجەیل گفتوگۆ.

ئەگەرە گەورەترین تاوان کە هەرێم کوردستان وەپای رخبەرەیلی کەێدەی، سەرکەفتنە ریژەییەگەی بوود، کە لە وەختیگ بەشەیل فراوانیگ لە ناوچەگە نوقم بۊن لە ئاژاوە و گەندەڵی و جەنگە ناوخۆییەیل، هەرێم تۊنست ژیرخانیگ دروس بکەێد، و بەرهەمکارەیل جیهانی بکیشێد، و ژینگەیگ لە ئازادی و جیاوازی فەرهەنگی و ئاینی دابین بکەێد، ئی نموونە لە ئارامی بۊسڵ نائارامی  ئەرا بڕیگ لەو هیزەیلە کە رخیان چوود پەتای ئاوەدانی و دیموکراسی بڕەسنێدە سنوورەیلەیان، یا کوردەیل بەڵگەیگ کردەیی پیشکەش بکەن کە وەڕێوەبردن دانا و مامناوەندی سیاسی تەنیا ریە ئەرا گەشەپیدان، کە یەیش شەرمەزار ئەو سیستەمەیلە کەێد کە لەبان ئایدۆلۆژیا تونڕەوەیل یا ئاژاوە نریانە.

کوردەیل باجەیل قورسیگ لە خۊن رووڵەیلەیان لە هیزەیل پێشمەرگە دانە ئەرا وەرگریکردن لە ناوچەگە و گشت جیهان، لە ساڵ 2014، هەولێر کڕ وەرگری یەکەم بۊ کە ری لە پەلکیشانن ریخریای داعش تیرۆریست گرد، و هەرێ تەنیا وە وەرگریکردن لە سنوورەیلەی بڕ نەکرد بەڵکم هاوبەشیگ سەرەکی بۊ لە ئازادکردن ناوچە عراقییەیل ترەکر و خستنەسەر ئەوەیش رۆڵ مرۆیی بیوینە، کە هەرێم میوانداری نزیکەی دوو ملیۆن ئاوارە و پەنابەر کرد، و نموونەیگ لە فیداکاری پیشکەش کرد لەبان قەیرانە داراییەیل، ئی رۆڵ سەرکردایەتییە هەرێم کردە شمارەیگ سەخت لە سیاسەت ناودەوڵەتی، و یە ئەوەس کە بۊسە مدوو خوسەی ئەو هیزەیلە کە توان پێکهاتەی کوردی لاواز بکەن و رۆڵە سیاسی و نەتەوەییەگەی پەراویز بخەن.

ئامانجگردن تەنیا سەربازی نەمنیە، بەڵکم ئاڵشت بۊە ئەرا جەنگیگ ئابووری سیستماتیک، پەلاماردان دامەزراوەیل ژیانی جۊر کێڵگەیل وزە، و ریگریکردن وەردەم هەناردەکردن نەفت، و بڕین بودجەیل دارایی لەلایەن بڕیگ لایەن لە بەغدادەو، گشتیان ئامرازەیلیگن ئامانج دیرن ئەرا سەرچەمانن هەرێم و شکانن ئیرادە سیاسییەگەی، هەرلیوا خاڵیگ گەوهەری دەردەکەفێد کە لە رەتکردن بڕیاگ لەلایەن هەولێرەو خوەی دوینێد ئەرا ئەوەگ بوودە رێڕەویگ ئەرا قاچاخکردن چەک یا هووشبەرەیل ئەرا بەرژەوەند ئەجێندایەیل هەرێمی، کە یەیش ئی هیزەیلە گاڵ دا تا تەقەلای گڵووڵەکردن جویلەی فڕۆکەخانەی ناودەوڵەتی هەولێر و پەکخستن رۆڵە گەشەپیدانەگەی بیەن.

لە ناوخۆی عراقی، بڕیگ لە سیاسەتمەدارەیل و کارتیکەرەیل پەنا بەنە دڕاکردن کلگەیل بوختکردن وەرەو کوردستان ئەرا شکستەیلیان لە پیشکەشکردن خزمەتگوزارییەیل و ئاوەدانکردن شارەیل ناوڕاس و باشوور، یە تەقەلایگ ئاشکراس ئەرا چەواشەکردن رای گشتی عراقی؛ کە لە وەختیگ ملیارەها دۆلار چوودە گیرفانەیل گەندەڵی و دووچەوەکی لە بەغداد، بودجەی هەرێم وە جۊریگ وینە کریەێد کە گوایە مدوو لاتیە لە بەسرە یا ناسریە، و راسیەگە ئەوەس کە هەرێم کوردستان، لەبان کەمی سەرچەوەیلەی لە وەرانوەر ناوەند، ئەوەگ دیرێد لە ئاوەدانی بەرهەمکاری کردگە، لە وەختیگ سامانەیل عراق لە ململانێیەیل بیهوچان لەکیس چگنە.

میژوو گەل کورد، لە کارەسات هەڵەبجە و ئەنفال تا رەسین وە داستانەیل پاڵەوانیەتی دژ وە داعش، چەسپنێد کە زوان رخبردن هیچ سوودیگ نیەرسنێد. هەرێم کوردستان هەر جویر ئامانجیگ مەنێد تا وەختیگ دەس وە وژاردەی ئاشتی و ئاوەدانکردن و وەیەکەوژیان گردیە، و تا وەختیگ رەت کەێد کە وەشۊکەفیگ بوود ئەرا میحوەرەیلیگ کە ویران کەن و ئاوەدان نیەکەن، مقیەتیکردن ئی نموونە تەنیا وەرپرسیاریەتی کوردەیل نییە، بەڵکم هەوەجەیگ رەوشتی و سیاسییە ئەرا کۆمەڵگەی ناودەوڵەتی و ئەرا عراقییەیل ئومیدخواز ئەرا ئارامی، چوینکە لاوازکردن کوردستان لاوازکردن دۊایین قەڵایەیل ئارامیە لە ناوچەیگ کە بەجەر ئاگرەیل زیاتر نیەکەێد، پرسیارەگە مینێدەو: کەی ئەوانەی ترەک فامن کە هیز کوردستان و گەشەسەنینەگی زیایکردنیگن ئەرا ناوچەگە و هەڕەشە نین ئەرا بان هیچ کەسیگ؟.