عەلی حسێن فەیلی
لەژیر سای نادیاری سنوورەیل راگەیانن پیشەیی و دەرکەفتن رێکخریاگ ئەرا دیاردەی "راگەیانن سا"، رووژنامەگەری لە عراق ئیسە تویش قەیرانیگ پێکهاتەیی قۊل بوودەو کە دەس دەێد لە سەروەخۆیی و رۆڵی لە دروسکردن هوشیاری گشتی، و ئی قەیرانە قۊلترەو بوود وەرد کەمەوبوین لە پەیمانە دیموکراسییەیل و لاوازی پاراستن پیشەیی؛ چۊنکە تەنانەت یاسای مافەیل رووژنامەنویسەیل ئەرا ساڵ 2011 نەۊە قەڵغانیگ بەس ئەرا مقیەتیکردنیان بەڵکم وەکارهاوردن بڕیگ لە دەقەیل "یاسای سزایەیل"، کە لە سەردەم بەعس دەرچگە، وەردەوام بۊ لە راوەدۊانیان.
رووژنامەنویس عراقی ئازادییگ پیشەیی وەدەس نەهاوردگە کە ری وەپی بەێد راسییەیل وە سەروەخۆیی بڕەسنێدە کۆمەڵگا، و وە تەواوییش بیدەنگ نەکریاگە جۊر ئەوەگ لە سەردەمە تاریکەیل گوزەشتە رۊ دا، بەڵکم خوەی لە ناوەین چەکوش راگەیانن حزبی و زاڵبۊن پۊل سیاسی، و سندان گومڕاکردن و گومابوین راسییەیل دۊنێدەو. و لەژیر سای ئی رەوشەیلە، فرە لە رووژنامەنویسە لیهاتگیەیل وەبی سیستەم گەرەنتی پیشەیی و گرێبەسە فەرمییەیل کار کەن.
یەیش مەینەتییگە کە باریگ قورس خەێدە بان ویژدان پیشەیی؛ کە بایەسە رووژنامەنویسەگە وەرەنگار هەژموون هازە جیاوازەیل بوودەو، و لە خود وەخت ژیان رووژانەی خوەی پەیا بکەێد لەژیر بار رخ وەشوینکەفتن یاسایی، و بی پاراستنیگ پیشەیی بەس.
لەشان لاوازی پاراستن رووژنامەنویس پیشەیی، کەموکوڵییگ ترەک لە پەیمانەییەیل وەخشین رووژنامەگەری دەرکەفێد؛ چۊنکە ئاسانگردن لەی پەیمانەییەیل ری خوەش کرد ئەرا ئەوەگ سەدان کەس نالیهاتگ ناسنامەی رووژنامەوانی وەدەس بارن، و دەرکەفتن پەڕەیلیگ کە مایکڕۆفۆن و دروشم کەنە رویکاریگ راگەیانن، بی ئەوەگ پابەند بوون وە بنەمایەیل پیشەگە.
وەپەی ئامارە فەرمییەیل، فرەتر لە 20 هەزار رووژنامەنویس لە عراق و هەرێم کوردستان هەس، وەلی ئی شمارە وە تەنیا شمارەی ئەو کەسەیلە کە وە کردار کار کەن و ئاست شارەزاییەیلیان ئاشکرا نیەکێد. هەمیش فرەتر لە 100 کەناڵ تەلەڤزیۆنی، و سەدان ماڵپەڕ ئەلکترۆنی و سەکوو دیجیتاڵی هەس، کە بڕیگیان بەرنامە و ئامانجەیلیگ هەڵگرن کە وەرد بەرژەوەنی گشتی نیەگونجیەن، لە وەختیگ سەرچەوەیل دابینکردن پۊل ئەرا بڕیگیان وە نادیار مەنێد، وەگەرد ئەوەیش ئی فرەییە سەروەخۆیی کار رووژنامەگەری مسۆگەر نەکردگە، لەژیر سای بەشەوبوین قۊل و جەمسەرگیری تیژ لە دیمەن راگەیاننەگە.
وەخشین ناسنامەی رووژنامەوانی وە کەسیگ کە هیچ پەیوەندییگ وە هزر و قەڵەم و بەهاکەیل پیشەگە و ئاکارەیلیەوە نەیرێد، تەنیا هەڵەیگ کارگێڕی یا کەمتەرخەمییگ رەدبۊ نییە لە سەندیکا و لایەنە پەیوەندیدارەیلەو، بەڵکم دەروازەیگە وەرەو داوەزیان پێگەی راگەیانن. چۊنکە هەر وەخت ئی ئەرک پیرووزە بخریەێدە ناو دەس کەسەیل نالیهاتگیەو، زەرەدەیل ئەوە لە ناوەندەیل راگەیانن رەد کەن، تا گومانیگ قۊل لەلای جەماوەر لە وەرانوەر پەیامەیل راگەیانن بکاڵێد.
وئی شیواشیوە دەر واز کەێد لە وەرانوەر بڵاوبۊن زانیارییە گومڕاکەرەیل و باجگردن راگەیانن، و ئاسایش دەروینی و هزر کۆمەڵگا لەرزنێد، و لە خود وەخت، کەموکوڵییگ لە پەیمانەییەیل پیشەگە و میکانیزمەیل پاراستنی لەلای سەندیکا و لایەنە پەیوەندیدارەیل ئاشکرا کەێد.
داواکردن کەسەیلیگ کە نەدارەیل لە پیشەیی و ئاکارەیل کارکردن لەژیر ناو "رووژنامەنویسەیل"، ئەرا بەشداریکردن لە جەنگ مایکڕۆفۆنەیل لەناو کۆنگرە رووژنامەوانییەیل دامەزراوە حکومییەیل، و وەخشین پۊل وەپیان، رەنگدانەوەی لاوازییگە لە دۊنمای فەرمانگەیل راگەیانن حکومی، لەجیای پابەندبۊن وە پەیمانەییەیل پیشەیی و ئاکارییەیل، بڕیگ لەی فەرمانگەیلە وە شمارەیل و رووکارەیل رازی بوون، و ئامادەبۊن و شیوەی رووژنامەگەری بگوەخشنە کەسەیل و مینبەرەیلیگ کە خاوەن تووماریگ پیشەیی نیین، یا خەوەرە هەڵوەسیاگەیل کەنە ئامرازیگ ئەرا بانگەشەکردن و باجگردن.
و لەیرا، کیشەگە تەنیا لەبان هەردگ لایەن سیاسی و ئەمنی نیەوسێد؛ کە وەکارهاوردن "پۊل سیاسی" لەناو ناوەند راگەیانن، و ئاسانکردن ریە لە وەرانوەر ئەو کەسەیلە کە پیشەیی نیین، دەسمیەتی دانە لە شیوانن مەیدان کار راگەیانن سەروەخۆیە. و سەرقاڵبۊن وە وینە و ئامادەبۊن لەبان ماڵپەڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی تەنیا لەبان بڕیگ لە تاکەیل نەوەی نوو نیەوسێد؛ چۊنکە دیارە کە شمارەیگ نەکەم لە وەرپرسەیل تۊش خود پەتاگە بۊنە، و ئامادەبۊن دیجیتاڵی لەلایان بۊەسە پەیمانەیییگ کە زاڵ بوودە بان لیهاتگی پیشەیی.
ئەگەر هەوەجە بکەێد گامیگ راسگانی ئەرا چاکسازی بنریەێد، ئەوە وەرەونوابردن یاسایەیل ئەرا پاراستن مافە پیشەییەیل و مسۆگەرکردن جیوەجیکردنیان بۊەسە هەوەجە. ئەوەگ خوازیریەێد کۆت و بەنەیل ئاشکراس ئەرا داین ناسنامەی رووژنامەوانی، کە ریگری بکەێد لە وەکارهاوردن و پیشەگە، تا نەوودە پووشانیگ ئەرا خاوەنەیل مایکڕۆفۆن و دروشمەیل راگەیاننیگ کە وە نرخیگ هەرزان سەنیەن، لە وەختیگ ئەو زەرەدەیلە کە لە کردارەیلیانەو کەفنەو فرە گەوران.
لەڕۊ کردەییەو، بایەسە سەندیکای رووژنامەنویسەیل و بەشەیل پەیوەندیدار وە راگەیانن حکومی بەنداویگ دروس بکەن لە وەرانوەر باجگردن و گومڕاکردن و وەکارهاوردن ناسنامەی رووژنامەگەری، و دەس بگرن وە رەوشت ئاکارەیل پیشەگە و بنەماکەیلی، وەرد پاراستن ماف رووژنامەنویسە سەروەخۆیەیل لە کارکردن و رەخنەگردن.
لە عراق ئمڕوو، شایەت رووکار رووژنامەگەری لە ماوەی چەن سەعاتیگ دروس بکریەێد؛ چۊنکە بەسە مایکڕۆفۆنیگ بسینیەێد، و کارتیگ ناسانن چاپ بکریەێد، و پەڕەیگ دیجیتاڵی واز بکریەێد، تا کەسیگ کە هیچ شارەزایی یا پابەندبۊنیگ وە بنەمایەیل پیشەگە نەیرێد بچوودە پیشەنگ جادەگە، و وەی جۊرە ساڵەیلیگ لە فێربۊن و کارکردن و دروسکردن باوەڕپیکریان کوڵەو بوون لە کەرەستەیل و دروشمەیلیگ کە ئامادەبۊنیگ زویتر بەخشنە خاوەنەیلیان لە تۊانایەیلیان لەبان پیشکەشکردن کاریگ رووژنامەوانی کە شایستەی بڕوا بوود.
ئی شیواشیوە تەنیا لەپشت شاشەیل زیندان نەمەن، بەڵکم جیهان گریمانەیی رەد کردگە، و کەفتەسە گەردین لە جادەیل وە مایکڕۆفۆن و دروشمەیلیگ کە هیچ کرداریگ پیشەیی پاڵپشتیان نیەکێد، و وەختیگ کەسیگ پەیا کەێد کە پۊل ئەرای ئامادە بکەێد و ئامادەبۊن وەپی بەخشێد، ئاڵشت بوود ئەرا شیویانیگ رێکخریاگ کە لەبان ویژدان گشتی کۆمەڵگا دەێد.
لە ناو کویرەی ئی دیمەنە، باریگ فرە گەوراگە کەفێدە بان رووژنامەنویسە پیشەییەیل؛ چۊنکە وەختیگ سنوورەیل ناوەین هەڵگر پەیام و پیشەکار باجگردن کاڵەو بوون، رووژنامەنویس ناچار بوود وەرگری لە راستگۆیی خوەی و لە مانای پیشەگەی بکەێد، و شایەت نرخ مایکڕۆفۆن و دروشمەگە هەرزان بوود، وەلی نرخ گوماکردن بڕوا وە راگەیانن کۆمەڵگاگە وە تەواوی گوما کەێد.