عەلی حسێن فەیلی
لە سیاسەت، قەیرانەیل هەمیشە وە هاز چارەسەر نیەکریەین، و تەنیا وە ئاڵشتکردن تەرازۊەیل دەسەڵات یەکلایی نیەکریەنەو، بەڵکم بڕیگ جار لە ئاڵشتکردن شیوەی هۊرکردن وە دوژمنایەتیەگە خوەی دەسوەپی کەێد، وەو خاتەرە وەختیگ دوژمن لە نەیاریگ کە بایەسە دۊرەو بخریەێد پل خوەی دەێد ئەرا لایەنیگ کە بگونجێد تا لەیەک بفامن، سیاسەت دەریگ واز کەێد کە زوان جەنگ نەتۊەنست بۊنێدەی.
لەی چوارچیوە، کریەێد ئەو دیدارەیلە کە نێچیروان بارزانی سەرۆک هەرێم کوردستان لە ماوەی گوزەشتە لە بەغداد جیوەجیی کرد بخوەنریەێدەو چۊ تەقەلایگ ئەرا دووارە ناسانن سرووشت پەیوەندییەگە لەناوەین بەغداد و هەولێر، ئەوە تەنیا چالاکییگ دیپلۆماسی نەوی، بەڵکم رەنگدانەوەی رویکردنیگ بوی کە تەقەلا دەێد ئەرا ئاڵشتکردن لە زوان جەنگ سفری وەرەو رێککەفتن کردەیی. لە وەختیگ کە قەیرانە داراییەیل زوور تیەرن، و پۆپۆلیزم لەناوی بەرزەو بوود، و مەیدان گشتی لە هەرێم و بەغداد تهنگەو بوود، ئی جویلە هات جویر نیشاندانیگ لە تەقەلایگ ئەرا مینەکردن چارەسەرەیل کردەیی ئەرا قەیرانەیل درویژماوە، دویر لە زوان ئاسان ئاڵووزییەیل.
هەمیشە باوەڕیگ لەلای بڕیگ لە کارەکتەرەیل سیاسی باو بویە کە بەغداد وەڵام نیەریەێدەو مەگەر لەژیر فشار تەرازۊەیل هاز، و یەیش خوەنستنیگە پشت بەسێدە ئەزموونەیل میژوویی کە زاڵبوین لۆژیک هاز لەبان لۆژیک یاسا وەخوەیانەو دین. وەلی وەرچەرخانە گەورەیل، وە تایبەت لە قۆناغە سەختەیل، فرەی وەختەگە لەو رووبەرە جیاکەر لەناوەین سووز جەماوەری و عەقڵانیەت سیاسی دروس بوون، لە وەختیگ یەکەمیان جادە جویلنێد، دۊەمیان وە تواناترین مینێد ئەرا مقیەتیکردن دەوڵەت و مسۆگەرکردن وەردەوامیی.
لەیرەو، دیارە کە هەڵگردن وتاریگ دامەزراوەیی ئارام لەلایەن سەرۆکایەتی هەرێمەو نوێنەرایەتی تەقەلایگ کەێد ئەرا دەرچگن لە داواکارییە سووزدارییەیل ئەرا وەڕیەوەبردن راسگانی ئەرا مافە دەستوورییەیل، و یەیش وەرچەرخانیگە بی ئاڵەنگارییەیل نییە، وە تایبەت لە ژینگەیگ سیاسی کە لەبان وتار تون چاسیای، و شایەت بنووڕیەێد وە ئارامکردنەگە جویر وەرەەدویاچگن یا لاوازییگ، هەرچەن ئەوەگ هاتێ لە راسیەگی نیشاندانیگ بوود لە خوەنستنیگ پڕاگماتیکتر ئەرا تەرازۊەیل هاز، و یەیش گرنگە ئەرا گەلیگ جویر گەل کورد، کە زیاتر لە سەدەیگە لەناو گیژاو جەنگ و ناسنامە و مینەکردن لە گرەنتییەیل ژیەێد.
ئەزموونە میژووییەیل نموونەیلیگ گرنگ لەی چوارچیوە پیشکەش کەن، رێڕەو نێڵسۆن ماندێلا لە باشوور ئەفریقیا دەرخست کە مقیەتیکردن ئارامی شایەت خوازیار وەپشتسەرنان زوان تووڵەسەنین بوود لە بەرژەوەنی لۆژیک وەیەکەوژیان، و لە میژوو کوردی هاوچەرخ، بڕیار وەخشین گشتی دۊای راپەڕین 1991 دەرکەفێد جویر یەکیگ لە گرنگترین نموونەیل وەپشتسەرنان کینەی سیاسی، ئەو بڕیارە کە سەرکردایەتی بەرەی کوردستانی دادەی، و لە نوایان رەحمەتی جەلال تاڵەبانی و کاک مەسعود بارزانی، تەنیا وردەکارییگ کارگێڕی نەوی، بەڵکم وەرچەرخانیگ میژوویی بوی کە بەشداری کرد لە مقیەتبوین لە گیژاویگ تووڵەسەنین فراوانیگ، و وەخشین کردە بنەمایگ ئەرا دروسکردن قەوارەی نوویگ لەجیای ئەڵگەردانن یادەوەرییەگە ئەرا سزمەنییگ ئەرا جەنگیگ کە کۆتایی نیەتیەێد.
ئمڕوو، نێچیروان بارزانی لەی هاوکیشە نموونەیگ ئەرا دیپلۆماسیەت سەنگین پیشکەش کەێد، لەجیای دەرکەفتن وە زوان هەڕەشە و دروشمە نەتەوەییە بەرزەیل، زوان بەرژەوەندییە هاوبەشەیل و دەستوور و لەیەکفامستن هەنگاو وە گامەیل هەڵوژێد. و لەبان ئەوە کە ئی نموونە لەناو کوردستان رۊوەرۊ ریگرییەیل گەورەیگ بوودەو وە مدوو قورسی میژوو خۊناوی و بەرزی دەنگ پۆپۆلیزم، ئاساییە کە بەشیگ لە کۆمەڵگای کوردی ئی زوان دیپلۆماسییە وە جۊریگ لە وەرەەدویاچگن یا کەمتەرخەمی بوینێد.
وەلی لەناو ئی کەڵەکەبوینە لە دەرفەتە سزیاگەیل، نێچیروان بارزانی هەکاتی باوەگی سەرقاڵە وە رەسانن پەیامیگ گرنگ ئەرا نەوەی نوو. تاقیکردنە سەختەگە هەمیشە لە چگن ئەرا ناو جەنگەیل نییە، بەڵکم لە دروسکردن ئاشتی و نواگیریکردنە لە رمیان.
حوکم میژوو لەبان ئی قۆناغە بیبەزەیی بوود، میژوو فرە نیەوسێدە لای ئەوانەگ گەورەترین شمارە لە ناونسەق و قسەی بەد وە نەیارەیلیان کردنە، بەڵکم لەلای ئەوانە وسێد کە تۊنستن ئاشتی لە دڵ دوژمنایەتیەگە دەرارن، و ئەوەگ نێچیروان بارزانی لە بەغداد و پایتەختە هەرێمییەیل کەێدەی چوودە کار ئەندازیاریگ بیناسازی لەناو ناوچەیگ کە وە مین چنیاس، سەرقاڵە وە مقیەتیکردن لە قەوارەیگ سیاسی و دەستووری کە ناوی هەرێم کوردستانە، و یەیش کاریگە کە ویرەدارییگ خوازێد کە خاوەنەگەی نەترسێد لەوەگ توومەتبار وە لاوازی بکریەێد.
لەبان بەرزەوبوین تونڕەوی و سووز سیاسی، رێڕەو میژوو وەرەو ئەو نموونە چوود کە نێچیروان بارزانی و ئەوانەگ بەشداریی ئی رێبازە وەگەردی کەن گرەو لەبانی کەن، واتە چگن لە هاوکیشەی چەسپانن ئیرادە وەرەو تەواوکاری ستراتیژی، وە جۊریگ کە هەرێمەگە بکەێدە ناوچەیگ فرە ئارامتر لەناو عراق لەسای ئەو وەردەوەردە کە لەبان بویین و ناسنامە هەس.