عەلی حسێن فەیلی

ناچارکردن ئایەم لەبان ئاڵشتکردن ناوەی، هەمیشە، ئامرازیگ سیاسی تون بۊە ئەرا سڕین ریشەیل کلتووری گەلەیل، و لە میژوو عراقی هاوچەرخ، ناو نان مناڵەیل نوو لەداڵگبۊ تەنیا هەڵوژاردن چەن پیتیگ نەۊە ئەرا ناسانن کەسەگە لە تومارەیل بار شارستانی، بەڵکم ئاڵشت بۊ ئەرا پەیمانەییگ ئەرا زاڵبۊن دەوڵەت و مەیدانیگ بیدەنگ ئەرا ململانێ کلتووری.

 لەباوەت کوردەیل فەیلی لە بەغداد و پارێزگایەیل ناوڕاس و باشوور، کار ناو ناین مناڵەیل، لە سەردەم دۊریگەو، سنوورەیل خواس خیزانەیل بڕیە، و ئاڵشت بۊە ئەرا تاقیکرنەوەیگ ئاڵووز وە رەهەندەیل ئەمنی و کلتووری و دیمۆگرافی کە پەیوەندی وە مەننەو دیرێد.

تا وەرجە هەفتایەیل سەدەی گوزەشتەیش، ناو مناڵەیل نوو لەداڵگبۊ لەلای کوردەیل فەیلی، وە شیوەیگ سروشتی، پشت بەسیادە ریشەیل زاراوەیان و ژینگەی زاگرۆس، و ناوەیلیگ جۊر: مەردان (Merdan)، و بەرزوو (Barzû)، و شەکرە (Shakra)، و کیشوەر (Kishwar)، و گورجی (Gorji)، و شاپەری (Shaperi)، و مرایجان (Merayjan)، و باوەلی (Bawali)، و ماوەلی (Mawali)، و جەمشیر (Jamshir)، و خانباوە (Khanbawa)، و ئەلیمرای (Alimray)، و شافرووز (Shafruz)، و کەوکی (Kawki)، و قولی (Quli)، و ڕەنگینە (Rangina)، و شاوەلی (Shawali)، و خودادای (Khudaday)، و گوڵمامەی (Gulmamay)، و خەسرەو (Khasraw)، و جەهان (Jahan)، و جەهانگیر (Jahangir)، و قەنە (Qana)، و روستەم (Rustam)، و جوامێر (Jwamer)، و جەیری (Jairi)، و فەلامەرز (Falamrz)، و شەفی (Shafi)، و ئاهوو (Ahu)، و ئاڵتونە (Altuna)، و کەسمرای (Kasmray)، و سەیمرای (saymray)، و هشمەت (Hishmat)، و فەتالی (Fatali)، و سەوزە (Sawza)، و شالیار (Shalyar)، و قەیتاس (Qaytas)، و ناوەیلیگ ترەک، تەنیا ناوەیلیگ ئاسایی باو نەۊن، بەڵکم ئامرازیگ بۊن ئەرا گلەوخواردن یادەوەری کلتووری. وەلی وەرد گەشەگردن ئایدیۆلۆژیای بەعس وە شیوەیگ پلە وە پلە، ئی جیاوازی زووانەوانییە ئاڵشت بۊ ئەرا چشتیگ ئەرا جیاکاری پێکهاتەیی.

و لە هەفتایەیل و هەشتایەیل سەدەی گوزەشتە، دەزگایەیل ئەمنی سەر وە رژیم وەرین ناوە کوردە رەسەنەیل جۊر بەڵگەیگ لەبان "عراقی نەۊن" هەڵگرەیلیان وەکار هاوردن، و لە چوارچیوەی هەڵمەتەیل تەعریبکردن و دەروەدەرکردن وە زوور ئەرا کوردەیل فەیلی، هەڵگردن ناویگ کوردی بڕیگ جار بەس بۊ ئەرا لکانن بوخت دڵسووزنەۊن ئەرا نیشتمان وە خاوەنەگەی.

 فەرمانگەیل بار شارستانی پشت بەسین وە بڕیارەیل ئەنجومەن سەرکردایەتی شۆڕش هەڵوەشیاگ ئەرا ریگریکردن لە تومارکردن ناوەیل ناعەرەبی، و لە قۆناغیگ دۊاتر، ماوەی نەوەتەیل سەدەی گوزەشتە، تومارکردن ناوە لەیەکدرایەیل قەیەغە کریا کە لە ناوەین کوردەیل فەیلی باو بۊن.

 لە وەرانوەر ئی راسیە، کوردەیل فەیلی ناچار بۊن وەرەو یەکلاییکردنیگ وە زوور بچن، کە هەڵوژاردن ناوەیل عەرەبی یا ئیسلامی ئەرا مناڵەیل بۊە کڕ وەرگری کارگێڕی کە ری وەپیان دەێد سادەترین مافەیلیان لە ژیان و خوەنەواری و کارکردن لە بەغداد و ناوچەیل ترەک بپارێزن، و ئی رەفتار وەرگرییە هەوەجەی کەمەوکردن زەرەدەیل رووژانە، وەلی لەبان ماوەی دۊر دەسمیەتی دا لە کەمەوبوین قسەکردن وە زوان داڵگی، و دۊرکەفتن نەوەی نوو لە ناوە دێرینە رەسەنەیل.

 دۊای پەسەنکردن دەستوور عراقی ساڵ 2005، زووان کوردی، وەپەی مادەی چوارەمی، بۊە زوانیگ فەرمی لەشان زووان عەرەبی، و دەقە یاساییە کۊنەیل هەڵوەشیان، وەگەرد ئەوەیش، هێمان پێکهاتەی کارگێڕی فەرمانگەیل بار شارستانی شوینەوارەیل ئەو چوارچیوە هزرە گوزەشتە هەڵگرێد.

 ئیسە تۊنیەێد بۊنریەێد کە کۆمەڵگای فەیلی روی کەێد ئەرا چارەسەرکردن ئی کیشە کارگێڕی و کۆمەڵایەتییەیلە وە ئامرازەیلیگ کردەیی، دۊر لە بەرزەوکردن دروشمەیل، لە لایگەو، چەسپانن ناو هووزەیل، جۊر مەلەکشایی و زەرگووشی و ئەرکەوازی و سورەمەیری و هووزەیل ترەک، لەناو بەڵگەنامە فەرمییەیل بۊە پەیمانەییگ یاسایی و دیمۆگرافی دانپیدانریاگ، و شایەت دەسمیەتی بەێد لە پاراستن رەسەنایەتی نەتەوەیی بی ئەوەگ تاکەگە راسەوخۆ تۊش ئەو ریگرییەیلە بوود کە پەیوەندی وە هەڵوژاردن ناو یەکەمی دیرن.

 لە لایگ ترەکەو، پەنابردن ئەرا ناوە کوردییە هاوبەشەیل، کە گردەوکردنیان ئاسان و باوە لەناو ژینگەیگ عەرەبی، بۊە وژاردەیگ باو، کە هیوا خوازیەێد رێگری بکەێد لە جیاکاری کارگێڕی و خاس نەفامستن لە رەفتارکردن رووژانە.