فوئاد رەوەند/ چین فەیلی دەماریگ زینگ و ستۊن بنەڕەتی لە رێڕەو بزووتنەوەی رزگاریخواز کوردی دروس کەێد، و رۆڵی تەنیا لەبان ئامادەبۊن شمارەیی کوڵەو نەۊە، بەڵکم لەناویان سەرکردە و داراییپەیداکەر و پلانداڕێژەرەیل ستراتیژی دەرکەفتن کە پەیوەندی لەناوەین قۊلایی کۆمەڵایەتی و ئابوورییان لە بەغدای پایتەخت عراق و ناوچەیل ناوڕاس و باشوور عراق، و لەناوەین گۆڕەپانەیل خەبات سیاسی و سەربازی لە کوردستان بەسانە، و ژیاننامەی تێکۆشەر کووچکردگ محەمەد مووسا سادق (محەمەد فەیلی: 1927 - 2007) وە نموونەیگ زینگ دانریەێد کە سروشت ئی رۆڵ پیشەنگە و قەوارەی ئەو قوربانییەیلە کوڵەو کەێد کە ئی چینە پیشکەشی کردنە.

پیشەنگبۊن ریخستنەیی و بەشداریکردن لە بیناکردن پێکهاتە حزبییەیل

کوردەیل فەیلی لە پێکهاتەیل سەرکردایەتی پارتە کوردییەیلە لە سەرەتایەیل دامەزراندنیانەو دەرکەفتن؛ کە محەمەد فەیلی زۊ چگیە ناو کار ریخستنەیی:

دامەزراندن و سەرکردایەتی:

چالاکی راسگانی خوەی لە ساڵ 1945 دەسوەپی کرد جویر ئەندامیگ چالاک لە "پارتی رزگاری کورد"، تا دۊای ئەوە لە ساڵ 1947 بچوودە ناو رزەیل پارتی دیموکرات کوردی - عراق لەڕی ئەڵقەیگ پەیوەندی فەیلی کە دکتۆر جەعفەر محەمەد کەریم (د. جەعفەر فەیلی) سەرکردایەتیی کرد.

نوێنەرایەتی پایتەخت:

 نوێنەرایەتی سەنگ سیاسی کوردەیل بەغدای پایتەخت عراق کرد لەناو وەختەیلیگ سەخت، کە جویر ئەندامیگ لە کۆمیتەی ناوەندی پارتەگە هەڵوژریا لە ماوەی یەکەم کۆنفرانس بەغدا لە ساڵ 1950، و نوێنەر بۊ لە کۆنگرەیل دۊاتر (کۆنگرەی دویەم لە بەغدا 1951، و سێیەم لە کەرکوک 1953، و چوارەم و پەنجەم لە بەغدا 1959 و 1960).

پاڵپشتی دارایی و لۆجستی و شکانن گەمارۆی ئابووری

خەبات فەیلی تەنیا سیاسی نەۊ، بەڵکم نوێنەرایەتی دەمار دارایی و لۆجستی ئەرا بزووتنەوەی کوردی کرد وە سوودوەرگردن لە پێگە بازرگانییە بەرزەگەی خیزانەیل فەیلی لە بەغدای پایتەخت عراق:

*داراییپەیاکردن ئەرا چاپکریایەیل و پارتەگە: 

محەمەد فەیلی وە کەسی خەرج گشت چاپکریایەیل و بڵاوکردنەیل ئەرا "باڵ ناوەند" لە پارتەگە وە سەرکردایەتی ئیبراهیم ئەحمەد لە ماوەیل جیاوەبۊنەگە گردە دەس، وە پشت بەسانن وە ئەوەگ لە خیزانیگە کە وە کار بازرگانی ناسیاس.

وەڕیەوبردن پۆستەی نهێنی:

وەڕیەوبردن و دابینکردن کڕەیل پۆستەی نهێنی ناسک لەناوەین بەغدای پایتەخت عراق و تاران پایتەخت ئیران لە بەرژەوەنی بزووتنەوەگە گردە دەس.

* شکانن گەمارۆی ئابووری:

 لە ماوەی ساڵەیل (1961 - 1964)، محمد فەیلی - وە هەماهەنگی وەگەرد بازرگانەیل فەیلی ترەک لە بەغدای پایتەخت عراق، و کوت، و عیمارە - سەرکردایەتی جویلەیگ ئابووری فراوان کرد لەژیر سای "ژوور بازرگانی بەغدا" ئەرا پیشکەشکردن ئاسانکارییەیل بازرگانی ئەرا بازاڕەیل موسڵ و هەولێر و سلێمانی، ئەوەگ وە شیوەیگ راسەوخۆ بەشداری کرد لە کەمەوکردن قورسایی ئەو گەمارۆ ئابوورییە کە حکومەتە یەک لەشۊنیەکەیل خستنەی بان کوردستان، هاوتەریب وەگەرد وەردەوامبۊن پاڵپشتی دارایی راسەوخۆ ئەرا هیزەیل شۆڕش (پیشمەرگە).

قوربانییە کەسییەیل و پاڵپشتیکردن سەرکردە میژووییەیل

دیمەن کوردی فەیلی وینەیلیگ لە هاوکاری و قوربانیداین بەرز نیشان دەێد کە فەیلییەیل پیشکەشی کردن ئەرا مقیەتیکردن سەرکردە میژووییەیل و ئاسانکردن ئەرکەیلیان:

هەڵوێستیگ خوەینەویستی وەگەرد جەلال تاڵەبانی:

 وەختیگ جەلال تاڵەبانی سەرکردەی کووچکردگ تویش گرفتیگ بۊ لە پاسپۆرتەگەی کە ریگر بۊ لە گەشتکردنی ئەرا "وارسۆ" ئەرا بەشداریکردن لە کۆنگرەی گەنجەیل جەهانی، محمد فەیلی دەس لە پاسپۆرتە کەسییەگەی خوەی هەڵگرد ئەراێ دۊای ئاڵشتکردن وینەیەیل؛ و یەیش قوربانییگ گەوراس وە لەوەرگردن ئەوەگ فەیلی فەرمانبەریگ نوو بۊ و کارەیل بانکی و بازرگانی خیزانەگەی پشت وە گەشت کەسیی خوەی ئەرا لوبنان بەساۊد.

پیشوازیکردن لە مەلا مستەفا بارزانی:

محمد فەیلی ئەندامیگ بۊ لە دەسەی هەفتی کە پیشوازی لە مەلا مستەفا بارزانی سەرکردە کردن لە فڕۆکەخانەی موسەننا لە بەغدای پایتەخت عراق لە ساڵ 1958 دۊای گلەوخواردنی لە دویرەوخستن، و ئەرک تەقەلایگ گەورای لۆجستی گردە دەس لەڕی دابینکردن نیشتەجیبۊن و داکاسیان ئەرا هەزاران پیشوازیکەر کە لە ناوچە جیاجیایەیل کوردستانەو هاتۊن.

بەشداریکردن لە دامەزرانن مەدەنی (جەوانەیل و ژن)

کاریگەری فەیلی دریژەو بۊ ئەرا ئەوەگ داڕشتن هویر مەدەنی و ریخریاگی لەناو کۆمەڵگەی کوردی بگرێدە خوەی:

یەکێتی گەنجەیل کوردستان: 

محمد فەیلی لە دەسەی دامەزرێنەر یەکێتی گەنجەیل کوردستان دیموکراتی بۊ لە ساڵ 1953 و جویر یەکەم سکرتێر ئەرای هەڵوژریا.

*

یەکێتی ژنەیل کوردستان:

 لە ساڵ 1952 وە فرەیی بەشداری کرد لە پاڵپشتیکردن زەکیە ئیسماعیل حەقی (زەکیە فەیلی) ئەرا دامەزرانن یەکێتی ژنەیل کوردستان، لەڕی کیشکردن و ریخستن تەقەلای ژنەیل کوردی لە خاوەن توانایەیل لە بەغدای پایتەخت عراق و ناوچەیل باشوور، بیجگە لە ریخستن هەڵمەتەیل گردەوکردن وەخشینەیل ئەرا خیزانەیل دەسگیرکریاگەیل سیاسی کورد.

باجە گرانەگە: وەشۊنکەفتن ئەمنی و تەقەلایەیل سڕین

لەوەر ئی رۆڵ بنەڕەتییە، کوردەیل فەیلی، و لەناویانیش محمد فەیلی، تویش تەنگەوکردنیگ ئەمنی سەخت بۊنەو لەلایەن سیستەمە فەرمانڕەواگانەو، و وە تایبەت لە ماوەی 1980 تا 2003، کە لەیانە کوڵەو بۊ:

داواکردنیگ دووبارە لەلایەن دەزگایەیل هەواڵگری لە بەغدای پایتەخت عراق.

 ناچارکردنی لەبان واژووکردن پەیماننامەیگ ئەرا وسانن چالاکییەیل خێرخوازی و کۆمەڵایەتی کە پاڵپشتی خیزانەیل فەیلی لات لە ناوڕاس و باشوور عراق کردیان.

هەڕەشەی وەردەوام وە دەرکردن، و زەفتکردن پۊلەیل، و دەسناین وەبان داشتەیل.

میرات هۊری و پایان 

وەگەرد خەبات مەیدانی، نوخبەی فەیلی پەرتووکخانەی عراقی و کوردی وە بەرهەمەیل هۊری و ئابووری دەوڵەمەن کردن؛ کە کووچکردگ بەرهەمەیل دەسنۊس گرنگیگ وە زوان عەرەبی هیشتەو کە چارەسەر پێکهاتەی ئابووری و کشتوکاڵ عراقی کەن جویر (پێکهاتەی بانکەیل عراقی و سیاسەت ئابووری)، و (کشتوکاڵ و بازرگانی تەماکوو لە عراق)، و لێکۆڵینەوەیل تایبەت وە خانەقین و مەندەلی و هەولێر و سلێمانی.

 تەنانەت دۊای دوورکەفتنی لە کار سیاسی ریخریاگ جویر ناڕەزاییگ لەبان جیاوەبۊن ناوخۆییەیل (جیاوەبۊن 1966)، قۊلایی مرۆیی و خێرخوازی ئەرا محمد فەیلی لە بەغدای پایتەخت عراق ئامادە بۊ تا مردنی لە ساڵ 2007؛ تا لە قەورسان وادی سەلام لە نەجەف بخرێدە ژیر خاک، جویر شایەتحاڵیگ لەبان ناسنامەیگ نیشتمانی گشتگیر کە کوردەیل فەیلی وە نیشتمانەیلیانەو لە باکووریەو تا باشووری بەسێد.