سادق ئەزرەقی

راگەیانن دەزگایەیل ئەمنی عراقی لەباوەت بەسان 71 بارەگای درووکانی کە ئۊشن سەر وە حەشد شەعبیە، دەریگ فراوان واز کەێد لەوەرانوەر پرسیارەیل قۊلیگ لەباوەت میکانیزمەیل وەڕیەوەبردن ئەمنی، و شیواشیو چەک وەرەلا، و یەکتربڕینە ئاڵووزەیل لەناوەین شەرعیەت دەوڵەت و کار توڕەیل نافەەرمی لە عراق لەماوەی ساڵەیل گوزەشتە.

 دەسوەجێ پرسیارەیل دەرکەفن: چۊن ئی بارەگایەیلە لە لایەنە پەیوەندیدارەیلەو ون بۊن لەماوەی ئی هەمکە ساڵەیلە؟ و چۊن ئی بارەگایەیلە لە چەودیاریکردن یا دۊاکەفتن لایەنە فەرمییەیلەو گوما بۊن ئەرا ماوەی زیاتر لە دوو دەیە؟

ئی بارەگایەیلە ناونیشانەیل "وەرگری" یا هێمای گریەدریاگ وە حەشد شەعبی کردنە رووکار ئەرا خوەیان، کە یەیش "سام"یگ وەرگری کۆمەڵایەتی و ناوخۆیی وەپیان داگە کە هیشت دەزگایەیل ئەمنی ناوخۆیی یا ئەندامەیل جیوەجیکار دوودڵ بوون لە نزیکەوبۊن لەلیان یا وەشکین هۊرد لەناویانیان ئەرا دۊرکەفتن لە هەر نواگیریکردنیگ سیاسی یا چەکداری.

 ئی بارەگایەیلە هەمیشە وە شیوەی سەربازگەی سەربازی ئاشکرا دەرنەکەفتنە، بەڵکم فرەیگیان خوەیان شاردنەسەو لەپشت رووکارەیل درووکانی جویر کۆمپانیایەیل ئەمنی، و ریخریاگەیل کۆمەڵگەی مەدەنی، و نووسینگەیل ئابووری، یا بارەگای بزووتنەوە و لایەنەیل سیاسی و باوەڕی، کە لەناو گەڕەکەیل نیشتەجیبۊن بەشەو بۊنە دۊر لە بڵاوبوین سەربازی راستەوخۆ.

 سروشت رێککەفتنە سیاسییە یەک لەدۊای یەکەیل بەشداری کرد لە چەوپووشیکردن لە فرەی چالاکییە بی مووڵەتەیل، کە توڕەیل دەسەڵات داپووشینیگ ئەرا خوەیان پەیا کردن کە ئی بارەگایەیلە لە وەشکین یا پرسیارکردن کارگێڕی دۊر کەێد؛ و پرۆسەی ئاشکراکردنیان دەسوەپی نەکرد مەگەر وەگەرد دەرکەفتن ئیرادەیگ حکومی راسگانی لەناو پلانەیل "گیرهاوردن چەک ئەرا ژیر دەس دەوڵەت" و چالاککردن دەسە جیوەجیکارە هاوبەشەیل، و هەڕەشە ئەمریکییە گریەدریاگەیل وەیەوە و هشکەوبۊن پەیوەندییە هەرێمییەیل ئەرا ئەو لایەنەیلە.

راپۆرتە ئەمنی و پرۆسەییەیل گریەدریاگ وە ئی جۊرە بارەگایەیلە نیشان دەن کە ئەو چەکەیلە لەناویان هەن فرەتر جیاجیا بۊنە لەناوەین چەک سووک و ناوەنجی جویر تفەنگە پەلاماردەرەیل جویر کڵاشینکۆف و رەشاشەیل بی کەی سی، و قازفەیل (ئار بی جی)، هەرلیوا کەرەستەیل لۆجستی و تاکتیکی هەس جویر ئامێرەیل پەیوەندی بیتەڵ، و کامێرایەیل چەودیاری، و بڕیگ جار فرۆکەی بیفڕۆکەوان بازرگانی یا پرۆسەیی کە ئەرا چەودیاریکردن مەیدانی وەکار تیەین وە بی رەزامەنی فەرمی.

هەرلیوا بڕیگ لە تەقەمەنی و گولەیل دیرن کە وە ریەیل نایاسایی دابین کریەین دۊر لە سەرژماری فەرمی ئەرا ئەممارەیل دامەزراوە ئەمنییە حکومەتییەیل، وەلی باوەت سپۆنسەرکرن و مووچەیل ئەرا ئی بارەگا درووک6 یا نافەەرمییەیلە فرەتر بەشەو بوود لەناوەین سەرچەوەیلیگ کە نیەچنە ژیر شەفافیەت دارایی حکومی لەناویانیش توڕە ئابوورییەیلە، چۊنکە ئی بارەگایەیلە و ئەو لایەنەیلە لەپشتیان وسیانە پشت وە توڕەیل سپۆنسەرکرن خوەیی بەسن کە چەسپانن سەرانە، و کۆنترۆڵکردن لەبان پەیماننامە لاوەکییەیل، و پرۆسەیل قاچاخی، و کۆنترۆڵکردن وەبان بڕیگ لە دەروازە ئابووری یا بازرگانییە نافەەرمییەیل لەخوەی گرێد.

 بڕیگ لە کارمەنەیل لەی بارەگایەیلە شایەت وە شیوەیگ کردەیی توومارکریاگ بوون لەبان میلاکەیل دامەزراوە فەرمییەیل جویر فەرمانبەر یا کارمەنەیل باڵەیل کە مووچەی دەوڵەت وەرگرن، وەلی جیاوە کریەین ئەرا خزمەتکردن ئی بارەگا درووکانیەیل یا رووکارە لاوەکییەیل، لە وەختیگ ریژەیگ لە مووچەیلیان بڕیەێد یا ناوەیلیان وەکار تیەێد ئەرا هەڵئاوسان فەرمانبەری و سپۆنسەرکرن چالاکییە تایبەتەیل، و بڕیگ لە قەوارە گریەدریاگەیل وە باڵەیل دەیشت لە چوارچیوەی کۆنترۆڵ فەرمی لەبان پشتگیری لۆجستی و دارایی رەدبۊ لە سنوورەیلەو ژیەن، کە لەڕی کەناڵەیلیگ دۊر لە چەودیاری بانک ناوەندی عراقی و وەزارەت دارایی وەڕیەو چن.

وەخت ئاشکراکردن ئی بارەگایەیلە و بەسانیان پرسیارەیل رەوایگ دروس کەێد لەباوەت رۊداوە خۊناویەیلە کە عراق لە خوەینشاندانەیل تشرین یەکەم 2019 وەخوەی دی، و لەو وەختە قسەکردن فەرمی و جەماوەری فرە بۊ لەباوەت چەمک "لایەن سێیەم" کە وە یەکسان خوەینشاندەرەیل و هازەیل ئەمنی وە فیشەک زینگ و قەناسەیل مەرگ و بومبە دەنگییەیل کردیادە ئامانج ئەرا مەبەست دروسکردن ئاژاوە و نواگیریکردن خوەینشاندانەیل، و شکستخواردن تا ئیسە لە ئاشکراکردن ئەو تاوانبارەیلە کە خوەینشاندەرەیل کردنە ئامانج و بۊنە مدوو شەهیدبۊن سەدان کەس و زەخمداربۊن هەزاران.

بۊیین دەیان بارەگای درووکانی و بیمۆڵەت کە دۊر لە کۆنترۆڵ دەوڵەت و تەنانەت دۊر لە رێنماییە ناوەندییە فەرمییەیل ئەرا دەسەی حەشد شەعبی کار کەن، وە بەشیگ شیەوکردن ئەرا ئەو ژینگە کەێد کە ئی کردارەیلە لەلی دەرچگنە؛ کە ئی بارەگایەیلە شانەیلیگ دابڕیاگ دروس کەن کە خاوەن چەکن، و توانای جۊلە دیرن، وەگەرد نەۊین پرسیارکردن، و لەماوەی ساڵەیل، ئی بارەگا رووکەشییەیلە، نوێنەرایەتی ناوچە بوورەیل کردنە کە ئەندامەیل چەکدار نادیار ناسنامە یا ئەوانەگ شیوەیگ فەرمی نشان کەن لەناوی جۊلە کەن، و ئەجێندایەیل دۊر لە بڕیار دەوڵەت و دەسەڵاتی جیوەجی کەن، و لە ئەنجام مەنیین دۆسیەی "لایەن سێیەم" ئەگەر بتۊنیمن بۊشیمن، ئەرا ماوەیگ دریژ بی ئاشکراکردنیگ یەکلاییک ئەرا گشت هۊردەکارییەیلی، وە بەشیگ گلەو خوارد ئەرا بۊیین توڕەیلیگ لەی جۊرە کە لە ژیروەژیرەە کار کەن، و  نەوین دەسەڵات یاسا و لاوازی چەنگ چەودیاری ئەرا چەسپانن چشتیگ وە هاز چەک لە دەیشت دامەزراوە دەستوورییەیل دەوڵەت وەکار تیارن.

توانای حکومەت عراقی لەبان پابەندبۊن وەو مەوقەی دیاریکریاگە لە 30 ئەیلوول 2026 ئەرا جیوەجیکردن بڕیار گردەوکردن چەک ئەرا ژیر دەس دەوڵەت کەفێدە نوای تاقیکردنیگ فرە ئاڵووز؛ کە ئیرادەی حکومی و داپووشین سیاسی گشتگیر و وە شیوەیگ نائاسایی، لەڕی هاوپەیمانی وەڕێوەبردن دەوڵەت و رێککەفتن "شیعی سوننی کوردی" و رێنماییەیل سەرۆک ئەنجومەن وەزیرەیل عەلی زەیدی ئەرا ئامادەکردن پرۆژەیاسایگ تایبەت، جدییەتیگ بیوینە نیشان دەن، وەلی فەوزای ئەمنی و تێکەڵاوبۊن دەسەڵات جیوەجیکردن تەواو لە مەوقەی دیاریکریاگ وە کاریگ فرە سەخت کەێد و وەگەرد ریگرییەیل بنەڕەتی دێدە یەک.

بڕیار مووڵەتەگە پشتگیرییگ سیاسی فراوان لە "هاوپەیمان وەڕیەوەبردن دەوڵەت" وەدەس تیەرێد، وەگەرد دەسنشانکردن وە چەسپیان یاسا جیوەجیکریاگەیل و یاسای نواگیریکردن تیرۆر وەرانەور هەر چالاکییگ چەکداری دۊای 30 ئەیلوول، و بڕیگ لە باڵە گەورەیل جویر عەسائیب ئەهل حەق و کەتیبەیل ئیمام عەلی و سەرایای سەلام گامەیل کردەیی نان کە خوەی لە داین بەشەیلیگ لە وەڕێوەبەرایەتی لیوا و بارەگایەیلیان وەدەس حکومەت دینەو تا بچنە ژیر چەتر فەرمی دەوڵەت، و حکومەت ئی مەوقە وە شێوەی فەرمی گریە دەێد وە کووتاییهاتن وە ئەرکەیل هاوپەیمان دەوڵەتی ئەرا جەنگکردن دژ وە ریخریاگ داعش، ئەرا کیشانەوەی دیارترین دەسپیچگ کە باڵەیل وەکاری تیارن ئەرا رەواداین وە هیشتن جبەخانە سەربازییەگەیان لە دەیشت دامەزراوە سەربازییە فەرمییەگە.

وەلی ئەو سەختی و ریگرییەیلە کە هەڕەشە لە جیوەجیکردن تەواو کەن، ئەوەگ وەپی وتیەێد "رەتکردن عەقائیدی" لەخوەی گرێد چۊنکە باڵەیل چەکدار خاوەن دەسەڵات جویر کەتیبەیل حزبولڵا، و بزووتنەوەی نوجەبا، و کەتیبەیل سەیدولشوهەدا و ئەسحابولکەهف هەڵوێستیگ تون گردنە و وەدەسداین چەکەیلیان رەت کەن، و وە "چەکیگ وەرگر" هەژماری کەن کە نیەبایەد بیریەێدە دەس، ئی بەشەوبۊن زبرە هیلێد هەر تەقەلاییگ ئەرا چەسپانن چەک وە هاز سەربازی هوشداری بیەێد لە وەردەوەردەیگ ناوخۆیی فراوان.

بۊیین دەیان بارەگای درووکانی و رووکارە ئابووری و ئەمنییەیل، قۊلی دزەکردن ئابووری و توڕەیی ئەرا ئی قەوارەیلە نیشان دەێد، کە شایەت پەنا بوەنە وەر شاردن قۊل یا ئاڵشتکردن رووکارەیلیان لەجیای ڕووەک وە کردەیی بیەنە دەس، و دۆسیەگە پابەندە وە رادەی ئارامی ناوچەگە و ئاڵووزییە وەردەوامەیل، چۊنکە بڕیگ لە لایەنەیل چەک وە ئامرازیگ وەرگری ستراتیژی دۊنن کە گریەدریاس وە ململانێیەیل ناوچەگە، کە یەیش هیلێد گریەدریان ئەندامی بڕیگ لە باڵەیل وە بڕیار لە دەیشت سنوورەیل بوودە ریگری لەوەرانوەر سەروەری بڕیار تاکی بەغداد.

پوختەی ئەوەگ شیەوکردن سیاسییەگە خەێدە فتراقی، ئەوەسە کە وە کردەیی دۊرە جبەخانەی گشت باڵە چەکدارەیل وە تەواوی هەڵبوەشیەێد و کووتایی وە چەک وەرەلا وە شیوەیگ رەها باوریەێد تا 30 ئەیلوول 2026، لەوەر ئاڵووزی توڕەیل بەرژەوەندی و چەک، وەلی ئەوەگ فرەتر وەیجویرەس ئەوەسە کە ئی مووڵەتە بڕەسێدە سەرکەفتنیگ ریژەیی کە خوەی لە داپووشین یاسایی و دامەزراوەیی قایم دۊنیەو، و پابەندکردن ئەو باڵەیلە کە لە بنەڕەت لەناو حەشد شەعبی هەن وە تیکەڵاوبۊن و رێکخستن سەربازی تەواو لەژیر سەرکردایەتی سەربازی پیشەیی، لە وەرانوەر چگنەناو رێڕەوەیل لەخوەیگردن دریژماوە یا چارەسەرییە ئەمنی و سیاسییە پلە وە پلەگەیل وەگەرد باڵە رەتکەرەیل، ئەرا دۊرکەفتن لە سڕبردن وەرەو جەنگیگ گشتگیر کە ئارامی ناوخۆیی ناسک بشەکنێد، و هەڵوێست ئەمریکی و ئاڵووزییەیل لەناوەین ویلایەتە یەکگرتگەیل و ئیران هەر وە هوکاریگ یەکلاییکەر مینێد لە سروشت گردەوکردن چەک و مەوداگەی.