‏‏ئۆپەراسیۆن ئەنفال یەکەم دژ وە کورده فەیلییەیل لە عراق: دۆسیەی دەرکردن و بارمتەیل ئەرا هاووڵاتییەیل عراقی لەلایەن رژیم بەعس سەدامەو، 1980 تا 1990.

کەمال عەزیز قەیتولی

پوختە

لە 4 نیسان / ئەپریل 1980 و شەس مانگ وەرجە دەسوەپیکردن جەنگ وەگەرد ئیران، حکومەت عراق وە بڕیار شمارە 666 لە سەرۆکەگەی سەدام حسێن، دەس کردە دەرکردن بڕەیل هاووڵاتییەیل عراقی وەرەو ئیران وەبی هیچ ئاگادارکردنیگ وەرجەوەخت. نزیکەی ملیۆنیگ کەس وەبڕەو لەناوەین 1980-1990 دەرکریان، و لە خود وەخت، چەن هەزار کەس لە کەسوکار ئی دەرکریاگەیلە جویر بارمتە دەسگیر کریان، هێمان مەزەنە کریەێد کە نزیکەی 4000 بارمتە بوینە کە هیچ زانیارییگ لەباریان یا لەبارەی شوون بیسەروشوینبوینیان تا ئی وەختە نییە، یەیش وە یەکەم ئۆپەراسیۆن ئەنفال هەژمار کریەێد کە سەدام حسێن و رژێم بەعسیی دژ وە هاووڵاتییەیل عراقی کە فرەیان لە کورد فەیلیین لە عراق جیوەجیی کردن. هەرلیوا لە وەخت دەرکردنەگە دەس نریا وەبان گشت سامان و بەڵگەنامەیل رەگەزنامەی عراقی و پاسپۆرت و هەژمارەیل بانکییان، لە وەختیگ کە هێمان ئەو کەسەیلە کە دەرکریانە داوا کەن چارەنووس رووڵەیل سەرنقومکریایەیل بزانن و ماف و سامان و رەگەزنامەی عراقییان گلەو بیارن و قەرەبوویان بکریەێد لەبان ئەو زەرەردەیلە کە وەلییان کەفتیە. دەرکەفت کە ئامانج سەرەکی لەی سیاسەتە ئامادەکردن رژیم سەدام بویە ئەرا جەنگ دژ وە ئیران و داگیرکردنی و دویای ئەوەیش کۆنترۆڵکردن سەرچەوەیل نەفت ئیرانی وە وەکالەت لەلایەن هێزە گەورەیل ناودەوڵەتی.

دەسپێک

لە 4 نیسان / ئەپریل 1980، واتە شەس مانگ وەرجە ئەوەگ سەدام حسێن فەرمانەیل خوەی ئەرا پەلاماردان ئیران دەرکەێد، ئۆپەراسیۆنەیل دەرکردن زیاتر لە ملیۆنیگ هاووڵاتی عراقی وەرەو ئیران دەسوەپکرد کە نزیکەی نیمەیان لە کورد فەیلی بوین و ئەوانەی ترەک لە عەرەب و فارس بوین، دەس نریا وەبان سامان و ماڵ و پۊل و رەگەزنامە و بڕوانامەی رەگەزنامەی عراقی و پاسپۆرتەیلیان، ئەرا کپەوکردن دەنگ ناڕەزایەتی لەلایەن دەرکریاگەیلەو، و ئەرا ریگریکردن لە کارەیل تووڵەسەنین، دەسەڵاتەیل عراقی تاکەیل لە گشت خیزانیگ جویر بارمتە دەسگیر کردن - نزیکەی 1 لە هەر 10 لە دەرکریاگەیل. شایەت لە سەرەتا تا 100,000 لەی دەسگیرکریاگەیلە بوین - کە نزیکەی نیمەیان لە کوردەیل فەیلی بوین هەرچەن مەزەنەکردن شمارە راسەگە وە وردی سەختە، شمارەیگ لەی بارمتەیلە لە وەختیگ نزیک ئازاد کریان، لە وەختیگ فرەی ئەوانە کە مەنن لە زیندان ئەبووغرێب زیندانی کریان.

لە ماوەی جەنگ عراقی ئیرانی، فرەیگ لەو جەنگەیلە کە جویر بارمتە دەسگیر کریان  ئەرا بەرەیل جەنگ لە سەنگەرەیل وەردەم بریان ئەرا وەکارهاوردنیان جویر قەڵغان مرۆیی یا ئەرا پاکەوکردن مینەیل، و لە زانیارییە دزەپیکریاگەیل فرە گرنگ لەو وەختە ئەوەسە کە شمارەیگ فرە لە بارمتەیل گیان لەدەسدانە لە ئەنجام وەکارهاوردنیان لە تاقیکردنەوەیل چەک کیمیایی یا بایۆلۆجی، و شمارەیگ زیاتر لەی دەسگیرکریاگەیلە وە مدوو بیماری یا لە ئەنجام رەوشە سەختەیل لەناو ئەو زیندانەیلە کە لەناوی دەسگیر کریان گیان لەدەس دان. لەناوەین ساڵەیل 1986 و 1989 شمارەیگ کەم لە بارمتەیل ئازاد کریان کە خیزانەیلیان لە عراق دەرنەکریاوین.

و دەسەڵاتەیل عراقی ئەو بارمتەیلە کە مەنن توومەتبار کردن وە ئەوە کە لە "بنەچەیل ئیرانیین"، هەرچەن فرەیان عراقی بوین و پابەند بوین وە خزمەت سەربازی و خزمەت سەربازی زوورکاری یا خزمەت یەدەگ لەوەخت دەسگیرکردنیان گردەیانەو دەسگیر کریان و فرە جار کلکریان ئەرا نزیکەی 30 زیندان و کەمپ دەسگیرکردن لە گشت ناوچەیل عراق. گشت ئەو تەقەلایەیلە کە دریان ئەرا ئاشکراکردن چارەنووس ئی زیندانییەیلە تا ئیسە شکست هاوردنە، هەرچەن گشت ناوچەگە لەژیر چەودیاری مانگە دەسکردە سەربازییەیل بویە و بایەسە یەکیگیان خەوەر لەلیان بیاشتاد، چوینکە پەیوەندی وەگەرد فرەیان بڕیا، و هیچ پەیوەندی دیاریگ وەگەرد بارمتەیلە لە ساڵ 1988ەو نەویە و سەختە مەزەنەی شمارەی ئەو بارمتەیلە بکریەێد کە هێمان وە زینگی مەننە، و وەل ئەوەیشا، دەسەی ئازادکردن بارمتە و دەسگیرکریاگەیل لە عراق (CROHDI) ناو و وردەکاری 938 لەلیان دیرێد و ئەوە خستیەسە هویری کە نزیکەی سێ ئەوەنەی ئی شمارە چارەنووسیان نەزانریاس، وەختیگ زیندانەیل لەو رووژەیلە کە کەفتە دویای رمیان سەدام لە 9 نیسان 2003 واز کریان، ریخریاگ CROHDI تەنیا توەنست ناسنامەی 230 لە دیلەیلیگ بزانێد کە هانە ناو لیستەگەیان، گشتیان مردوین، و زوی دەرکەفت کە ئەوانەی ترەک بیسەروشوین بوینە، و مینەکردن چارەنووسیان وەردەوامە.

چەن هەزار لە بارمتەیل لە عراق ئەرا ماوەی دویرودرویژیگ دەسگیر کریان، هەرچەن حکومەت عراقی گەزاف ئەوە دیاد کە ئەوانە ئیرانین، بەڵام گشت ئی دەسگیرکریاگەیلە دیل جەنگ نین. جەنگەیل عراق / ئیران و کەنداو لەوەختیگ کۆتایی هاتنە، و فرەی ئەو بیگانەیلە کە جویر "قەڵغان مرۆیی" دەسگیر کریان ئازاد کریانر لەوەر ئەوە، تەنانەت ئەگەر جویر دیل جەنگیش هەژمار بکریان، هیچ مدوویگ نەوی ئەرا هیشتنیان لەی بنەما، ئی بارمتەیلە تاوانبار سزادار نین، و وە هیچ تاوانیگ توومەتبار نەکریانە کە سزاداینیان بخوازێد، ئەوان زیندانیەیل را نەین و زیندانیەیل سیاسی نین، لە فرەی وڵاتەیل، تەنانەت ئەو زیندانییەیلە کە تاوانە رخدارەیل کردنە هەر ئازاد کریان.

فرەیگ لە کەسوکارەیلیان وە دروسی باوەڕیان ئەوەسە کە ئەو دەسگیرکریاگەیلە کە مەننە گیریانە تا ئاڵشتکاری وەپییان بکریەێد وەگەرد دیلەیل جەنگی عراقی کە هێمان لای ئیران دەسگیر کریانە، بەڵام رووشن نییە ئەڕاچە ئیران تواێد دیلەیل جەنگی عراقی ئاڵشتکاری بکەێد وەگەرد گروپیگ ترەک لە هاووڵاتییەیل عراقی. و هێمان چارەنووس ئی بارمتەیلە کە رەگەزنامەی عراقی دیرن نادیارە. دەسەڵاتەیل عراقی لە کۆتایی ساڵ 1988 گشت پەیوەندییەیل وەگەردیان بڕین. چارەنووسیان پرسیگ سەرەکییە لە پرسەیل مافەیل مرۆڤ، و لەوەر ئەوەگ هیچ بەڵگەیگ نییە لەبان ئەوە کە هیچ تاوانیگ جیوەجی کردوین یا عراق هیچ مدوویگ رەوا بیاشتاد ئەرا وەردەوامبوین لە دەسگیرکردنیان، بایەس بوی لەو وەختە ئازاد بکریانا، بیجگە ئەوەیش، و لە باوەت خیزانەیلیان و وەپەی یاسای ناودەوڵەتی و دادپەروەری سروشتی، بزانن چە وەسەریان هاتیە، و لەلای کەمەو ساڵەیل لە نیگەرانی و مەینەتی لەبان چارەنووس کەسوکارەیلیان بووسنێد.

ئی بارمتەیلە هیچ شیوەیگ لە یاسای ناودەوڵەتی نەیاشتن و تام لە مقیەتیکردن هۊچ حکومەتیگ بیگانە نیەوینن، چوینکە ئەوانە هاووڵاتییەیل عراقین، لەوەر ئەوە، هیچ تەقەلایگ ناودەوڵەتی رێکخریاگ لە بەرژەوەنییان نەویە، هەرچەن کە یە پێچەوانەس وەگەرد نەوین هیچ گرنگیپیدانیگ ناودەوڵەتی و جویلەی ناودەوڵەتی لەی بارمتەیلە وەل هەڵمەت ناودەوڵەتی سەرکەفتگ ئەرا بارمتە بیگانەیل لە عراق، و تایبەت ئەوانە کە لە ماوەی جەنگ کەنداو دووەم دەسگیر کریان. فرەیگ لە سیاسەتمەدارەیل بەریتانی رازی بوین جویر ناوجیکەر لەناوەین دەسەگە و حکومەت عراقی کار بکەن، دویای پشتگووشخستن داواکارییەیل زانیاری ئەرا چەن ساڵیگ، حکومەت عراقی ئەرا تاقە جاریگ لە ساڵ 1996 وەڵام دا وە ئازادکردن گشت بارمتەیل لە ساڵ 1986، و ئاشکرا بوی کە تەنیا 650 بارمتە ئازاد کریان لە 1987-1988 و چارەنووس فرەی بارمتە مەنیەیل هێمان نادیارە، وەل ئەوەیشا، زانیاس کە لەلای کەمەو یەکیگ لەی بارمتەیلە لە کۆتاییەیل ساڵ 1993 ئازاد کریاس. و باس لەوە کریاس کە بایەسە لە حکومەت سەدامی عراقی مافەیل مرۆڤ خاسترەو بکەێد وەرجە لاوردن سزاگەیل، نەتەوە یەکگرتگەیل توەنست تیمیگ لێکۆڵینەوەی تایبەت وە مافەیل مرۆڤ کل بکەێد ئەرا عراق تا چارەنووس گشت بارمتەیلە دیاری بکەێد، هەر وەو جۊرە کە توەنستن و تیمەیل وەشکین و لێکۆڵینەوەی تایبەت وە دەسەی نەتەوە یەکگرتگەیل وەکار هاوردن ئەرا چگن وەرەو عراق تا بویین هیچ چەکیگ ویرانکەر وەبڕەو لە عراق دیاری بکەن.

دەرکردن و دویرخستن 

لە 4 نیسان / ئەپریل 1980، حکومەت سەدام دەس کردە دەرکردنیگ وەبڕەو ئەرا هاووڵاتییەیل عراقی وەرەو ئیران، خاچ سوور مەزەنە کەێد کە سەد هەزار کەس لە شەس مانگ یەکەم دەرکریانە و بڕ گشتی نزیکەی ملیۆنیگ کەس لە ماوەی دەیەی 1980-1990 دەرکریانە، لە خود وەخت، دەیان هەزار کەس لە کەسوکار ئی دەرکریاگەیلە جویر بارمتە دەسگیر کریان. وەدرویژایی ساڵەیل فرەیگ لەلیان دویای ئەوە دەرکریان و بڕیگ ترەکیش مردن، یا لە زیندان یا لە بەرەی جەنگ لە جەنگ عراقی ئیرانی.

فرەیگ لەو دەسگیرکریاگەیلە کە بارمتە بوین لە تاقیکردنیل جەنگ کیمیایی و بایۆلۆجی عراقی وەکار هاوریانر لە وەخت دەرکردنەگە، دەس نریا وەبان گشت کەلوپەل و بەڵگەنامەیل، لەناویانیش بەڵگەنامەیل رەگەزنامەی عراقی و پاسپۆرتەیل، ئی بڕیار فرە نهێنییە ئەرا دەرکردن و گردن بارمتەیلە فەرمانیگ راسەوخۆ بوی لە سەرۆک عراقی سەدام حسێن، لە مەرسووم کۆماری فرە نهێنی شمارە 666 کە واژوو لەبانی کرد، و توومارکردنبگ دیاریکریای لە هاووڵاتییەیل عراقی لەناو کۆمەڵگەی عراقی (کورد فەیلی و فارس و بڕیگ عەرەب) وە بنچینەی ئیرانی دانە قەڵەم، هەرچەن ئەوانە و باوگ و باپیرەیلیان لەبان خاک عراق لەداڵگ بوینە، رژیم بەعس سەدامی دەس کردە ئۆپەراسیۆنەیل دەرکردن دژ وە کوردەیل فەیلی ئەرا ئیران لە ساڵ 1971ەو، و دویای ئەوە دەرکەفت کە ئامانج سەرەکی لەی سیاسەتە ئەوە بویە کە رژیم سەدام ئامادە بکەێد ئەرا داگیرکردن ئیران کە لە ئەیلول / سیپتەمبەر 1980 دەس وەپی کرد.

دەرکردنەگە فراوان بوی تا فرەی ئەندامەیل خیزانەگە لەخوەی بگرێد، لەناویانیش کەسەیل گەورە تەمەن و زاڕووەیل و ژنەیل دووگیان و پەککەفتگەیل لە تەمەنەیل جیاجیا. ئۆپەراسیۆنەیل دەرکردنەگە نامرۆڤانە بوین و وەرجەوەخت ئاگادار نەکریان، ئی خیزانەیلە ناچار کریان ئەرا چەن رووژیگ لە ماوەی زمسانیگ سەخت و تاوسان لەبان سنوورەیل عراقی ئیرانیەو ری بکەن، وەبی هیچ خوارەمەنی و ئاویگ، بڕیگیان لەوەخت دەرکردنیان گیان لەدەسدان، و بڕیگ ترەکیشیان وە مینەیل زەمینی کوشیان، فرەیگ لەی دەرکریاگەیلە دویای ئەوە توەنستن ئیران وەجی بیلن لە ماوەیل جیاجیا و داواکارییەیل پەنابەریەتی پیشکەش بکەن لە وڵاتەیل جەهان، بەڵام ئەوانە کە نەتوەنستن ئیران وەجی بیلن لە خیزانەیل و تاکەیل، لە ئیران مەنن، ئەوانە لە شارەیل جیاجیای ئیران بڵاو بوینە و بڕیگیان تا ئیسە لە کەمپەیل پەنابەرەیل نیشتەجیین.

مەدەنییەیل لە سەرەتا و وەرجە دەرکردنیان وەرد خیزانەیلیان لە زیندان فزێلیە و بازیگای شەعب لە بەغداد دەسگیر کریان، و خیزانە مەنیەیل لەناو زیندانەیل بەغداد گیریان کە پڕ بوین لە چەوەڕیکردن دەرکردنیان، هیچ چەودیارییگ تەندروسی یا سیستەمیگ خواردمەنی نەویە، تایبەت ئەرا مناڵەیل کوورپە، هەڕووژ تویش سووکایەتی و بیڕێزی و پەلامارەیل بویان لەلایەن پاسەوانەیل زیندانەگەوە.

دەرکریاگەیل لە ناوڕاس جەنگ هەشت ساڵە لەناوەین عراق و ئیران گەمارۆ دریان. 

و فرەیان لە پەلامارەیل عراقی ئەرا بان شارەیل ئیرانی وە چەک و تۆپەیل جیاجیا و بڕیگیان وە چەک کیمیایی کوشیان. حکومەت ئیرانی ناسنامەیگ سەوز دەرکرد ئەرا دەرکریاگەیلە کە ئویشێد ئەوانە عراقین و لە بنەچەیل عراقین.

دەسگیرکردن جەوانەیل عراقی و جیابوینیان لە خێزانە دەرکریاگەیلیان لە 4 نیسان / ئەپریل 1980 دەس وەپێ کرد. و لە شەس مانگ یەکەم، ژمارەی مەزەنەکریاگ لە دەسگیرکریاگەیلە نزیکەی 20 هەزار بارمتە بوی، و زیاد بوی وەرد دەرکردن کەسەیل زیاتر لەی خێزانەیلە ئەرا ئیران. فرەیگ لەی دەسگیرکریاگەیلە یا وەرپرسەیل سەربازی بوین یا خزمەت سەربازی زۆرەملێ خوەیان جیوەجی کردن. یاسای سەربازی عراقی نەهێشتن خزمەت سەربازی لەناو سوپا ئەرا هۊچ هاووڵاتییگ ناعراقی دیاری کەێد.

بارمتەیل

کەسیگ یا زیاتر لە فرەی خیزانە دەرکریاگەیل دەسگیر کریان، هەرچەن فرەی دەسگیرکریاگەیل پیاو بوین کە تەمەنیان لەناوەین 16 تا 40 ساڵ بوی، بەڵام بڕیگ لە کوڕەیل پۊچگتریش وەگەرد شمارەیگ کەم لە ژنەیل و دۊەتەیل و مناڵەیل بوین، و دەسپیچگ دەستگیرکردنیان ئەوە بوی کە گوایە "هاووڵاتییەیل ئیرانین کە لە عراق ژیەن"، ئی دەسپیچگە پاڵپشتی نیەکریەێد وە چشتیگ راسگانی، چوینکە گشت بارمتەیل لە عراق لەداڵگ بوینە و خاوەن بەڵگەنامەیل و رەگەزنامەی عراقین، و لەوەر ئەوەگ دژ وە یاسای عراقییە کە بڕیار دەرچگە لەناو سوپا خزمەت بکەن، ئەو راسیە کە فرەی دەسگیرکریاگەیل سەرباز بوین لەناو سوپای عراقی بەڵگەیگ ترەک دەێد کە ئی بیانووە پشت نیەوەسێد وە راسییەیل، و باوەڕ وەسە کە مدوو راسگانی لەپشت ئی دەسگیرکردنەیلە و گردن بارمتەیل ریگریکردن بویە لە هەڕ کاریگ دوژمنکارانە یا ناڕەزایەتییگ لەلایەن خیزانەیلیان دژ وە رژیم سەدام.

رێکخریایە مرۆییەیل، جویر خاچ سوور ناودەوڵەتی، و و دەسەڵاتەیل ئیرانی، نیشان دەن ئەرا ئەوەگ کە شمارەی ئەو کەسەیلە کە لە عراقەو رەد بوینە یا دەرکریانە وەرەو ئیران نزیک بوود لە ملیۆنیگ کەسر وەل ئەوەیشا، مەزەنەیل شمارەی گشتی ئەو بارمتەیلە کە گیریانە فرە نزیکەییە و پشت بەسانەسە بان بەشیگ لە وەچەودیەیل ئەو بارمتە رزگاربویەیلە کە دویای 7 تا 10 ساڵ لە دەسگیرکردن و زیندانەیل ئازاد کریان، ئەو کە باوەڕی وەسە بارمتەیگ وە ناوەنجی وەرانوەر وە هەر دە کەسیگ لە دەرکریاگەیلە گیریاس، شمارەیگ نزیکەی 100,000 بارمتە دەێد کە لە سەرەتا دەسگیر کریانە، ئی شمارە تەنیا مەزەنەیگە کە پشت بەسێدە بەڵگەیل لە وەچەودیەیل ئەوانە کە ئازاد کریانە و دەرکریانە لە ساڵەیل یەکەم دەسگیرکردن. لە بڕیگ جار تا دوانزە بارمتە لە یەک خیزان گیریانە.

و لەوەر کەمی زانیارییەیل لە دەسەڵاتەیل عراقیەو، ئەو شمارە تاقانە کە توەنرێد دابین بکریەێد ئەرا شمارەی ئەو بارمتەیلە کە لەناو دەسگیرکردن مەننە و وە تەواوی بیسەروشوین بوینە نزیکەی چوار هەزار کەسە، بەڵام شمارە راسیەگە شایەت فرەتر بوود لەی شمارە.

گردن بارمتەیل و دەسگیرکردنیان لە نیسان / ئەپریل 1980 لە بەغداد دەسوەپی کرد، و دویای ئەویش ناوچەیل ناوڕاس و باشوور لە عراق و ناوچە سنوورییەیل وەرد ئیران، دویای دوو تا چوار هەفتە لە دەسگیرکردن لە سەنتەر دەرکردن لە بەغداد، پیاوەیل و گەنجەیل (جاروباریش ژنەیل) لە خیزانەیلیان جیا کریانەو و بریان ئەرا زیندان ئاسایش گشتی، کە لەورا ئەرا هەفتەیگ یا دوو هەفتەی ترەک دەسگیر کریان وەرجە ئەوەگ بگریەنە بەش فەرمانە قورسەیل لە زیندان ئەبووغرێب، لە بەشەیل ترەک وڵاتەگە، بارمتەیلە دویای ماوەیگ لە دەسگیرکردن لە زیندانیگ ناوخوەیی کل کریان ئەرا ئەبووغرێب.

زیندان ئەبووغرێب: نیسان 1980 - کانوون یەکەم 1984

ئەو بارمتەیلە لە بەش فەرمانە قورسەیل لە کەرت 7 و 8 لە زیندان ئەبووغرێب لە نیسان 1980 وەرەوبان زیندانی کریان، هەر کەرتیگ لە بیس ژوور (زیندانی) دروس کریاوین، هەر ژووریگ لەناوەین 30 تا 35 زیندانی لەناوی جییان بویەو، دیوار ژوورەیل وە سییە رەنگ کریاوین وەبی پەنجەرە، واکیشان وەری وەچ هەواکیشانیگ پۊچگ بویە و لە هەر ژووریگ تەنیا یەک ئاودەس بویە، بەڵام هیچ شوین یا دووڵابیگ نەویە، لە سەرەتا بارمتەیل خود پڕتاڵەیل لەوەر کردنە، هەر ژووریگ رووژانە تەنیا یەک سەتڵ ئاو وەرگردیان، و وەکار هاوریاس لەلایەن گشت ئەو زیندانییەیلە کە شمارەیان لەناوەین 30 و 35 زیندانی بوی ئەرا نووشین و شووردن و خوازینەیل ئاودەس. یەک قاو خواردمەنی، کە بەهای خواردمەنیی کەم بویە، ئەرا هەر ژووریگ دوو جار لە رووژیگ دریا.

هەرلیوا پاسەوانەیل تەقەلا دان ورەی بارمتەیل بڕمنن وە تفکردن لەناو خواردنەگە و خستن مرۊژە یا تەنانەت کەوش لەناوی، لە سەرەتا ری نەیریاد وە سەردان کەسوکار یا دووسەیل.

رەفتارکردن وەگەرد بارمتەیل ئاڵشت بوی وەرد پیشکەفتن جەنگەگە، لە ماوەی پیشڕەوی ئیرانی، لە خواردمەنی و ئاو و وای پاک بیبەش کریان، وەرد زیابوین شمارەی ئەو بارمتەیلە کە لە بەشەیل ترەک وڵاتەگەو هاوردیان، قەرەباڵغی بویە کیشەیگ ئەرا رادەیگ کە بڕیگ لە دەسگیرکریاگەیل ناچار بوین بووسن تا ری وە ئەوانەی ترەک بیەن درویژە بکیشن.

راپەڕین 30 نیسان 1981

وەختیگ بارمتە سەید حەسەن حەداد وە قورسی بیماری کەفت لە زیندان ئەبووغرێب، لاڵکیان هاوڕێ بارمتەیەیلی پشتگووش خریا ئەرا بردنی ئەرا خەسەخانە، و لە شوون خوەی مەن وەبی هیچ چەودیارییگ پزشکی و لەکۆتایی لە 30 نیسان / ئەپریل 1981 گیان لەدەسدا، و یەیش تویڕەیی و رخ زیندانییەیل ترەک جویلان، ئەوان شیش ئاسن ژوورەیلیان شکانن و لە ناوچەی دەسگیرکردنەیلیانەو واین، ئەرا ناو حەوش زیندانەگە و داوای ئازادکردن خوەیان کردن لەبان بنەمای بیتاوانییان.

پاسەوانەیل تەقە لەلیان کردن و بومبەیل گاز و سۆندەی ئاو ئەرایان وەشانن و ئاو و کارەبایان بڕین. کارەیل ناڕەزایەتی تا سەعات دوو دویای نیمەشەو وەردەوام بوی، لە شەوەکی ئی رووژەگە، وەختیگ بەرزان تکریتی، سەرۆک هەواڵگری گشتی عراقی و زڕبرای سەرۆک سەدام حسێن داوا کریا، و هیزیگ لە پیاوەیل پڕچەکدار وەردی بوی، و گووش گردە دادکردن بارمتەیل و پەیمان خاسترەوکردن رەوشەیلیان دا، و وەپییان وت کە ئیوە هاینە دەسگیرکردن تا وەردەوامبوین جەنگ عراقی ئیرانی و وەگەرد  خیزانەیلدان بار نیەکریەین، ئەو پەیمان دا کە "ئیوە گشتدان برایەیل ئیمەین، ئیوە تەنیا لەوەر مدووەیل ئەمنی دەسگیر کریاینە، ئەگەر جەنگەگە سوو کۆتایی باێد، گشتدان سوو ئازاد کریەین، ئەگەر هەفتەی ئاییندە کۆتایی باێد، هەفتەی ئاییندە ئازاد کریەین، ئەگەر ساڵیگ ترەک کۆتایی باێد، ساڵیگ ترەک ئازاد کریەین، و یەیش وە فەرمان لە بەرزترین دەسەڵات لە عراق"، و بارمتەیل وەردەوام بوین لە داواکردن ئازادکردن، دووارە تەقە لەلیان کریا و ناچار کریان گلەو بخوەن ئەرا ژوورەیلیان، لەبان پەیمانەیل بەرزان تکریتی، رەوشەیلیان خاسترەو نەوی، و لەجیای ئەوە، بەشە خواردمەنی و ئاویان زیاتر کەمەو کریا، و وەچەیل وا لە ژوورەیل بەسیان و ماوەیل مەنین لە وای پاک کۆتایی هات، و وەپەی فەرمانەیل تکریتی، بەڵام پێچەوانەی قسەیلی ئەرا بارمتەیل، لە 14ی تەموز / یۆلیۆ 1981، دەسەڵاتەیل زیندانەگە وتن کە نزیکەی 750 دەسگیرکریاگ کە ناویان لە لیستەگە هاتیە، دەرکریەن، ئی بارمتەیلە بریان ئەرا شوونەیل نەزانیای، لە بڕەیل سی تا چل کەسی، و بڕیگ لەو دەسگیرکریاگە مەنیەیلە دوینن کە ئی گروپە هەڵوژریانە جویر گاڵدەرەیل "ئاژاوە و راپەڕین"، و هیچ زانیارییگ لە چارەنووس ئی گروپە لە بارمتەیل تا ئیسە نییە.

لە 12ی ئەیلول / سیپتەمبەر 1981، رەوشەیل کەمیگ ئاڵشت بوی، و ری دریا وە کەسوکار دەسگیرکریاگەیل ناو عراق و دووسەیلیان سەردانیان بکەن. دویای ئەوەیش مانگانە ری وە سەردانەیل دریا و ری وە سەردانکەرەیل دریا خواردمەنی و دەرمان و پڕتاڵ و شەوخەف و خوازینەیل ترەک بیارن، بارمتەیل لە ئەبووغرێب زیندانی بوین تا کانوون یەکەم 1984، هەناێ گشتیان ئەرا قەڵای سەلمان بریان کە ها ناوڕاس بیاوانەگە و هیچ رییەیگ رەسین ئەرای نییە.

زیندان قەڵای سەلمان 1984-1986

بارمتەیل لە ئەبووغرێبەو رەسینە زیندان قەڵای سەلمان لە پارێزگای سەماوە لە بیاوان عەرعەر نزیک سنوور سعودیە، لە سێ گروپ، لە سەرتای 5 کانوون یەکەم / دیسەمبەر 1984، و دویای چەن مانگیگ بارمتەیل لە زیندانەیل تریشەو هاتنە شوونیان، رەوشەیل لە قەڵای سەلمان فرە خاستر بوین لەوەگ لە ئەبووغرێب بوین و زیندانییەیل لەناو ژوورەیلیان زیندانی نەوین، هەرچەن لە سەرتا دوژمنایەتی بوی، کە ئاگادار کریان و هوشداری دریان وە پاسەوانەیل زیندانەگە کە ئی زیندانییەیلە دیل جەنگ ئیرانین، بەڵام پاسەوانەیل دووسانتر بوین وەختیگ زانستن کە بارمتەیل هاووڵاتییەیل عراقین و دیل ئیرانی نیین یا فەرمان تاوانکاری نەیرن، دووارە ری دریا وە سەردانەیل خیزانەیل و دووسەیل وەشیوەی مانگانە و ری وە سەردانکەرەیل دریا ئامێرەیل رادیۆ و تەلەڤزیۆن و کامێرا و چاپەمەنی بیارن، پێچەوانەی زیندان ئەبووغرێب، خوازینە سەرەکییەیل دابین کریان، وەل ئەوەیشا، ئەو شوونە کە سەخت بوی رەسین وەپی، سەردانەیل سەختەو کرد.

"وەخشین" دیاریکریاگ

لە تشرین یەکەم / ئوکتۆبەر 1985، سەرۆک سەدام حسێن وەخشینیگ راگەیان کە ری دا وە ئازادکردن گشت ئەو بارمتەیلە کە ئەندامەیل خیزانەیلیان هێمان لە عراق مەننە، ئی وەخشینە ئەرا یەکەم جار لە کانوون دووەم / یەنایەر 1986 جیوەجی کریا، بەڵام لەجیای ئازادکردن، دڵنگ میلیشیا وەپییان دریا وە و بریان ئەرا شوونەیل نادیاریگ لە بڕەیل 50 تا 100 کەسی، و ئی پرۆسە تا ساڵ 1988 وەردەوام بوی وەختیگ دوایین گروپ لە 200-250 لەلییان بریا، لە کۆتایی ساڵ 1988، گشت پەیوەندییەیل وەگەردیان بڕیا، لەناویانیش سەردانکەرەیل و نامەیل لە خیزانەیلیانەو، تەنیا زانیارییگ کە لەو وەختەو لەوەردەسە لە شایەتی بارمتە وەرینەیل و خیزانەیلیانە، لەناو زیاتر لە سێ هەزار بارمتە کە لە زیندان قەڵای سەلمان دەسگیر کریان، تەنیا 650 بارمتە ئازاد کریان، وەرجە ئازادکردنیان، ئی بارمتەیلە بەشەو کریانە بان گروپەیل پۊچگتر و ماوەیل جیاجیایگ لە ویندانەیل یا کەمپەیل بردنەسە سەر.

دادگای تاوانکاری تایبەت ئەرا دادگاییکردن سەدام 

لە یەک تەموز / یۆلیۆ 2004، دادگای تاوانکاری عراقی تایبەت، تەنیا هەفت توومەت سەرەکی دژ وە سەدام حسێن و گەورە شاگردە بەعسییەیلەی خوەنستەو، لە وەختیگ کە لەی دۆسیە کە لەی توێژینەوە خریا روی، سەدام حسێن یەکەم ئۆپەراسیۆن ئەنفال و جینۆساید دژ وە گەل عراقی جیوەجی کرد، کە لە شوونی تاوانەیل جینۆساید ئەرا ئەو هەفت توومەت ترەکە کە ئی دادگا لەبانیان خوەنستەو، کە یەیش پرسیارە رووشنەگە دروس کەێد - ئەڕاچە ئی تاوان رخدارە لەهۊرەو چگە و لەی دادگاییکردنە لاچگە؟ لە ری CROHDI ئی دۆسیەی تاوانەیلە دژ وە مرۆڤایەتی و جینۆسایدە ئەرا یەکەم جار خریاسە وەردەم دادگای تاوانکاری عراقی تایبەت لە 24 تەموز 2004، جویر دۆسیەی شمارە 8، و لە کۆتایی لە 26 کانوون دووەم / یەنایەر 2009 دەسوەپی کرد.

دەرئەنجام

جینۆساید و یەکەم ئۆپەراسیۆنەیل ئەنفال دژ وە کوردەیل فەیلی و هاووڵاتییەیل تر عراقی لەلایەن رژیم بەعس سەدامی وەگەرد ئۆپەراسیۆنەیل دەرکردن وەبڕەو ئەرا دەیشت وڵات و زەفتکردن وەبان گشت سامانەیلیان و بەڵگەنامەیل رەگەزنامەی عراقی. لە 4 مارس 1980 دەسوەپی کرد، شەس مانگ وەرجە دەسوەپیکردن جەنگ عراقی ئیرانی. و دەرکریایەیل توومەتبار کریان وە ئەوەگ لە بنەچەی ئیرانینر هێمان نزیکەی 5000 لە دەرکریاگەیل فەیلی مەنیەیل لە کەمپەیل پەنابەرەیل لە ئیران ژیەن، ئەرا کپەوکردن ناڕەزایەتی ئەندامەیل گشت خیزانیگ لە دەرکریاگەیلە، رووڵەیلیان جویر بارمتە دەسگیر کریان، و بارمتەیل لە زیندانەیل عراقی جیاجیا زیندانی کریان، لەلای کەمەو چوار هەزار لە بارمتەیل فەیلی و هاووڵاتییەیل ترەک بیسەروشوین بوینە و هێمان تا ئیسە چارەنووسیان نادیارە، پەیوەندی وەگەرد فرەیگ لە رێکخراوەیل ناودەوڵەتی کریا لەلایەن نووسەر ئی توێژینەوە و لە ری CROHDI: نەتەوە یەکگرتگەیل - مافەیل مرۆڤ (بەڕێز ڤان دێر ستوێل: نەتوەنریا رێکارەیل بگیریەنە وەر مەگەر ئەرا پاڵپشتی بڕیارەیل نەتەوە یەکگرتگەیل: 688 و 1441 بەڵام هیچ دەسەڵاتیگ نەیرن و حکومەت عراقی نیەتوەنرێد ناچار بکریەێد)، خاچ سوور (دەسەی ناودەوڵەتی خاچ سوور)، ریخریاگ وەخشین ناودەوڵەتی، دادگای دادپەروەری ناودەوڵەتی، دەسەی ئەوروپی ئەرا مافەیل مرۆڤ (تەنیا ئەرا ئەندامەیل ئەوروپی)، حکومەت بەریتانی و پەرلەمان بەریتانی، ئەنجومەن پیرەیل و حکومەت ئەمریکی، گشت وڵاتەیل یەکێتی ئەوروپا و یەکێتی سۆڤیەت و چین و وڵاتەیل خوەرهەڵات و ئیسلامی (IOIC) و ریخریاگ حکومییەیل عەرەبی و هیومان رایتس وۆچر گشت ئی رێکخراوەیلە نەتوەنستن هیچ وەڵامیگ وەدەس بارن، و "حکومەتە یەک لەشۊن یەکەیل عراق" لە دویای رمیان رژیم سەدام لە 9 نیسان 2003 تا ئیسە نەتوەنستنە بکەفنە مینەکردن و چارەنووس ئی بارمتە سەرنقومکریایەیلە بزانن یا "مافە تەواوەیل ئەرا کەسوکارەیلیان گلەو بیارن" لە پاڵپشتی ئەوانە کە گلەو خواردنە لە دەرکریاگەیلە ئەرا عراق و ئاسانکاری کارەیلیان ئەرا گلەوهاوردن سامانەیلیان و بەڵگەنامەیل عراقییان کە وەلییان سەنریا و قەرەبووکردنیان و گلەوهاوردن دەرکریاگەیل کە هێمان چەوڕی کەن لە کەمپەیل پەنابەرەیل و ناوچەیل ترەک لە ئیران، وەگەرد ئەوەیشا "فرەیگ لە بڕیارەیل و حوکمەیل لە ئی دۆسیە دەرچگنە"، ئامانج سەرەکی لەی سیاسەتە ئەوە بویە کە رژیم سەدام عراقی ئامادەکاری بکەێد ئەرا داگیرکردن ئیران و کۆنترۆڵکردن سەرچەوەیل نەفت ئیرانی و وە وەکالەت لەلایەن هیزە گەورەیل.