ماجد سۆرەمەیری

لە رووژیگ جۊر ئمڕوو، بیست و سێیەم لە ئاب/ ئۆگۆست ساڵ 1514 زایینی، دەیشتەیل "چاڵدێران" لە باکوور خوەرئاوای ئیران یەکیگ لە یەکلاییکەرترین و کاریگەرترین جەنگەیل لە میژوو خوەرەڵات ناوەڕاس وەخوەی دی، چاڵدێران تەنیا رۊەڕۊبۊنیگ سەربازی نەۊ ناوەین ئیمپراتۆریەت عوسمانی وە سەرکردایەتی سوڵتان سەلیم یەکەم و دەوڵەت سەفەوی وە سەرکردایەتی شا ئیسماعیل، بەڵکم نەشتەرییگ بۊ کە زەخمیگ جوگرافی و سیاسی قۊل لە دڵ کوردستان واز کرد، و نەخشەی هەرێمی ئەرا سەدەیل دریژیگ لەنوو دروس کرد.

ئاگر بارووت و رێککەفتنەیل هاوپەیمانییەیل

عوسمانییەیل وە باڵادەسییگ تەکنەلۆجی و ئاگری فرە گەورە چگنە ناو مەیدانەگە کە وەختەگە ئەرا بەرژەوەنی خوەیان یەکلاوە کرد؛ وەلی گرنگترین ئەنجام لەبان زەۊ تەنیا وە بارووت یەکلاوە نەۊ، بەڵکم ئەو دیپلۆماسییەت ئاڵووزە وەڕیەو برد کە میژوونۊس و سیاسی کوردی ئیدریس بەدلیسی سەرکردایەتیی کرد؛ بەدلیسی رەوش تۊڕەیی فرە فراوانیگ وەکار هاورد کە لەلای میرەیل کورد لە سیاسەتەیل سەفەوییەیل بۊ کە لەبان چەسپانن کۆنترۆڵ راسەوخۆ و سڕین سەروەخوەیی دامەزریاۊد، تا سەرکردایەتی هاوپەیمانییگ میژوویی وەگەرد سوڵتان عوسمانی بکەێد؛ کە حوکمیگ زاتی میراتگری ئەرا کوردەیل مسۆگەر کرد لە جیای مقیەتیکردن سنوورەیل خوەرەڵات.

یەکەمین تۊەم ئەرا بەشەوکردن کوردستان

وەگەرد ئەوەگ ئی هاوپەیمانییە ئارامی و دڵنیاییکردن ئەرا میرنشینەیل کورد ئەرا چەن دەیەیگ پەیا کرد، وەلی رەگ و ریشەیل یەکەم ئەرا ئی راسی پڕ لە ژانە چەسپان: یەکەمین بەشەوکردن میژوویی ئەرا کوردستان.

زەۊ کوردی لە مەیدانەو ئەرا دوو ناوچەی دەسەڵاتدار جەنگکەر لەت بۊ؛ خوەرئاواییگ کە کەفتە ژیر سەروەری عوسمانی، و خوەرەڵاتیگ کە لەژیر کۆنترۆڵ سەفەوی مەن؛ ئی بەشەوکردنە دۊاتر ئاڵشت بۊ ئەرا بڕگەیل و مەرسوومەیل فەرمی و جیگیر لە "پەیماننامەی قەسر شیرین" لە ساڵ 1639 زایینی، کە لەلیەو سەردەم کیشان سنوورەیل هەمیشەیی وە پشت بەسانن وە کۊیەیل و ریوبانەیل سروشتی دەسوەپی کرد.

لە ئیمپراتۆریەتەیلەو ئەرا دەوڵەتەیل نیشتمانی: پارچەپارچەکردن لەبان پارچەپارچەکردن

دەرەنجامەیل چاڵدێران لە سنوورەیل جەنگ عوسمانی-سەفەوی نەوسان، بەڵکم دریژەو بۊن تا بۊنە پەیکەر سقان ئەرا ئەندازیاری جیۆپۆلەتیکی هاوچەرخ؛ وەختیگ ئیمپراتۆریەت عوسمانی دۊای جەنگ یەکەم جەهانی ڕمیا، هیزەیل ناودەوڵەتی کڕەیل یەکانگیری عوسمانی-سەفەوی کۊن کردنە سەرچەوەیگ بنەڕەتی لە پەیماننامەیل پارچەپارچەکردن (چۊ سایکس پیکۆ و لۆزان).

لە ئەنجام ئەوەیش، بەشەوکردنە دووانیە کۊنەگە ئاڵشت بۊ ئەرا پارچەپارچەکردنیگ چواری فرە سەختتر، کە جوگرافیای کورد وە چوار دەوڵەت نوو (تورکیا، ئیران، عراق، و سووریا) بەساوە.

دەرەنجامەیل لەبان بانان سیاسی و جوگرافی

بیبەشکردن کوردەیل لە نەخشەیگ سیاسی یەکگردگ بۊە مدوو لەباربردن دەرفەتەیل دامەزرانن دەوڵەت نیشتمانییان، کە هاوسەنگییەیل چەک ناوەین هەردوگ ئیمپراتۆریەتەگە جوگرافیای کوردییان لەناو سنوورەیلیگ هەرێمی گیر هاوردن کە ئەوانەی ترەک وەپای بەرژەوەنییە ئاڵشتبۊەیلیان کیشانەسەی.

هەمیش ئی پارچەپارچەکردنە کە لەڕی سەدەیلەو چەسپیاس بۊە مدوو لەتکردن کۆمەڵگەی کوردی ناوەین چوار چوارچیوەی سیاسی و زوانی و یاسایی جیاواز، ئەوەگ رێڕەوەیل خەباتکارانە و فەرهەنگی جیاواز ئەرا هەر پارچەیگ دروس کرد، و تەقەلا دیارخستن پرۆژەیگ سیاسی گشتگیر شیوان.

و جوگرافیای کوردستان، وە حوکم شوینە ئاڵووزەگەی لەبان ئەو کڕەیل وەیەککەفتنە کە جەنگەگە کیشاسەی و دۊاتر چەسپیا، ئاڵشت بۊ ئەرا شانۆیگ واز و قەڵایگ ئەرا جەنگەیل هەرێمی و ناودەوڵەتی وەردەوام، تا ئارامی ناوچەگە و گەشەپیداینی گەوراترین جەزرەوە تا ئمڕوو بەێد.

یاد چاڵدێران چۊ بەڵگەنامەیگ میژوویی زینگ مینێد کە ئاشکرای کەێد چۊ نەخشەیل وە بارووت و هاوسەنگییەیل ناودەوڵەتی دروس کریەین، و چۊ جەنگەیل دۊکە ئەو واقیع سیاسی و جوگرافییە دروس کەن کە گەلەیل ئەرا سەدەیل دریژیگ لەناوی ژیەن.