‏شەفەق نیوز- ئەڵگەردان تایبەت

رووژنامەی "گاردیان" بەریتانی پرسیار کرد لەوەگ ئایا دەسگیرکردنەیل و دەسوەسەرداگردن سامانە داراییەیل کە حکومەت سەرۆک وەزیرەیل عەلی زەیدی جیوەجی کردیە، تیەێدە مدوو هەڵوەشانن "ئیمپراتۆریەت" گەندەڵی و لاوازکردن دەوڵەتۆکەیل هیزەیل تاڵانکردن لەناو عراق، لە وەختیگ واشنتۆن پشتگیری لە جۊلەی زەیدی لە شان دەسەڵات دادوەری کەێد.

 رووژنامەگە لە راپۆرتیگ کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کردیە، دیاری کرد کە دەسگیرکردنەیل لە وەرانوەر گەندەڵەیل رۊوەڕۊ دڵخوەشییگ گەورایگ لەلایەن عراقییەیلەو بۊ، کە ئەگەر لەبان پرسیگ ریبکەفن، لە پێکهاتە و نەتەوە و پاشخانە کۆمەڵایەتییە جیاجیاگان، ئەوەسە کە تا چ رادەیگ پارتە سیاسییەیل گەندەڵ و گەنیانە و چەن تەماکارن بڕیگ لە سەرکردەی پارتەیل و پیاوەیل کار و سەرکردەی میلیشیایەیل.

هەمیش راپۆرتەگە یایەوری وە دووپاتکردن زەیدی کرد، لە رووژ دەسوەکاربۊنی، کە "پەلەترین دوو پرس بریتین لە بیچەککردن باڵەیل، و رۊوەڕۊبۊن گەندەڵی بی کڕەیل سوور"، دیاری کرد کە لە سای چووڵبۊن خەزینەی دەوڵەت وە نزیکەیی دۊای شیویان گەورا لە هەناردەیل نەفتی وە مدوو جەنگ لەبان ئیران، ئی دوو پرسە، واتە میلیشیایەیل و گەندەڵی، وەیەکەو بەسیانەسەو، و لە سای جەنگەگە، هەڕەشە لە خود دەوڵەتەگە کەن.

وتیش کە زەیدی چۊ سەرۆک وەزیرەیل وەرین خوەی، و ئەو کەسەیش کە وەرجە ئەوە بۊ، خەوەر دان لە ئاشکراکردن توڕەیل گەندەڵی فراوانیگ، بەڵام هەردوگیان لە پۆستەیلیان کووتایی هاتن لە وەختیگ نوقم بۊن لە تومەتەیل گەندەڵی تایبەت وە خوەیان، لە وەختیگ خزمەتگوزارییە گشتییەیل لە وڵاتەگە لە رەوشیگ ویران مەننەو.

 راپۆرتەگە لە سەرچەوەیگ ئاگادار لە حکومەتەگە وت "یە تەنیا چشتیگ نییە گشت سەرۆک وەزیرەیلیگ بکەێدەی، یە بیپیشینەس، و زەویلەرزەیگ راسگانیە لەناو ناوەندە سیاسییەیل، چۊنکە نشانەس ئەرا گشت سیاسەتمەدارەیل لەباوەت ئەوەگ تۊەنێد ئەرایان رۊ بەێد.. و ئەرا گشت لایگ، بی جیاوازی"، دیاری کرد کە ئەوەگ رۊ دەێد ئەوەسە سەرۆک وەزیرەیلیگ تەقلا دەێد ئیمپراتۆریەتە داراییەیل پارتە سیاسییەیل هەڵوەشنێد.

 زیاتر وت کە ئەوانە ئیمپراتۆریەتیگن لەبان گەندەڵی دروس بۊنە و ئاشکران، و گشت سیاسەتمەداریگ بی جیاوازی لەلیان، دیاری کرد کە وەختیگ چوار یا پەنج کەس لەلیان هەڵوژنی و دەێدە لیان، ئەوە تو وەو کارە پەیامیگ کل کەی ئەرا گشت لایگ کە ئەوەگ وەسەر ئی کەسەیلە هات تۊنێد وەسەر گشتدان بیەێد.

و راپۆرتەگە باس سیستەم پشکپشکینە و بەشەوکردن دەسەڵات لە عراق لە دۊای داگیرکاری 2003ەو کرد، و لە بانکدارییگ ناودەوڵەتی وت کە لەلایەن حکومەتیگ وەرینەو دیاری کریا ئەرا دەسمیەتیداین لە پاکەوکردن سیستەمەگە، وە دووپاتکردن ئەوەگ کە پارتەیل دەوڵەتۆکەیگ لەناو دەوڵەت دروس کردنە.. و شایەت هەفت یا هەشت دەوڵەتۆکەی بۊچگ داشتویمن کە دەسگرنە بان ناونی 5 لە سەد تا 10 لە سەد لە گشت گریەبەسیگ حکومی.

 لەباوەت چۊنیەتی بەشەوکردن دەسەڵات و پۆستەیل لە عراق، راپۆرتەگە وت، لە کانوون دۊەم/ یەنایەر 2025، عەدنان جومەیلی چۊ جیگر وەزیر نەفت و وەرپرس لە پاڵاوگەیل دیاری کریا، و ئاهەنگ وەرزین کریا ئەرا بەرزەوبۊن پلەی کارەگەی و لیهاتگییەگەی، و لە فرەی دیمەنەیل ڤیدیۆ دەرکەفت لەشان سەرۆک وەزیرەیل ئەو وەختە محمد شیاع سودانی، کە پارچەی وازکردن پرۆژەیل بڕی و دەسکەفتەیل حکومەتەگەی نیشان دا، لە وەختیگ جومەیلی وە خەنەو لە پەنای وسیا و هۊردەکارییەیل ئەرای ئاشکرا کرد، و لە یەکیگ لە ڤیدیۆیەیل، جومەیلی دەرکەفت لە وەختیگ خەڵات "فەرمانبەر نموونەیی" لە سودانی وەرگرێد.

 لە قسەیلی وتیش: "دۊای ماوەیگ کەم لە شکست تەقلای سودانی ئەرا وەرگردن خول دۊەم و زەیدی بۊە سەرۆک وەزیرەیل، گشت چشتیگ رمیا، و جومەیلی یەکەم کەس بۊ کە دەسگیر کریا، و وینەیگ ئەرای بڵاو کریا کە پڕتاڵ زەردیگ لەوەر کردوێد، و دەور دريایە وە دەیان چەک و سندووقەیل فیشەک، لە وەختیگ لێکۆڵەرەیل دیاری کردن کە هەمیش 10 مەلیۆن دۆلار کاش، و 3 ملیار دینار، واتە نزیکەی دوو مەلیۆن دۆلار، و 1.5 کیلۆگرام زەڕ، وەگەرد نزیکەی 40 موڵک لە ناوچەیل بەغداد و پارێزگایەیل ترەک گلەو دانە".

 وەپای راپۆرتەگە، لێکۆڵینەوەیل نیشان دان کە جومەیلی وەڕێوەبەرایەتی نەخشەیگ کردیە کە سەدان مەلیۆن دۆلار دەسکەفت دراوردگە، لە وەختیگ زەیدی لە دیداریگ وەگەرد رووژنامەنویسەیل وت کە جومەیلی وەرجە دەسگیرکردنی تەقلا داس وەرتیلە وەپی بەێد وە بڕ 200 مەلیۆن دۆلار ئەرا هیشتن پۆستەگەی، لە وەختیگ راپۆرتەیل قسە لە پیشکەشکردن وەرتیلیگ کردن کە رەسیەسە 600 مەلیۆن دۆلار، زیاتر وت نەزانریاس ئایا جومەیلی عەقڵ نەخشەکیش گشت گەندەڵییەگەس، یا بۊسە قوربانی نەخشەیگ کە وەرجەتر ئەرای دەنریاس، وەلی وت کە جومەیلی، لە وەخت رەسینی ئەرا وەزارەت نەفت، دەس کردیە وە گردەوکردن کۆمسیۆنەیل گەورا لە گریەبەسەیل و خەڵاتەیل کە دریاسە کۆمپانیایەیل و پەیماندەرەیل و لە بارەیل سزەمەنی گواستریاگ و وەگەرد نزیکەوبۊن هەڵوژاردنەیل ساڵ گوزەشتە، جومەیلی بۊسە کەناڵیگ ئەرا کلکردن مەلیۆنەها دۆلار ئەرا کاندیدەیل، و فرەیگ لەلیان لەبان لیست سەرۆک وەزیرەیل بۊنە، ئەگەر گشتیانیش نەون.

 راپۆرتەگە لە یەکیگ لە زوان سیاسەتمەدارەیل وتیە کە "فرەی لایەنەیل هاتن و قازانج لە کارکردن وەگەرد جومەیلی کردن، و گشت یەیشە پاریزگاری لە خوەی بۊ"، بیجگە فراوانبۊن پەیوەندییەیلی وەگەرد پارتە سیاسییەیل، نەک تەنیا وەگەرد فراکسیۆن سوننە کە کاندیدی کرد، بەڵکم هەمیش، وەگەرد سەرۆکەیلی لە وەزارەت نەفت و لە نویسینگەی سەرۆک وەزیرەیل، و رەسیە ئەو هەستە کە دەس لەلی نییەیریەێد.

 وەپای خود سیاسەتمەدارەگە، جومەیلی، وەگەرد زیایبۊن داپووشین سیاسی کە تام لەلی دوینێد، دەس کردە وە هەڵەیل کارەساتبار، کە ئەرا خوەی وت مەحاڵە کەسیگ دەس لەلی بیەێد، و لەوەر یە دەس کردە هەڵەکردن، لەناویانیش ساختەکاریکردن لە ئۆپەراسیۆنەیل وەدەسداین کۆگایەیل، و بارکردن سزمەنی ئەرا دروسکردن کۆگایگ درووکانی کە لە بنەڕەت هەر بۊینی نییە، هەمیش دەس کردە قسەکردن لەباوەت هەزاران کراکار رووژانە خەیاڵییەیل کە پۊلیان دریاس، هەرچەن هەر لە بنەڕەتەو نەۊنە.

 راپۆرتەگە لە خود سەرچەوەگە وت کە کەیس عەدنان جومەیلی نموونەیگە ئەرا ئەو ریە کە کارەیل وەپی وەڕیەو چن، و ئەو ریە کە پرۆسەی دانان کەسەیل لە پۆستەیل دیاریکریاگ کار کەێد، کە پۆستەیلیگن وەرپرسن لە دەرهاوردن داهاتەیل گەورا، وە شیوەیگ نایاسایی، ئەرا پارتیگ یا چەن لایەنیگ.

 وەپای ئاگادارەیل لە حکومەت و ئەندامەیل لە ئەنجومەن نۊنەرەیل و سەرچەوەیگ نزیک لە دەسەڵات دادوەری، ئەمریکییەیل، کە بیزار بۊنە لە رەفتارکردن وەگەرد سیاسەتمەدارەیل کە شکست لە وەدیهاوردن هیچ چاکسازییگ هاوردن، لە جیای ئەوە پەیوەندییگ وەگەرد دەسەڵات دادوەری عراقی دروس کردنە، کە کلکریای ئەمریکی تۆم باراک رۆڵیگ چالاک لەتی رانیە، وە گاڵداین لە لێدوانەیل یەکلاکییەر دەسەڵات دادوەری وە شیوەیگ زیایبۊ لەباوەت گیرهاوردن چەک لەلایەن دەوڵەتەو، وەپای راپۆرتەگە.

 راپۆرتەگە هەمیش وت کە ماوەی مانگەیل، لێکۆڵەرەیل وەدۊای کەیسیگ گەندەڵی گەردینە کە بتۊنن ئاشکرای بکەن، و رکابەریەگە لە پەیاکردن کەسایەتییگ بۊ کە، وەخت ئاشکراکردنی، بچوودە سەر کڕ رووژنامەیل لە ناوخۆ و ناودەوڵەتی، وەگەرد مسۆگەرکردن ئەوەگ لیکەفتەیل کەیسەگە نەوەنە مدوو خستن سیستەم سیاسییەگە وەگەرد یەک، و کەیس جومەیلی نموونەیی بۊ، چۊنکە تیکەڵەیلی شمارەیگ لە سیاسەتمەدارەیل دیار نیشان دەێد، وەلی ناو سەرۆک پارتە گەورەیل نیەتەێد.

 یەکیگ لە وەرپرسەیل ئاشکرا کرد: "ت نییەزانی، لە کووتایی کارەگە، ئەگەر وەردەوام بۊد لە پەنجەخستنە بان ئی پارتەیلە، باڵەیل چەکدار شایەت چە بکەن؟ و شایەت ئیران چە بکەێد؟"، دیاری کرد کە "کەیسەگە دەس خستیەسە بان دەماریگ ناسک ئەرا ئەمریکییەیل، وە دیاریکریاگ، کە ئەو لایەنەس کە پەیوەندی وە قاچاخچیەتی نەفتەو دیرێد".

 سەرچەوە حکومییەگە دووپات کرد: "هۇر ئەوەگ لایەنەیل بژیەن لەبان ئەو بەشەیلە کە لە دەوڵەت و لەڕی پرۆژە و لیژنەیل و چشتەیل لەی جۊرە وەدەسی تیەرن، هەوەجەس کووتایی باێد، و هەوەجەس ئی بەشە بوەسیەێد، و بڕوام ئەوەسە یە گرنگترین چشتە کە بتۊنێد لە میژوو نوو عراق رۊ بەێد"، دیاری کرد کە هاوردن زەیدی، یا لەلای کەم ئەو پشتگیرییە کە لە وڵاتە یەکگرتگەیل ئەمریکا و دەسەڵات دادوەری وەرگریەێد، هەژمار تایبەت ئەرای کریاس ئەرا ئی مەوقە، چۊنکە ئەوە کەسیگە خاوەن شارەزایی و زانیاری وەو میکانیزمەیلە کە بەشدارن لە کلکردن پۊل ئەرا دەیشت دەوڵەت، و زانێد چۊ قاچاخچیەتی وە پۊل کریەێد و کلی کریەێد و دەرکریەێد لەڕی گریەبەسەیل و پرۆژەیل و کۆمسیۆنەیل و چشتەیل لەی جۊرە.

 رووژنامەگە لە سەرچەوەیل ئاگادار وت: "هیچ گەرەنتییگ نییە کە گەندەڵی کووتایی باێد، و پارتەیل لە تاڵانکردن دەوڵەتەگە بوسیەن.. وەلی ئەوەگ ژنەفیمنەی ئەوەسە کە وەڕاسی ئارەزوویگ حکومی و دادوەری دیرێد ئەرا کووتاییهاوردن گامیگ دیاریکریاگ و دەسوەپیکردن قۆناغیگ نوو، کە لەتی کارەیل ئاسایی بوون، کە دەوڵەتەگەمان بوودە چۊ هەر دەوڵەتیگ ترەک لە جەهان، وە سەرکەفتن و شکستەیلیەو".

 راپۆرتەگە کووتایی هات وە پرسیارەیگ: "ئایا ئی هەڵمەتە لە دژ گەندەڵی هیچ ئەنجامیگ رخبار وەدەس تیەرێد؟ یا ئەوەگ خوەی نیشان دەێد، لە خاسترین رەوشەیل، چۊ پرۆسەیگ جوانکاری ترەک، ئەگەر رەوش ریککەفتنیگ سیاسی نەوود؟ و چۊ عراق تۊەنێد بوودە دەوڵەتیگ ئاسایی کە بتۊنێد چاکسازی بکەێد، لە وەختیگ نیشتیەسە بان کڕیگ زەنگ هەرێمی، و گیرخواردیە لە ناوڕاس جەنگیگ فرەلایەنە کە لەبان خاک و ئاسمانی رۊ داگە؟ و ئایا تۊنریەێد ئی چاکسازییە جیوەجی بکریەێد بی پرسیارکردن لە سەرکردەی پارتەیل و ئەو دەوڵەتۆکە بۊچگەیلە کە دروسی کردنە؟".