شەفەق نیوز - وەدویاچگن 

لێکۆڵینەوەیگ نوو کە زیاتر لە 10500 نموونەی خۊن لەخوەی گرد، بڵاوبوینیگ فراوان ئەرا "مادەیل کیمیایی هەمیشەیی"، یا PFAS، لەناو لەش ئایەمەیل نیشان دا.

وەپەی لێکۆڵینەوەگە، کە لەبان دانیشتگەیل ویلایەتە یەکگرتگەیل جیوەجی کریا، دەرکەفت کە فرەی گەورەیگ لە بەشداربویەیل زیاتر لە یەک جۊر لەی ئاوێتەیلە هەڵگرن.

ئەنجامەیل، کە لە گۆڤار تەندروسی پیشەیی و ژینگەیی بڵاو کریانە، نشان دەن ئەرا ئەوە کە نزیکەی 98.5% لە نموونەیل جۊرەیل فرەیگ لە مادەیل PFAS لەخوەیان گردنە، ئەوەیش رەنگدانەوەی بڵاوبوینیگ نیمچە گشتگیر ئەرا ئی مادەیلە لە لەش ئایەم دیرێد، و یەیش وا کەێد ئی لێکۆڵینەوە یەکیگ بوود لە گەورەترین ئەو لێکۆڵینەوەیلە کە وەرجە ئیسە باس لە پەیمانەکردن ئاستەیل ئی ئاوێتەیلە لە خۊن کردنە.

 مادەیل PFAS ناسیەن وە ئەوە کە بڕیگ گەورەن کە نزیکەی 10000 مادەی کیمیایی لەخوەی گرێد، کە لە دەیان ساڵەو لە فرەیگ لە پیشەسازییەیل و بەرهەمە رووژانەیل وەکار تیەن، جوور پڕتاڵ و ئامرازەیل خوەراک نەلکیاگ و ئامێرەیل ئەلیکترۆنی و ئامرازەیل پزیشکی، و ئی مادەیلە جیاواز بوون وە توانایان لەبان مەنیین ئەرا ماوەیلیگ درویژ وەبی شیکارەوبوین، ئەوەیش تیەرێدە مدوو کەڵەکەبوینیان لە ژینگە و لە ناو لەش ئایەم، و ئاو و خوەراک و ماڵەیلیش لەناوی.

وەگەرد ئەوە کە کاریگەرییە تەندروسییەیل ئەرا گشت ئی ئاوێتەیلە هێمان وە تەواوی فام نەکریانە، ئەوە لێکۆڵینەوەیلیگ وەرین بڕیگ لە جۊرەیلەیان بەسانەو وە کێشەیلیگ تەندروسی رخبار، جویر شێرپەنجە و نەزۆکی و بەرزەوبوین کۆلیسترۆڵ و لاوازی سیستەم وەرگری.

 لێکۆڵینەوەگە نیشان دا کە ئاوێتەی "ترش پیرفلۆرۆ هێکسان سلفۆنیک" (PFOA) بڵاوترین بوی لەناوەین نموونەیل، چۊنکە لە نزیکەی 97.9% لەلیان دەرکەفت، و ئی ئاوێتە وە یەکیگ لەو مادەیلە هەژمار کریەێد کە فرەترین لێکۆڵینەوەیل وەرین لەبانیان جیوەجی کریانە، چۊنکە پەیوەندی دیرێد وە کاریگەرییەیلیگ نەرێنی وەڕێکەفت لەبان جگەر و سیستەم وەرگری و رژێنی دەرەقی، ئەوەیش هیشت فرەیگ لە دەوڵەتەیل کۆتوبەندەیل لەبان وەکارهاوردنی بچەسپنن.

 لەباوەت شیوەی جیوەجیکردن لێکۆڵینەوەگە، توێژەرەیل پشت وە شیکارکردن نموونەیلیگ لە سیرۆم و پلازما بەسان، کە وەشکین ئەرا دەیان ئاوێتەی جیاواز لە PFAS کریا ئەرا چەودیاریکردن بوینیان و تیکەڵبوینیان لەناو لەش، و ئەو ئەنجامەیلە نیشان دان کە 58 پێکهاتەی کیمیایی جیاواز هەس لە وەخت وەشکین 13 ئاوێتە، و 16 پێکهاتەی ترەکیش هەس لە وەخت وەشکین 18 ئاوێتە.

هەرلیوا، ئەنجامەیل نیشان دان کە 98.8% لە نموونەیلە وە کەمترینەو یەک ئاوێتە لەی مادەیلە لەخوەیان گردنە، لە وەختیگ کە ریژەیگ فرە کەم (0.18%) تەنیا یەک ئاوێتە لەخوەی گردۊد لە کەمترین ئاست پەیمانەکردنی.

 توێژەرەیل توومار کردن کە بڵاوترین تێیەڵە لە پەنج ئاوێتە لە PFAS دروس بۊد، لەناویان هەردگ ئاوێتەی PFOS و PFOA، وەگەرد جیگرەیلیگ کیمیایی ترەک کە لە بەرهەمەیل وەکاربەر جویر قاوەیل خوەراک نەلکیان و پەڕووەیل وەرگر لە پەڵە و کەفیگ ئەرا کپەوکردن ئاگر وەکار تیەن، و ئی تیکەڵە لە زیاتر لە 2700 نموونە دەرکەفت، واتە نزیکەی چارەکیگ لە بەشداربویەیل.

خانمە دکتۆر لۆرا لابای توێژەر بەشداربوی لە لێکۆڵینەوەگە ئاشکرا کرد کە ئەنجامەیل دووپاتی کەن کە وەرکەفتن وە ئی مادەیلە وە شیوەیگ تاک روی نیەێد، بەڵکم وە شیوەی تیکەڵەیگ لە چەن ئاوێتەیگ لەناو لەش، کە ئی شیوازە لە وەرکەفتن شایەت گرنگتر بوود لە خوەنشتن هەر مادەیگ وە تەنیا، لەوەر کارلیەککردن ئی ئاوێتەیلە وەگەرد سیستەمە جیاوازەیل لەش.

 توێژەرەیل لە کۆتایی لێکۆڵینەوەگەیان دەسنشان کەن ئەرا ئەوە کە یەکیگ لە کۆتوبەندە سەرەکییەیل ئەگەر جیوەجی نەکردن گشت ئاوێتەیل PFASە کە لەڕاسی لە نموونەیل هەس، ئەوەیش واتە ئاستەیل راسگانی وەرکەفتن هاتێ بەرزتر بوود لەوەگ چەودیاری کریاس.