شەفەق نیوز- وەدۊاچگن
رووژنامەی "دەیلی مەیل" خەوەردا کە هەردگ زانای فیزیا هۆیڤێنگ چانگ و ماسیو دێمبیری لە زانکۆی ئەلبێرتا کەنەدی ئاشکرای هازیگ شاریاگ لە قۊلاییەیل زەوی کردنە کە شایەت کاریگەری لەبان خێرایی خڕخواردن هەسارەگە بکەێد، کە ئەنجام درێد وە ئاڵشتکارییگ کەم لە دریژی رووژ وە بڕ بەشەیلیگ لە هەزار لە چرکەیگ.
رووژنامەگە دیاری کرد کە هەردگ زاناگە شیەوکردن ئەرا تومارەیلیگ کردنە کە گلەو خوەن ئەرا ماوەی ناوەین هەردگ ساڵ 1964 و 2019، و داتایەیل زەویلەرزە گردەو کردنە کە وەکار هاتیە ئەرا وەدۊاکەفتن خڕخواردن ناوک ناوخۆیی، و نموونەیلیگ ئەرا جۊلەی ناوک دەیشتەکی شلە کە دووارە دروس کریایە وە پشت بەسین وە ئاڵشتکارییەیل لە بوار موگناتیسی زەوی.
وتیش کە هەردگ لێکۆڵەرەگە وەراورد ئاڵشتکارییە مەنیەیەیل لە دریژی رووژ وەرد کاریگەرییەیل سێ میکانیزم جیاواز کردنە، ئەوەیش دۊای دۊرخستن کاریگەرییەیل مدووەیل ترەک کە شایەت کاریگەری لەبان خڕخواردن زەوی بکەن، جۊر وا و جۊلەی زەریایەیل و کاریگەری دۊرومەودای مانگ.
ئەنجامەیل نیشان دان کە کارلێک کیشکردن لە ناوەین ناوک ناوخۆیی زەوی و کەوڵەگە کە دەورگردی دایە، نۊنەرایەتی لێکدان فرەترین گونجیاگ وەرد ئاڵشتکارییە چەودیریکریاگەیل کەێد.
ناوک ناوخۆیی لە تووپییگ فرە گەرم و چڕ دروس بویە، کە وە شیوەیگ بنەڕەتی لە ئاسن و نیکل دروس بۊە، وەلی وە شیوەیگ تەواو تووپ نییە، هەمیش بەشەوکردن بارستەیی لە کەوەڵەگە نایەکسانە، و وەرد خڕخواردن ناوک ناوخۆیی، لە کارلێک ناوەین ئی بەشەوبوینە نایەکسانەیل ئەوە تیەێدەو کە ناسریاگە وە "هاز خڕواردن کیشکردن"، و ئی هازە تۊنێد خڕخواردن زەوی خێراو بکەێد یا کەمیگ یەواشی بکەێد، کە ئەو ماوە ئاڵشت کەێد کە زەوی هەوجە وەپییە ئەرا تەواوکردن خولیگ تەواو لە دەور خوەی، و وە یەیش کاریگەری لەبان دریژی رووژ کەێد.
و هەردگ لێکۆڵەرەگە ئی کاریگەرییە بەسنە وە شیوازیگ لە ئاڵشتکارییەیل لە خڕخواردن زەوی کە دریژە کیشێد ئەرا نزیکەی 70 ساڵ. هەمیش دۊنستن کە ناوک ناوخۆیی، بیجگە ئەوەگ سەختە، تۊنێد شیوەگەی وە یەواشی ئاڵشت بوود وە وەڵامداین ئەرا ئەو هازەیلە کە دەورگردی دانە.
شمارەیل نیشان دان کە گریمانەی ئەوەگ ناوک ناوخۆیی وە تەواوی سەختە وە شیوەیگ خاس وەرد ئاڵشتکارییە چەودیریکریاگەیل نیەگونجیەێد، لە وەختیگ ئەنجامەیل زیاتر گونجیاگ بۊن وەرد داتایەیل لەوەختیگ نموونەگە ری وە ئاڵشتکردن شیوەگەی دا وە پلە وە پلە، و خاسترین مەزەنەیل نشان دەن کە ئی ئاڵشتکارییەیلە لە ماوەیگ رۊ دەن کە لە ناوەین 8 و 10 ساڵە، لە وەختیگ مەودای ئەگەردار لە دوو ساڵەو تا 31 ساڵ دریژە کیشێد.
هەمیش خوەنستنەگە نیشانەیل پیشکەش کرد لەبان ئەگەر بویین چینیگ دەوڵەمەن وە ئاسن و گەیەنەر ئەرا کارەبا لە نزیک بنەمای کەووڵەگە، کە ئەستۊرییەگەی نزیکەی دوو کیلۆمەترە، لەشان گردەوبۊنەیلیگ لە کەرەستەیل فرەتر گەرم کە لە پێکهاتە کیمیاییەیان جیاوازن لەو کەرەستەیلە کە دەورگردیان دانە، و لێکۆڵەرەیل ئی کەرەستەیلە وە شیوەیگ راسەوخۆ چەودیاری نەکردنە، بەڵکم بوینیان لەڕی نموونە و هەژمارەیلەو دەرهاوردنە.
بیجگە گرنگی ئەنجامەیل، لێکۆڵەرەیل وریاداری دەن لە دانان شیواز 70 ساڵەگە جۊر خولیگ رێکخریاگ و چەسپیاگ، چۊنکە هێمان نادیارە ئایا ئی شیوازە وە رەدبۊن وەخت دووارەو بوود یا رەنگدانەوەی ئەو رەوشەیلەس کە لە ماوەی هەفت دەیەگە زاڵ بۊنە و داتایەیل گردنەسەیانە وەر.
هەمیش ئەنجامەیل پشت بەسنە ئەو نموونەیلە کە ئەرا ناسانن جۊلەی ناوک ناوخۆیی و ناوک دەیشتەکی شلە وەکار هاتنە، و بڕیگ لە مەزەنەیل وە ریژەیگ کە رەسێدە 30% ئاڵشت بۊنە لەوەخت وەکارهاوردن نموونەیل جیاواز، و خوەنستنەگە گشت لەرزینەیل لە درێژی رووژ لێک نیەێدەو، وە تایبەت ئەو ئاڵشتکارییەیلە کە لە ماوەیلیگ لە ناوەین 10 و 30 ساڵ رۊ دەن، کە شایەت وە پلەیگ گەوراتر پەیوەندی دیرن وە هازەیلیگ کە لەبان سنوورەیل ناوەین ناوک و تووکڵ کار کەن.
بیجگە ئەوەیش، خوەنستنەگە شیوازیگ نوو پیشکەش کەێد ئەرا فامستن لەوەگ لە قۊلاییەیل زەوی رۊ دەێد، و نیشان دەێد کە چۊ ئاڵشتکارییەیل فرە بۊچگ لە دریژی رووژ تۊنن زانیارییەیل لەباوەت جۊلەی کەرەستەیل و پێکهاتە و رەفتاریان لەناو زگ هەسارەگە ئاشکرا بکەن.