شەفەق نیوز- وەدۊاچگن

توێژینەوەیگ زانستی نوو ئاشکرا کرد کە رووژ لەبان زەوی وەرجە نزیکەی 1.25 ملیار ساڵ وە بڕ پەنج سەعات کوڵتر بۊە لەوەگ ئیسە هەس، چۊنکە دریژیی لەو وەختە لە نزیکەی 19 سەعات رەد نەکردیە، وەپەی شیەوکردنیگ کە توێژەرەیل ئەرا چینە کەڤرە کۊنەیل لە ناوچەی گراند کانیۆن لە وڵاتە یەکگرتگەیل ئەنجامی دانە.

توێژەرەیل پشت بەسینە چینەیل پێکهاتەی "هاکاتای" کەڤری، کە رەنگی پڕتەقاڵی مەیلەو سوورە، و نشانەیل جیۆلۆجی لەناو خوەی هیشتیەسەو کە دەسمیەتی دانە لە سەرلەنوو بیناکردن لایەنیگ لە میژوو پەیوەندی ناوەین زەوی و مانگ.

 ئی کەڤرەیلە دروس بۊنە لەوەختیگ ناوچەگە بەشیگ بۊە لە کیشوەر "لۆرێنتیا"ی کۊن، لە نزیک دەریایگ ناوخۆیی و لە ژینگەیگ نیمچە یەکسان کە ئاڵشتبۊنەیل دووپاتکریاگ لە ناوەین ماوەیل نمداری و هشکەساڵی وەخوەیەو دی، کە یەیش بۊە مدوو کەڵەکەبۊن نیشتەنییەیل وە شیوەی چینەیل رێکخریاگ.

 وەپەی توێژینەوە بڵاوکریایەگە لە گۆڤار "Nature Geoscience"، توێژەرەیل شیەوکردن ئەرا چینەیل یەک لەدۊای یەک لە کەڤرە دەوڵەمەنەیل وە کاربۆنات و قاتە خەڕگینەیل کردن، و دیاری کردن کە شیوەیل چۊیەک دووپاتەو بوون لە شوینەیلیگ کە فرەتر لە 60 کیلۆمەتر مەودا لە ناوەینیان هەس.

 توێژەرەیل وەیجۊرە دۊنن کە بڵاوبۊن ئی شیوەیلە لەبان مەودایەیل فراوانیگ ئەگەر بەسیانی وە رەوشەیل ناوخۆیی کەمەو کەێد، و دووپات کەن کە ئەوانە رەنگدانەوەی ئاڵشتبۊنەیل کەشوهەوایین لەبان مەودایگ فراوان کە لە ئەنجام جیاوازییەیل دەوری لە خولگەی زەوی و گەردینی پەیا بۊنە، و وە ناو "سویڕەیل میلانکۆڤیچ" ناسریانە.

 سویڕەیل میلانکۆڤیچ کاریگەری خەنە بان بڕ تیشک خۆر و بەشەوکردنی لەبان روی زەوی لە ئەنجام ئاڵشتبۊنەیل لە شیوەی خولگەگە و لاری تەوەر هەسارەگە و رویکردنی، وەگەرد ئەو گەشەپیدان وەردەوامە لە مەودای ناوەین زەوی و مانگ.

 لەڕی شیەوکردن ئەو نشانەیلە کە لەناو قاتەیل پاریزیانە، توێژەرەیل مەزەنە کردن کە سویڕ لەرین تەوەر زەوی لەو وەختە رەسیەسە نزیکەی 15 هەزار و 730 ساڵ.

 تیمەگە ئی هەژمارەیلە وەکار هاوردن ئەرا مەزەنەکردن ئەو مەودا کە مانگ لە زەوی دۊر بۊە وەرجە نزیکەی 1.25 ملیار ساڵ، و رەسینە ئەوە کە یەکسان بۊە وە نزیکەی 53.8 جار ئەوەنەی نیمەی تیرەی زەوی، وەرجە وەکارهاوردن ئی زانیارییەیلە ئەرا شمارەکردن دریژی رووژەگە، کە وە نزیکەی 19 سەعات مەزەنە کریاس.

 ئەنجامەیل گونجیەن وەرد ئەو نموونە زانستییەیلە کە گەشەپیدان سیستەم زەوی و مانگ دیاری کەن، کە مانگ لە گوزەشتە نزیکتر بۊە لە زەوی، وەرجە ئەوەگ وە شیوەیگ پلە پلە لەلی دۊرەو بگرێد، کە یەیش وەرد رەدبۊن وەخت کاریگەری خستەسە بان خێرایی سۊڕیان زەوی و دریژی رووژەگە.

 توێژینەوەگە دیاری کەێد کە کەڤرە کۊنەیل تەنیا شۊنەوار دەریایەیل و ژینگەیل و کەشوهەوایەیل کە لە سەدان ملیۆن ساڵەو دیار نەمەنینە نیەپاریزن، بەڵکم شایەت چۊ "سەعاتیگ جیۆلۆجی"یش کار بکەن، کە ئاڵشتبۊنەیل جۊلەی زەوی و مانگ تومار کەن و ری وە زانایەیل دەن هویردەکارییەیل لە میژوو کۊن هەسارەگە گلەو بارن.