شەفەق نیوز- ئەڵگەردان

سەردانە یەک لەدۊای یەکە و زویوەزوویل عەلی زیەدی سەرۆک وەزیرەیل عراقی ئەرا هەر یەک لە واشنتۆن و تاران و ئەنقەرە، وە "گرنگ" هەژمار کریەێد لەڕۊ نیشانداین رێباز حکومەتە نووەگە وەرەوانوەر سیاسەت دەیشتەکی، وەپای ئەوەگ ماڵپەڕ "پۆلیتیکس تودەی" تورکی باسی کردگە، کە دۊنێد ئی جۊلەیل زەیدییە تەقەلای ئەرا دەسخستن وەبەرهێنان لە ویلایەتە یەکگرتگەیل، و هاوسەنگی سیاسی لە ئیران، و پەیوەندییە ئابوورییەیل لە تورکیا نیشان دەێد.

 "پۆلیتیکس تودەی" (سیاسەت ئمڕوو)، لە راپۆرتیگ کە ئاژانس شەفەق نیوز ئەڵگەردانی کردگە، وت کە لەباوەت عراقەو، واشنتۆن و تاران دوو پایتەختن کە وە تونی وە ئاسایش و سەرمایە و هەژموون میژوویی و وە پەرەسەنینەیل لە ناو سیاسەت ناوخۆیی عراقییەو گریە دریانە، لە وەختیگ ئەنقەرە لە لایگ ترەکەو، نوێنەرایەتی ئەو ریە ئابوورییە کەێد کە زیاترین راسگانی و جیگیر و باوەڕپیکریاگە کە وڵاتەگە تۊەنێد لەڕییەوە بڕەسێدە بازاڕەیل جەهانی.

ماڵپەڕە تورکییەگە ئەوە دۊنێد کە لەوەر ئی مدووە، سەردان زیەدی ئەرا ئەنقەرە راسەوخۆ دۊای سەردانەیلی لە واشنتۆن و تاران، بایەسە تەنیا چۊ سەردانیگ ئەرا دەوڵەتیگ هاوسا تەماشای نەکریەێد، چۊنکە ئی سەردانە نیشان دەێد کە بەغداد کە گەشەپیداین ئابووری خستەسە ناوڕاس بەرنامە حکومییەگەی، تەنیا چۊ هاوبەشیگ بازرگانی نیەنووڕێدە تورکیا، بەڵکم چۊ دەروازەیگ ستراتیژی لەناو هاوکیشەی بەرهەمهاوردن و گواستنەوە و وزە لە عراق.

 راپۆرتەگە دۊنێد کە گرنگترین لایەن لە  باسەیل زیەدی لە ئەنقەرە پەیوەندی وە شمارەی ئەو بەڵگەنامەیلە نەیریەێد کە ئیمزا کریانە، بەڵکم وەو هەوەجەیل عراق و تورکیاسە کە چارەسەریان کەێد، و یایدهاوەری کرد کە 5 یاداشت لەیەکفامستن ئیمزا کریاگە کە باس لە هەماهەنگی فێربۊن و ئەکادیمی، و گەنجەیل و وەرزش، و خاوەنداریەتی پیشەسازی، و گواستنەوە وە کڕەیل ئاسن و ریەیل لەڕی دەروازەی سنووری فیشخاپوور - ئۆڤاکۆی، و وەرەونوابردن ژیرخان گواستنەوە لە عراق لەوەرانوەر سەرچەوە سروشتییەیل کەن.

راپۆرتەگە دیاری کرد کە لە وەختیگ سێ رێککەفتن یەکەم نوێنەرایەتی فراوانبۊن بنەمای کۆمەڵایەتی و دامەزراوەیی پەیوەندییەگە کەن، هەردوگ رێککەفتن دۊایی گرنگییگ ستراتیژی راسەوخۆ وە بانان ئابووری عراقەو دیرن، کە پەیوەندییە هەوەجەدارەیل ئەرا ئاڵشتکردن پرۆژەی "ری گەشەپیداین" قایم کەن کە ئامانج لەلی بەسانن بەندەر گەورەی فاوە لە بەسرە وە سنوورەیل تورکیا و لەوەرەو ئەرا ئەوروپا، وەرەو قۆناغ جیوەجیکردن.

 راپۆرتەگە زیاتر وت کە سەردان زەیدی نیشان دەێد حکومەت نووەگەی عراقی پارێزگاری لەو پەیوەندییە هازدارەیل کەێد کە ناوەین عراق و تورکیا لە ساڵەیل گوزەشتە دامەزریاگە، و یادهاوەری کرد کە مەوقەی سەردان سەرۆک رەجەب تەیب ئەردۆغان ئەرا بەغداد لە نیسان/ ئەپریل ساڵ 2024، ئیمزا لەبان 27 دەق یاسایی کریا، لە وەختیگ 11 بەڵگەنامە لە گردەوبوین ئەنجومەن هەماهەنگی ستراتیژی ئاستبەرز ئیمزا کریا کە لە ئایار/ مایۆ 2025 بەسیا.

هەمیش وت "ئەو راسییە کە زەیدی ئەنقەرەی خستەسە ناو خشتەی یەکەم سەردان دەیشتەکی خوەی لەو وەختەو کە پۆستەگەی وەرگردگە دەسنشان کەێد ئەرا ئەوەگ تورکیا جییگ هەمیشەیی لە ناو پلانەیل گەشەپیداین عراقی دەس خستگە".

 دۊای ئەوەگ راپۆرتەگە باس کیشاا کرد عراق لە ساڵەیلیگەو نەفت بەرهەم تیەرێد، وەلی نەتۊنستگە کۆنترۆڵ تەوەواوی لەبان ئەو رییلە بکەێد کە ئی نەفتە لەڕییانەو چوود، ئاشکرا کرد کە ریژەیگ گەورە لە داهاتەیل نەفت بەسیاگەسە بان هەناردەیل لەڕی بەندەرەیل باشوور و تەنگەی هورمزەو، ئەوەگ واتە هەر ئاڵووزییگ سەربازی لە کەنداو راسەوخۆ بوودە کێشەیگ ئەرا بودجەی عراقی، و وتیش ئیە دووپات لەبان گرنگی راسگانی "ری گەشەپیداین" کەێد کە ئەگەر سەرکەفت ئەوە زیاتر لە تەنیا گواستنەوەی کۆنتێنەرەیل لە بەسرەو ئەرا تورکیا وەدی تیەرێد، هەمیش ناوچەی پیشەسازی نوو و بنکەیل لۆجستیک و توڕەیل وزە و ناوچەیل گەشەپسداین شاری لە دریژایی ریەگە دامەزرنێد، لە وەختیگ وە نووڕین ئەرا شمارەی گەنجەیل لە عراق و بەرزەوبۊن ریژەی بیکاری، ئی ئاڵشتکارییە جیگریگ ئەرا دەرفەتەیل کارە کوڵەوکریاگەیلە کە ئیسە تەنیا لە کەرت نەفت وەردەسن دابین کەێد.

 وەپای راپۆرتەگە، تورکیا رۆڵیگ لەی هاوکیشە دوینێد کە هیچ هاوسایگ ترەک ئەرا عراق نیەتۊنێد وە ئاسانی وەپی هەڵسێد، و دیاری کرد کە لە وەختیگ ئیران وە عراقەو گریە دریاگە لەڕی توڕەیل وزە و بازرگانی و سیاسییەو، و وڵاتەیل کەنداو تۊنن سەرمایە ئەرا عراق پەیا بکەن، وەلی تورکیا تاکە هاوسای راسەوخۆیە کە توانای بەسانن عراق وە بازاڕ ئەوروپی لەڕی هشکانی و کڕەیل ئاسنەو دیرێد، و ئەرا دەریای ناوەڕاس لەڕی جەیهانەو.

بیجگە یەیش، راپۆرتەگە وت کە دروسکردن بنەمای ئابووری ناوەین هەردوگ وڵاتەگە لە سفرەو نیەوود، و دیاری کرد کە قەوارەی بازرگانی ناوەین تورکیا و عراق لە ساڵ 2025 رەسیە نزیکەی 17 ملیار دۆلار، لە وەختیگ کۆمپانیا تورکییەیل زیاتر لە 1000 پرۆژە لە عراق جیوەجی کردنە وە بڕ گشتی نزیکەی 40 ملیار دۆلار.

وەلی راپۆرتەگە باس لەوە کرد کە گورزە ئاسمانییە سعودی-ئەمریکییەیل کە راسەوخۆ دۊای سەردانەگە ئەرا ئەنقەرە رۊ دان، رادەی تورتی ئەو ژینگە ئەمنییە نیشان دان کە دیپلۆماسی گەشەپیداین لەناوی وەڕیەو چوود کە زەیدی جیوەجیی کەێد، کە سەردانەگەی ئەرا ریاز هەڵوەشان، و زیاتر وت کە لە ماوەی چەن رووژیگ، عراقیگ کە باس لە رێڕەوەیل گواستنەوە و تەواوکاری ئابووری لە ئەنقەرە کرد، لەنوو کیشیا ناو گۆڕەپان سەربازی ئەرا ئاڵووزییە ئەمریکی-ئیرانییەیلە.

 راپۆرتەگە ئەوە دۊنێد کە ئیجۊر پەرەسەنینیگ لە گرنگی سەردانەگەی ئەنقەرە کەمەو نیەکەێد، بەڵکم وە پێچەوانەو قایمتری کەێد، و دیاری کرد کە ری عراق ئەرا قورتارکردن خوەی لە ململانێ سەربازی هەرێمی تەنیا لە پارێزگاریکردن لە پەیوەندییە هاوسەنگەیل وەگەرد واشنتۆن و تاران کوڵەو نیەکریەێد، و وتیش کە بایەسە لەبان عراق خەرج ململانێگە بەرزەو بکەێد لەڕی وەرەونوابردن پەیوەندییە ئابوورییەیلی، و وەو جۊرە دەوڵەتەیل ناچار بکەێد لە وەرەوڕۊبۊن لەبان خاکی کەمەو بکەن.

و وەردەوام بۊ و ئاشکرا کرد کە سەختە بۊشیەێد توڕەیل بازرگانی و وزە و گواستنەوە کە وەگەرد تورکیا دامەزرنەێد دڵنیاییگ ئەمنی وە شیوەیگ رەها ئەرا بەغداد دابین کەێد، وەلی ئی پەیوەندییەیلە وەهای سەقامگیری عراق زیاتر کەن ئەرا تورکیا و ئەوروپا و وڵاتەیل کەنداو و کۆمپانیا ناودەوڵەتییەیل.

راپۆرتەگە دیاری کرد کیشا کە گریەداین ئابووری وە تەنیا ریگری لە جەنگ نیەکەێد، وەلی دەسمیەتی عراق دەێد تا دویرەو بکەفێد لەوەگ تەنیا تەماشای بکریەێد چۊ وڵاتیگ کە میلیشیا و بنکە سەربازییەیل و ناوچەیل هەژموون دیاریی کەن.

 راپۆرتەگە کووتایی هاورد و وت وە نووڕین وە جۊلەیل سیاسەت دەیشتەکی سەرەتایی ئەرا زەیدی، تەقەلا دەێد بەرهەمهاوردن لە واشنتۆن و هاوسەنگی سیاسی لە تاران و پەیوەندییە ئابوورییەیل لە ئەنقەرە دەس بخەێد، وەلی لە ناوەین ئی سێ پایتەختە، تورکیا دەرکەفێد ئەرا پیشکەشکردن ئەو ریە کە زیاتر قەبووڵ جیوەجیکردن کەێد ئەرا ئاڵشتکردن جوگرافیای عراق ئەرا تایبەتمەنییگ ئابووری لەڕی وەکارخستن ئەو ریەیلە کە وەرەو باکوور دریژەو بۊنە.

 رەسیە ئەو بڕیارە کە بۊشێد کێشە راسگانییەگە ئیمزاکردن لەبان پەنج بەڵگەنامەگە لە ئەنقەرە نییە، بەڵکم ئەوەسە کە ئایا کڕ لویلەیل کە لە ئۆڤاکۆیەوە ئەرا فاو دریژەو بوود، و ئەو نەفتە کە لە کەرکووکەو ئەرا جەیهان چوود، و ئامانجە بازرگانییەگە کە رەسێدە 30 ملیار دۆلار، دەوڵەت عراقی زیاتر هازدار و سەروەخوەی کەن.